Nghiên cứu khoa học

Cuộc vận động đổi mới văn hóa Việt
Nam đầu thế kỷ XX qua Đông
Dương tạp chí

Phong tục là những thói quen có từ lâu đời, ăn sâu vào đời sống xã hội, được
mọi người công nhận và làm theo. Hay nói khác hơn, phong tục là cái nết ăn,
nết ở đã thành thói quen của một dân tộc. Phong tục nào cũng có cái hay và
cái dở. Việt Nam ta đầu thế kỷ XX bên cạnh những phong tục truyền thống
đáng bảo tồn thì còn tồn tại rất nhiều những phong tục hủ lậu. Để tiến tới văn
minh, đưa đất nước thoát khỏi lạc hậu, thì cũng cần lắm việc xóa bỏ những
phong tục hủ lậu ấy. Công cuộc Duy Tân đầu thế kỷ XX chú trọng đổi mới
đất nước ở mọi mặt với khẩu hiệu “Khai dân trí - Chấn dân khí - Hậu dân
sinh”. Vậy thì “Khai dân trí” là một phần quan trọng trong công cuộc ấy. Bên
cạnh việc đổi mới học thuật, giáo dục thì việc đổi mới phong tục cổ hủ cũng
là một việc làm trọng yếu trên con đường khai trí dân tộc. Nhận định được
vấn đề ấy, Đông Dương Tạp Chí đã bước vào công cuộc đổi mới phong tục.
Ở vấn đề này thì ông chủ bút Nguyễn Văn Vĩnh là người có nhiều đóng góp
nhất.
Từ số 6 đến số 29, Đông Dương Tạp chí đăng loạt bài XÉT TẬT MÌNH của
Nguyễn Văn Vĩnh. Ông đã luận bàn về các nết xấu, các hủ tục của dân ta, lấy
câu nói của danh sĩ nước Pháp E. Zola trong cuốn Le Dr. Pascal làm tiêu chí :
“Tout dire, pour tout connaitre, pour tout guérir” (Nói hết, để biết hết, để
chữa hết). Nguyễn Văn Vĩnh cho rằng “Cái văn-minh Âu-châu cao hơn ta, là
vì người Âu-châu cũng có bấy nhiêu dại, nhưng mà người ta biết dại, mà
cách xét học sự dại sâu sắc vô cùng”, chính vì vậy phải học tập người Âu suy
xét những cái xấu của mình để tìm ra căn nguyên, tìm ra căn nguyên rồi mới
chữa được bệnh. “Ta chớ nên làm như người bệnh quá nặng, mà cứ thẹn thò
đành chết hơn phải dở nơi trọng thương cho thầy xem”. Ông cho rằng những

chưa mó tay vào đã chịu (số 16). Và còn rất nhiều những tật xấu khác nữa
như “Gì cũng cười”, người ta khen cũng cười, chê cũng cười mà không biết
tìm lời đáp lại (số 22); mê tín dị đoan, đến đền thờ Hưng Đạo Đại Vương mà
cúng vái, bắt ma, chữa bệnh cho đàn bà hiếm muộn (số 19); “Vụng nói
truyện”, hay nói những điều thô lỗ, tục tằn, thích khoe khoang (số 21); ham
cờ bạc rồi sinh ra gian lận, chán nản công việc, hại tiền của, hại quốc gia, xã
hội (số 29),v.v…
Mới đọc qua, có vẻ như Nguyễn Văn Vĩnh kể xấu dân ta mà bức xúc, nhưng
suy nghĩ cho cặn kẽ thì những tật xấu ông nêu ra không sai chút nào. Đôi khi
chúng ta tự xét lại bản thân mình, ít hoặc nhiều đều có những tật xấu ấy. Như
vậy thì phải dũng cảm nêu ra để mà sửa, chứ cứ giấu diếm thì càng tệ hại
hơn.
Theo tinh thần đó, từ số 5 đến số 52, Đông Dương Tạp Chí lại mở thêm mục
NHỜI ĐÀN-BÀ cũng là một mục để “xét tật mình” nhưng hướng vào phạm
vi gia đình. Nguyễn Văn Vĩnh đã vạch ra những nết dở, thói ngang của người
vợ, người chồng, nhưng phần nhiều là hướng vào phụ nữ khiến cho gia đình
chẳng mấy khi trọn vẹn. Nào là phụ nữ khi ấy ăn mặc luộm thuộm, không
chăm chút thân hình, nhà cửa dẫn đến tệ “đi hát” của các ông (số 6). Trong
cách dạy con, bà thì la hét inh ỏi, hơi tí là thượng cẳng chân hạ cẳng tay, bà
thì quá âu yếm đến độ không cho con đi học vì sợ nắng, sợ bị bạn đánh đau,
sợ lao lực; còn các ông thấy vợ con nheo nhóc đâm chán nên bỏ bê, tiền
lương hàng tháng chẳng bao nhiêu mà còn đi hát, đi đánh bạc, cho gái; trẻ
con thấy những gương ấy sẽ noi theo (số 7). Trong việc sinh đẻ thì mất vệ
sinh, tin ở mấy bà mụ mà không đi nhà thương, rồi kiêng khem những cái lạ
đời, không dám ăn đồ ăn ngon; đàn ông thì cho việc sinh đẻ là xấu xa, ra
ngoài sợ anh em trêu chọc, chê cười (số 8, 9). Trong cách ăn mặc của phụ nữ
thì chưa nhã nhặn, người xa xỉ thì xa xỉ quá, người xuềnh xoàng thì xuềnh
xoàng quá (số 15). Đàn ông thì ham lấy nhiều vợ, đến lúc sa sút thì con cái
nheo nhóc (số 22). Nước ta thời ấy có một phong tục rất thiệt thòi cho con gái
đó là đánh đồng, một nhà có mấy chị em mà lỡ một người dở dang, hư tánh,

của công. Ngoài ra, ông còn là tác giả của thiên khảo luận đặc sắc CHỈNH
ĐỐN LẠI CÁCH CAI TRỊ DÂN XÃ (từ số 61). Thiên khảo luận này là
nhằm giải quyết một vấn đề của người Pháp đặt ra cho Hội đồng tư vấn Bắc
kỳ mà Nguyễn Văn Vĩnh là hội viên. Khi bắt tay vào cai trị miền Bắc nước
ta, Pháp vấp phải một tổ chức rất phiền toái, đó là “làng”, làng An nam có
những luật lệ riêng mà ngày xưa triều đình cũng không xâm phạm được.
Trong quá trình giải quyết vấn đề này, Nguyễn Văn Vĩnh tuy chưa đưa ra
được một giải pháp nào những ông đã vạch trần được cái sự hủ bại trong lệ
làng với một bọn kỳ mục hách dịch tranh nhau chiếu dưới chiếu trên, đến nỗi
vì đó mà “cái cổng làng thành ra một cái thành quách vững bền để mà chống
cự với cái văn minh không cho lọt vào đến dân thôn”. Ông cũng phân tích
những tai hại của nó: làm hẹp hòi dân trí và làm nghèo khó dân sinh. Và
chính cái nghèo khó ấy đã làm phát sinh ra đủ điều ngăn cản việc tiến hóa.
Ông nhận định rằng : “Tiến hóa cốt ở việc học hành, việc công nghệ, việc lo
cho cái thân con người được hưởng những cái sung sướng vui vẻ, ở cửa cao
nhà rộng, mặc quần lành áo sạch, ăn uống đồ ngon bổ, chơi bời những cách
thỏa thuê thần trí. Người ta có dư dật thì mới nghĩ đến được những cách ở
cao mặc sạch, ăn ngon, uống mát, chơi bời cho tiêu khiển, luyện tập tâm trí
cho khôn ngoan và biết cảm những tình cao thượng. Nghèo như dân ta thì
quanh năm chỉ lo đổ vào miệng còn chưa xong. Nhà rách vách nát, cơm thì
bữa khoai bữa đậu, quý hồ nuốt trôi cổ để đỡ bụng đói mà làm lụng, đồ ăn
ngon lành còn sợ hao phí, thì phỏng còn học hành gì, còn luyện tập gì đến
tâm trí, còn nghĩ gì đến những việc ích lợi cho xã hội” (số 64). Qua đó, cho
ta thấy được sự am hiểu của ông đối với tình hình xã hội, đời sống dân ta thời
bấy giờ, mới lại thấy được cái tình cảm của ông đối với dân với nước. Ông
nêu toạc ra tất cả những thói xấu của dân mình, tuy có đôi lúc lời lẽ hơi căng
thẳng nhưng xét cho cùng cũng là vì ông lo cho vận mệnh nước nhà, muốn
cải tiến đất nước đi theo con đường văn minh một cách nhanh nhất. Chúng ta
phải biết luôn luôn nhìn lại mình, suy xét mình thì mới tiến bộ được. Ông
Vĩnh đã đứng trên lập trường của một người dân An Nam mà bộc lộ những

vẫn nên giữ lấy. “Song muốn biết tục nào hay tục nào dở thì lại phải xét tự
gốc tích cái tục ấy”. Theo đó, qua từng bài viết ông đã kê cứu lần lượt và cho
biết nguồn gốc, nguyên thủy của những phong tục ở nước Nam ta. Đồng thời,
ông cũng nêu ra những tục mới, hay và nên theo.
Không những chỉ nghiên cứu phong tục nước mình, Đông Dương Tạp Chí
còn phổ biến những phong tục hiện đại của Tây phương để góp phần bồi bổ
vào những chỗ khuyết của phong tục An Nam ta. Từ số 15 trở đi, Đông
Dương Tạp Chí mở thêm mục LUÂN LÝ HỌC do chủ bút Nguyễn Văn Vĩnh
đảm nhiệm. Luân lý học là khoa học phong tục. Mục này đăng những bài
dịch của ông Vĩnh trong các sách luân lý triết học của Âu châu về giáo dục
nhân cách và tư tưởng con người như cuốn “Nghĩa vụ” của J. Simon, sách
“Hạnh phúc triết học” của P. Janet, sách “Nghĩa vụ triết học” của Ferraz, sách
“Điều thực, điều đẹp, điều thiện” của Victor Cousin, v.v…Qua đó, góp phần
giới thiệu những phong tục đẹp của Tây phương mà ta nên học hỏi, bổ trợ
cho công cuộc đổi mới, thay thế những phong tục lạc hậu của An nam ta. Qua
sự giới thiệu ấy, chúng ta cũng nên có một chút so sánh giữa phong tục của
Tây và ta để hiểu được tình trạng hiện thời của cái gọi là văn minh: “…một
bên ví như cô con gái mơn mởn đang xuân, áo quần óng chuốt , còn một bên
tựa hồ như người đàn bà đã đứng tuổi, ăn mặc lôi thôi, nói năng giữ gìn.”
(Ngẫm nghĩ vài câu về Âu-Á văn-minh, Thái-kiến-Quang, Đ.D.T.C, số 37).
Nhưng sự so sánh ấy không có nghĩa là xác định được phong tục của bên nào
hơn bên nào, vì mỗi nước đều có những phong tục đặc trưng riêng, làm nên
cái bản sắc dân tộc. Mà chỉ là để xem thử có chọn lọc được những chất tốt
trong hai nền văn minh ấy ra mà phối hợp lại với nhau hay không, điều này
sẽ mang lại ích lợi cho ta. Không phải so sánh như vậy để rồi thay đổi hoàn
toàn theo những phong tục Tây phương, ta phải làm sao để ta vẫn là một
“người đàn bà đứng tuổi” nhưng không còn “ăn mặc lôi thôi”. Đây là vấn đề
rất khó mà Đông Dương Tạp Chí đã đề ra và bước đầu góp phần giải quyết.
“Người ta có ví văn-minh Á như cụm trúc, văn-minh Âu như dây bí. Cụm trúc
ấy lâu nhớn; nhưng mà rễ sâu, cây già chưa lụi, măng non đã mọc. Mà dây

Dương Tạp Chí đã bắt tay vào cái công cuộc “lâu năm chầy tháng” ấy và
bước đầu gầy dựng những công trình nhiệt huyết cho việc đổi mới phong tục,
đưa dân Việt tiến tới văn minh. Đông Dương Tạp Chí với vai trò tiên phong
đã khơi gợi lên cái phong trào ấy để những cơ quan văn hóa đi sau tiếp nối
một cách xuất sắc. Văn minh không bao giờ có điểm dừng thì việc đổi mới
phong tục cũng không bao giờ là kết thúc. Cho đến hiện đại hôm nay, tuy
phong tục ta đã được đổi mới và tiến bộ rất nhiều so với trước, nhưng chúng
ta vẫn cứ phải luôn nhìn lại mình và đổi mới mình để theo kịp đà văn minh
nhân loại. Như vậy thì cái công việc mà Đông Dương Tạp Chí đã làm nó luôn
có giá trị ở mọi đất nước và mọi thời đại.
Qua sự vận động đổi mới về học thuật, giáo dục và phong tục của Đông
Dương Tạp Chí, ta có thể khẳng định rằng tuần báo này xứng đáng với vị trí
là cơ quan văn hóa tiền phong của Việt Nam. Đông Dương Tạp Chí như nhìn
thấy trước các vấn đề trong xã hội. Thực tế đã cho ta thấy rằng, nhiều vấn đề
về văn hóa mà Đông Dương Tạp Chí đã đặt ra và góp phần giải quyết thì cho
đến nhiều thập kỷ sau, thậm chí hàng trăm năm sau người Việt Nam ta vẫn
còn phải đối mặt. Chính sự phân tích khách quan và khoa học cộng với tầm
nhìn xa của những người làm báo đã khiến cho công lao của Đông Dương
Tạp Chí có sự vững bền theo thời gian. MỤC LỤC

Trang
TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài 3
2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4
3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5
4. Mục tiêu của đề tài 7

4.3.2. Những đánh giá mới về Đông Dương Tạp Chí 66
KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ 69
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
1. Một số hình ảnh của ban biên tập Đông Dương Tạp Chí
2. Hình ảnh về tuần báo Đông Dương Tạp Chí