Tư tưởng canh tân sáng tạo nền
văn hóa Vi
ệt Nam đầu thế kỷ XX của
chí sĩ Phan Châu Trinh

Với sự nghiệp đổi mới, vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa và hiện đại hóa văn
hóa dân tộc đang thu hút sự quan tâm của nhiều người. Qua tìm hiểu chí sĩ Phan
Châu Trinh, chúng tôi thấy ông là một tấm gương mạnh dạn canh tân và sáng tạo
nền văn hóa dân tộc vào thời điểm đầu thế kỷ XX.

Từ nửa cuối thế kỷ XIX, trong xu thế chung của cả khu vực văn hóa
Việt Nam cổ truyền đã và đang phải đối mặt với trào lưu văn hóa phương Tây. Sự thật
lịch sử đã chỉ ra rằng ở Việt Nam đã sớm có một dòng tư tưởng canh tân nhận thức
được sự cần thiết phải hướng văn hóa của dân tộc tới những giá trị tiến bộ mới lạ của
khu vực và của thời đại, đồng thời phải kế thừa bảo lưu những giá trị tốt đẹp đã từng là
chỗ dựa cho dân tộc trường tồn phát triển. Khởi đầu là Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ
Trạch, Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ Tiếp nối dòng tư tưởng này, nhận thức được
vấn đề cấp thiết của dân tộc đầu thế kỷ XX là vấn đề độc lập dân tộc đặt trong hệ luận
giải mới là dân chủ, dân quyền là một loại các danh sĩ, đứng đầu phải kể tới Phan Châu
Trinh. Do điều kiện khách quan, do hạn chế về tư liệu và phương pháp mà trước đây ít
người để ý tới cống hiến của Phan Châu Trinh đối với việc canh tân sáng tạo nền văn
hóa dân tộc tại thời điểm ông sông.
Sau hơn bốn chục năm kể từ khi thực dân Pháp nổ súng ở Đà Nẵng rồi cường
đoạt độc lập tự do của dân tộc, cho tới thời điểm đầu thế kỷ XX, trên thực tế chúng đã
đồng thời áp đặt nền văn hóa thực dần lên nền văn hóa cổ truyền của Việt Nam. Văn
hóa cổ truyền của dân tộc dường như đứng trư
ớc bọn diệt chủng hoặc lai căng, mất gốc.
Lịch sử thử thách khắc nghiệt đã sản sinh ra người đứng đầu gió, đó là Phan Châu

thể chế chính trị. "Thư gửi toàn quyền Beau” của ông là bản cáo trạng tố cáo các quan
tham lại nhũng, chính trị hư hại đương thời, đòi hỏi cải cách, thực thi một văn hóa
chính trị tiến bộ và nhân đạo hơn, dưới một hình thức công khai trực diện. Do thực sự
là những cống hiến xuất sắc của Phan Châu Trinh. Trước ông, đã từng có đòn bút chiêu
hàng giặc của Nguyễn Trãi, nhưng sử dụng bút lực để thuyết phục kẻ xâm lược đang
nắm quyền uy trên toàn cõi Việt Nam, lôi cuốn đi theo ngọn triều tiến bộ, thì đó là
miếng võ lợi hại, có lẽ chỉ có người xuất thân từ con nhà võ như Phan Châu Trinh mới
sáng tạo nên.
Có thể nói suốt trong mấy chục năm, ông đã không ngừng học hỏi kiến thức văn
hóa, chính trị mới mé của Tây phương, nhưng với ý thức chủ động chỉ tiếp thu chọn lọc
những cái gì phù hợp với điều kiện của đất nước vào lúc đó. Thiết tha yêu nước và một
lòng một dạ vì dân vì nước, Phan Châu Trinh đã biết kế thừa bài học "gậy ông đập lưng
ông" khi ông dựa vào chiêu bài “khai hóa văn minh" để đòi chính quyền bảo hộ "mau
mau đổi lại chính sách, kén dùng người hiện tại, giao cho quyền bính, đãi người cho có
lễ độ, đối xử với người cho thành thật, rồi cùng nhau tìm cách hưng lợi trừ hại, mở cái
con đường nuôi sống cho dân nghèo, cho thân sĩ có quyền nghị luận tụ do mở nhà
báo để thấu rõ dân tình, minh thưởng phạt để thanh trừ lại tệ, những việc cần thiết như
đổi pháp luật, bỏ khoa cử, mở nhà học, đều lần lượt cải lương"
(2)
. Ở những yêu sách
mà ông đặt ra, ta thấy những nội dung đấu tranh rất mới lạ so với trước. Có thể nói, với
con mắt quan sát đặc biệt của mình Phan Châu Trinh đã nhìn thấy tình thế khẩn cấp
nước sôi lửa bỏng phải đổi mới toàn diện chính trị - kinh tế - văn hóa xã hội Việt Nam.
Hiểu đó là những bước canh tân khó khăn, vì chưa quen thuộc đối với nhận thức, thói
quen, phong cách sinh sống của người mình, nên ông đã kiên tâm, bền chí để đưa ý
thức này đến với quần chúng. Trên một nghìn năm trước, lối tư duy kinh tế phong kiến
"trọng nông, ức thương", coi thường kỹ nghệ đã lạm suy yếu kinh tế của đất nư
ớc. Phan
Châu Trinh đặt ra chương trình tự lập các hội trong cây, dệt vải, hội buôn, các cơ sớ sản
xuất hàng hóa và buôn bán hàng nội hóa nhằm khôi phục và chấn hưng thực nghiệp. Tư

thương, đồng thời cải tạo nghề nông, khai đất đai đưa vào sản xuất các nông sản hàng
hóa xuất khẩu. Xu hướng này đã khôn khéo lựa chiều, dựa vào các chính sách khai thác
thuộc địa của thực dân để đề xướng ra các yêu sách. Trong chủ kiến này ông cô tính
đến khả năng vận động được nhôm chính khách Pháp có cảm tình và muốn thực dân
khai hóa thuộc địa. Tuy vậy, ý đồ này đã vấp phải sự phản ứng của bọn thực dân tàn
bạo. Cả phong trào Duy tâm rầm rộ, cũng như chính những người khởi xướng nó đã bị
dìm vào máu lửa. Đó là điều Phan Chu Trinh đã không tính đen. Nói đến tấm gương
canh tân văn hóa nước nhà của Phan Chu Trinh phải nói ngay đến những đóng góp về
giáo dục. Ngay từ những năm 1902 ông đã thấy tệ hại của lối giáo dục phong kiến cũ.
Ông cho rằng muốn khôi phục quốc hồn thì phải sửa đổi phép thi, thay đổi nền giáo dục
cũ bằng nền giáo dục lấy kiến thức thực dụng làm nội dung, dạy con người nắm được
tri thức cần thiết cho đời sống dân sinh. Ông cực lực phản đối lối học từ chương bát cổ,
sáo rỗng, hình thức làm suy đổi tâm trí của người dân nước. Đối với nền Nho học cuối
mùa, ông lên án thẳng thừng:
…"Trách những kẻ sư nho dạy bảo
Việc nhân tâm thế đạo làm ngơ
Bắt đầu đã dạy văn thơ
Ngũ ngôn bát cổ lờ mờ nghĩa đen
Mong cho biết đua chen danh lợi
Tìm những đường hủ bại mà đi
Sao không biện biệt thị phi
Sao không chỉ trỏ đường kia nẻo này”
(4)
.
Ông đã nhiều lần đòi chính phủ bảo hộ bỏ lối thi cũ, mở mang trường học, dạy
kiến thức mới cho người dân Việt. ông kêu gọi người trong nước: "Đồng bào ơi! chi
cho bằng học?". Ông không quản khó khăn vất vả vào Nam, ra Bắc để khuếch trương
mở rộng các trường dân lập, riêng ở tỉnh Quảng Nam đã mở được tới 40 trường. ông
viết văn thơ cổ động cho tân học, tài liệu ở các trường nghĩa thục chủ yếu là Tồn thủ,
Tân văn và các văn bản do ông và các đồng chí trước tác. Trong đó tác phẩm “Tình

chiếu với nền văn hóa phương Tây ở các điểm này, dũng cảm nhìn thẳng sự thật, chỉ ra
những khiếm khuyết của người dân Việt quả là một đóng góp đặc sắc, rất riêng của cụ
Tây Hồ. Bản thân cụ cũng là một tấm gương sắc nét. Trong bức thư gửi cho Nguyễn ái
Quốc vào năm 1922 cụ đã thể hiện sự thẳng thắn khi thừa nhận hạn chế lịch sử của thế
hệ mình. Có ý kiến trước đây cho rằng, ông đã không tin vào khả năng của người dân,
bi quan thất vọng về tiền đồ dân nước khi vạch ra những thói hư tật xấu của người nước
mình. Thật ra phải đạt đến một trình độ duy lý cao và phải có được một bản lĩnh vững
vàng mới làm nổi những tự phê phán như cụ.
Tuy nhiên, ta đều biết với một danh Nho như cụ thì việc tự tu dưỡng theo chuẩn
mực đạo đức Nho giáo là việc thường nhật. Song, ở vào hoàn cảnh ấy, cụ biết vượt bỏ
các khuôn mẫu cũ, vươn mình lên theo đòi hỏi của thời đại, tạo lập một phong cách
mới, sáng tạo, có thể gọi là "mốt Tây Hồ", rất được hoan nghênh vào thời đó. Phong
cách này không phải chỉ dừng lại ở ăn mặc, đầu tóc, giầy dép, nón mu, mà nó ở tầm sâu
hơn. Nó không chỉ là tự phê phán lề thói tập tục cổ hủ mà đã bước dâu xác lập phong
cách mới mang màu sắc tiến bộ, văn minh, nhân đạo. Con người xông xáo băng ngàn
vượt bể Đông độ, Tây du, hô hào diễn thuyết, lập hội nông, hội thương, hội học, làm đủ
mọi nghề, thật sự là hình mẫu đặc sắc cho phong cách mới.
Phan Chu Trinh không chỉ say mê hướng tới những giá trị văn hóa mới, ông còn
gắn nó vào công cuộc phục hưng độc lập tự do cho dân tộc. Một trong những cống hiến
trong việc tiếp tục giá trị yêu nước thương dân là đời sống chính trị - kinh tế - phong
tục, tập quán mang mầu sắc cụ thể của Việt Nam và khẳng định đó là con đường mả
dân tộc phải đi qua.
Phan Chu Trinh không chỉ là tấm gương hướng tới các giá trị văn hóa mới mà
còn thật sự là một người đi đầu trong lĩnh vực văn học với thể văn chính luận chặt chẽ
và khúc chiết. Trong các tác phẩm thơ, đặc biệt là tác phẩm Giai nhân kỳ ngộ, dài gấp
hai lần rưỡi Truyện Kiều, trong Tình quốc hồn ca I và II và hàng trăm bài thơ văn khác,
công lớn của ông là người đầu tiên sáng tác văn học dưới ánh sáng của tư tưởng canh
tân một cách có ý thức rõ rệt. Trong đó, ông không chỉ lột tả hiện trạng bi thảm của đất
nước, ngợi ca lịch sử hào hùng, vạch chỉ nguyên nhân mất nước mà còn dành phần lớn
nội dung cho đấu tranh kêu gọi cuộc đổi mới toàn diện vãn hóa nước nhà, để đủ sức đi