nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 17
Nguyễn Quốc Hoàn *
ơ chế điều chỉnh pháp luật là một trong
những vấn đề cơ bản của khoa học pháp lí
nói chung và của lí luận nhà nớc và pháp luật
nói riêng, đ đợc nhiều nhà luật học và các
luật gia quan tâm nghiên cứu hoặc đề cập ở
những mức độ, khía cạnh khác nhau. Tuy
nhiên, do tính phức tạp của vấn đề và những lí
do khác, cho đến nay, xung quanh khái niệm
cơ chế điều chỉnh pháp luật vẫn còn nhiều
tranh luận với những ý kiến rất khác nhau, thể
hiện ở những quan điểm cơ bản sau:
Quan điểm thứ nhất cho rằng cơ chế điều
chỉnh pháp luật chính là cơ chế tác động của
pháp luật tổng thể các phơng tiện, các hình
thái tác động khác nhau của pháp luật lên các
quan hệ x hội, bao gồm quy phạm pháp luật,
quan hệ pháp luật, các quá trình thực hiện
pháp luật, ý thức pháp luật, văn hoá pháp luật
và hoạt động tuyên truyền và giáo dục pháp
luật. Với cách tiếp cận nh vậy, quan điểm này
có ý nghĩa về mặt lí luận và thực tiễn là nó tạo
ra khả năng tìm kiếm các giải pháp trên nhiều
hớng khác nhau để đa pháp luật đi vào cuộc

(2)
. Quan
điểm này đ chú trọng đến các khía cạnh tâm
lí, x hội của điều chỉnh pháp luật. Tuy nhiên,
nếu xét theo nghĩa rộng thì đây cũng là khái
niệm cơ chế điều chỉnh pháp luật đợc hiểu
tơng tự nh quan điểm thứ nhất; còn nếu xét
theo nghĩa hẹp thì lại có mâu thuẫn là đ quá
đề cao vai trò của nhà nớc, cha tính đến tính
tích cực của các chủ thể pháp luật khác, dẫn
đến khó khăn khi giải quyết những vấn đề có
tính thống nhất và toàn diện của cơ chế điều
chỉnh pháp luật.
Quan điểm thứ ba cho rằng cơ chế điều
chỉnh pháp luật bao gồm hai bộ phận trái
ngợc nhau, đó là phơng thức điều chỉnh
pháp luật đợc thể hiện trong các quy phạm
pháp luật là cơ sở để cách chủ thể lựa chọn
cách xử sự phù hợp với yêu cầu của pháp luật
(cho phép, bắt buộc hoặc cấm đoán) và phơng
thức thực hiện hành vi, thể hiện trong các xử
sự cụ thể của con ngời, trong đó chủ thể pháp
luật chủ động thực hiện, phải thực hiện hoặc
phải kiềm chế thực hiện hành vi nào đó. Đồng
thời, theo quan điểm này, giữa hai phơng thức
đó lại tồn tại các khâu trung gian là chủ thể
pháp luật, sự kiện pháp lí, quan hệ pháp luật
(3)
.
Quan điểm này đ xuất phát từ góc độ cấu trúc

nhỏ lại và tiến tới xoá bỏ hoàn toàn
(4)
. Quan
điểm này có nhiều yếu tố hợp lí, nhất là đ chú
trọng tính hiệu quả của pháp luật, tạo cơ sở
cho việc tiếp cận và giải quyết các vấn đề lí
luận và thực tiễn pháp lí khác để đề xuất những
giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của pháp
luật. Tuy nhiên, nếu chỉ quan niệm cơ chế điều
chỉnh pháp luật là hệ thống phơng tiện pháp
lí đợc nhà nớc sử dụng thì cha toàn diện
và cha thấy hết tính toàn diện và trạng thái
"động" của cơ chế điều chỉnh pháp luật.
Nh vậy, mỗi quan điểm nêu trên đều có
những yếu tố hợp lí nhng cũng có những hạn
chế nhất định. Để có quan niệm đúng về cơ
chế điều chỉnh pháp luật, theo chúng tôi cũng
cần làm rõ nội dung ngữ nghĩa của nhóm từ cơ
chế điều chỉnh pháp luật; xác định rõ cấu trúc
nội dung của khái niệm; phân tích một cách
toàn diện những đặc trng chung của khái
niệm đó với t cách là cơ chế (hệ thống) và
những đặc trng riêng của từng bộ phận hợp
thành và mối quan hệ tơng tác cơ bản giữa
chúng.
Trớc hết, về thuật ngữ, nội dung của thuật
ngữ cơ chế ở trong các ngôn ngữ khác nhau
thờng đợc hiểu theo hai nghĩa: Thứ nhất là
cơ cấu bên trong của máy móc hoặc thiết bị
mà làm cho máy móc hoặc thiết bị đó hoạt

các bộ phận khác nhau có mối liên hệ mật thiết
với nhau và phơng thức vận hành hay hoạt
động của chỉnh thể đó tức là sự tơng tác giữa
các bộ phận trong cấu trúc của chỉnh thể nhằm
đạt đợc kết quả nhất định.
Về thuật ngữ điều chỉnh và điều chỉnh
pháp luật, trong tiếng Việt, từ "điều chỉnh"
đợc hiểu là "sửa đổi, sắp xếp lại ít nhiều cho
đúng hơn, cân đối hơn"
(9)
. Trong một số ngôn
ngữ khác nh tiếng Anh, tiếng Nga hay tiếng
Latinh từ "điều chỉnh" đều có nghĩa là sự tác
động, chỉnh đốn, điều khiển hoạt động hay quá
trình để tạo ra trật tự hài hoà, thờng dựa vào
những nguyên tắc hay những quy tắc nhất
định. Đặc biệt, trong cuốn từ điển pháp luật
tiếng bằng tiếng Anh Blacks Law
Dictionary thì thuật ngữ "điều chỉnh" đợc
giải thích: "Điều chỉnh (regulate) là sắp xếp,
thiết lập, hoặc điều khiển chỉnh đốn bằng quy
tắc, phơng pháp hoặc phơng thức đ đợc
định ra; chỉ đạo bằng quy tắc hoặc khuôn
mẫu; kiểm soát bằng các nguyên tắc cai trị
hoặc bằng pháp luật"
(10)
. Từ điển bách khoa
Việt Nam định nghĩa: Điều chỉnh pháp luật
là việc Nhà nớc dùng pháp luật, dựa vào
pháp luật để điều chỉnh các quan hệ x hội,

nhau, tuỳ thuộc vào cách xử sự của chủ thể mà
quan hệ x hội tồn tại, vận động và phát triển
theo những hớng khác nhau. Vì vậy, để tác
động vào các quan hệ x hội nhằm đạt đợc
mục đích và kết quả cụ thể, pháp luật xác định
cách xử sự của chủ thể trong những trờng hợp
nhất định và đảm bảo cho chúng đợc thực
hiện. Các chủ thể tiến hành các xử sự theo các
yêu cầu của pháp luật để đảm bả cho các
quan hệ x hội tồn tại, vận động và phát triển
theo trật tự nhất định phù hợp với mục đích
của điều chỉnh pháp luật. Với ý nghĩa đó, điều
chỉnh pháp luật đối với các quan hệ x hội
đợc thực hiện thông qua hành vi chủ thể của
các mối quan hệ x hội đó. Nói cách khác,
mục đích của điều chỉnh pháp luật chỉ có thể
đạt đợc khi nó đợc thể hiện thành hành vi
thực tế của các chủ thể pháp luật.
Tuy nhiên, để có hành vi xử sự thực tế của
các chủ thể phù hợp với các yêu cầu của pháp
luật, điều chỉnh pháp luật đợc tiến hành theo
quá trình phức tạp, từ việc mô hình hoá hành vi
của chủ thể gắn với những điều kiện và hoàn
cảnh nhất định nhằm tạ ra các quy tắc xử sự
đến việc cá biệt hoá các mô hình hành vi đó
thành những xử sự cụ thể trong những điều
kiện và hoàn cảnh cụ thể và thực hiện các hoạt
động để các chủ thể tiến hành đúng các xử sự
đó trên thực tế. Những quá trình đó rất khác
nhau phụ thuộc vào đặc điểm của từng mối

qua lại lẫn nhau thông qua hoạt động của các
chủ thể trên cơ sở sự đảm bảo của nhà nớc
làm cho pháp luật đi vào đời sống x hội.
Khái niệm này thể hiện ba nội dung cơ bản
sau:
- Thứ nhất, cơ chế điều chỉnh pháp luật là
phạm trù chỉ trạng thái động của pháp luật
trong đó thông qua các phơng tiện cụ thể,
pháp luật từ chỗ là các quy tắc xử sự đi vào đời
sống x hội thể hiện thông qua hành vi cụ thể
của các chủ thể pháp luật trên thực tế.
Pháp luật chỉ thực hiện đợc chức năng của
mình là điều chỉnh các mối quan hệ x hội khi
nó đi vào đời sống x hội thể hiện thông qua
hoạt động thực tế của chủ thể các quan hệ x
hội, làm biến đổi đời sống x hội theo mục
đích đ định. Nếu chỉ có hoạt động ban hành
pháp luật thì không có nghĩa là nhà nớc đ
điều chỉnh đợc các mối quan hệ x hội. Mục nghiên cứu - trao đổi
20 - Tạp chí luật học

đích điều chỉnh pháp luật chỉ đạt đợc khi các
quy phạm pháp luật trở thành quy tắc xử sự
thực tế của chủ thể. Để đạt đợc mục đích của
mình, nhà nớc phải dựa vào các phơng tiện
pháp luật nhất định thông qua đó pháp luật có
cuộc sống thực trong đời sống x hội chứ

luật. Nhờ mối liên hệ đó mà quá trình điều
chỉnh pháp luật đợc diễn ra một cách liên tục,
đảm bảo cho sự vận hành của toàn bộ cơ chế.
- Thứ hai, chủ thể các quan hệ x hội đợc
pháp luật điều chỉnh đóng vai trò chủ yếu đối
với sự vận hành của cơ chế điều chỉnh pháp
luật.
Nh đ phân tích ở trên, điều chỉnh pháp
luật chỉ đợc thực hiện thông qua hành vi của
chủ thể tham gia các mối quan hệ x hội, kết
quả của điều chỉnh pháp luật chỉ đạt đợc khi
có hành vi cụ thể của các chủ thể trên thực tế.
Vì vậy, quá trình điều chỉnh pháp luật là quá
trình các chủ thể thông qua các phơng tiện
pháp luật từng bớc thoả mn lợi ích của mình
đợc pháp luật bảo vệ. Do đó, cơ chế điều
chỉnh pháp luật vận hành đợc chính là nhờ
vào hoạt động của các chủ thể. Đồng thời cũng
nhờ vào hoạt động của các chủ thể pháp luật
mà các phơng tiện pháp luật có sự tác động
lẫn nhau đảm bả cho sự vận hành của toàn bộ
cơ chế.
Vai trò của các chủ thể trong cơ chế điều
chỉnh pháp luật đợc biểu hiện ở tính tích cực
pháp luật của các chủ thể trong việc thực hiện
quyền và nghĩa vụ của mình. Hơn nữa, trong
chừng mực nào đó, các chủ thể đợc nhà nớc
trao quyền để thực hiện những hoạt động cụ
thể (chẳng hạn trong trờng hợp áp dụng pháp
luật) hoặc đợc chủ động trong việc xác định

hạn, các quy định về quyền của chủ thể hay
các nghĩa vụ gắn liền với lợi ích của họ đợc
chủ thể tự giác thực hiện trên cơ sở đảm bảo
của nhà nớc mà không cần biện pháp cỡng nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học - 21

chế nào đối với họ
(12)
.
Quá trình vận hành của cơ chế điều chỉnh
pháp luật luôn luôn có sự hỗ trợ từ phía nhà
nớc thông qua hoạt động áp dụng pháp luật
của các cơ quan có thẩm quyền trong những
trờng hợp cần thiết. Dựa vào những căn cứ
nhất định, chẳng hạn khi cần phải cụ thể hóa
các quyền và nghĩa vụ đối với chủ thể cụ thể
nào đó hoặc khi cần phải xác định địa vị pháp
lí cho chủ thể hay cần phải cá biệt hoá chế tài
pháp luật đối với chủ thể vi phạm pháp luật,
các cơ quan nhà nớc có thẩm quyền tiến hành
áp dụng pháp luật đối với những trờng hợp cụ
thể để tạo điều kiện pháp lí thuận lợi cho các
chủ thể thực hiện quyền và nghĩa vụ pháp lí
của mình. Sự hỗ trợ nh vậy là cần thiết để
đảm bảo cho cơ chế đi đến giai đoạn cuối
cùng, đó là làm cho các quy phạm pháp luật
đợc thực hiện trên thực tế, mục đích của điều

pháp luật dân sự điều chỉnh. Vì thế, phơng
pháp điều chỉnh của pháp luật hành chính cũng
khác với phơng pháp điều chỉnh của pháp luật
dân sự. Cụ thể, sự khác nhau đó là trong cơ chế
điều chỉnh pháp luật hành chính, sự tham gia
của văn bản áp dụng pháp luật với t cách là
phơng tiện cá biệt hoá các quyền và nghĩa vụ
của chủ thể là tơng đối phổ biến thì trong cơ
chế điều chỉnh pháp luật dân sự, các văn bản
áp dụng pháp luật ít tham gia vào việc cá biệt
hoá quyền và nghĩa vụ của chủ thể mà phần
lớn các trờng hợp là các chủ thể tự định đoạt
quyền và nghĩa vụ của mình khi tham gia quan
hệ pháp luật, các văn bản áp dụng pháp luật
thờng chỉ tham gia nhằm xác định t cách
pháp lí của chủ thể hoặc xác nhận sự tồn tại
các sự kiện pháp lí.
Nhờ khái niệm cơ chế điều chỉnh pháp
luật, chúng ta có thể thấy đợc toàn bộ quá
trình điều chỉnh pháp luật đồng thời có thể
thấy đợc pháp luật đợc thực hiện trên thực tế
thông qua hoạt động của các chủ thể nh thế
nào. Tuy nhiên, cơ chế điều chỉnh pháp luật là
khái niệm phức tạp, do đó, để thấy đợc nội
dung của toàn bộ vấn đề, đòi hỏi chúng ta phải
đi sâu tìm hiểu cấu trúc cũng nh sự vận hành
của cơ chế cũng nh chức năng của các thành
tố trong cơ chế điều chỉnh pháp luật./.

(1).Xem: Alêchxâyep, "Cơ chế điều chỉnh pháp luật