nghiên cứu - trao đổi
Tạp chí luật học số 1/2003
9
TS. Trần Ngọc Dũng *
1. Bản chất của pháp luật về tổ chức và
hoạt động của hợp tác xã
Pháp luật về tổ chức và hoạt động của hợp
tác x (HTX) là kết quả của sự thể chế hoá
đờng lối, chính sách của Đảng về HTX. Khi
đờng lối, chính sách của Đảng về phát triển
HTX đợc thể chế hoá thành pháp luật thì pháp
luật đó đ đợc sự nhất trí và đồng tình của
nhân dân. Để pháp luật về việc tổ chức và hoạt
động của các HTX thực sự đợc thi hành một
cách có hiệu quả, nó cần phải có tính cỡng
chế. Khi địa vị pháp lí (các quyền và nghĩa vụ)
của HTX đ đợc pháp luật quy định (có tính
cỡng chế) thì mới đợc cán bộ, x viên HTX
cũng nh các cơ quan hữu quan thi hành một
cách nghiêm túc và đầy đủ.
Pháp luật về tổ chức và hoạt động của
HTX còn là ý chí và nguyện vọng của HTX và
của các thành viên của nó, bởi vì một bộ phận
của pháp luật về tổ chức và hoạt động của
HTX là các văn bản pháp lí do các HTX tự xây
dựng nên và đợc các cơ quan nhà nớc có
thẩm quyền chuẩn y. Đó là việc HTX tự xây

quốc dân và sự phát triển chung của x hội.
Pháp luật về tổ chức và hoạt động của
HTX thể hiện ý chí, nguyện vọng của chính
HTX và x viên là điểm đặc thù của pháp luật
về HTX so với pháp luật về các loại hình
doanh nghiệp khác trong nền kinh tế thị trờng
định hớng XHCN.
2. Vai trò của pháp luật đối với tổ chức
và hoạt động của HTX
Nhà nớc tổ chức, quản lí x hội, quản lí
kinh tế bằng những công cụ khác nhau, trong
đó pháp luật là công cụ có hiệu quả nhất.
Báo cáo chính trị của Ban chấp hành trung
Đảng tại Đại hội Đảng lần thứ IX chỉ rõ: Nhà
nớc quản lí x hội bằng pháp luật. Mọi cơ
quan, tổ chức, cán bộ, công chức, mọi công
dân có nghĩa vụ chấp hành Hiến pháp và pháp
luật.
(3)

Pháp luật về HTX có vai trò là khuôn mẫu
cho sự tổ chức và hoạt động của HTX. Pháp
* Trờng đại học luật Hà Nội nghiên cứu - trao đổi
10

Tạp chí luật học số 1/2003


Rochdale nớc Anh đợc thành lập năm 1844
là HTX đầu tiên trên thế giới. Những nguyên
tắc tổ chức và hoạt động của HTX này do
những ngời sáng lập nêu ra và sau đó đợc
Liên minh các HTX thế giới khẳng định lại
trong điều lệ của mình là: Tự nguyện, bình
đẳng, hợp tác tơng trợ lẫn nhau, quản lí
dân chủ, nâng cao trình độ cho các thành
viên, đóng góp vào sự phát triển cộng
đồng. Đó cũng là cơ sở, nền tảng cho việc
xây dựng pháp luật về HTX ở các nớc trên
thế giới cũng nh ở Việt Nam.
Những ý tởng và nguyên tắc tổ chức và
hoạt động của HTX ở Việt Nam đ đợc chủ
tịch Hồ Chí Minh nêu ra khá rõ nét và từ rất
sớm.
(4)
HTX đầu tiên đợc thành lập ở Việt
Nam là HTX thuỷ tinh Dân chủ đợc thành lập
trong giai đoạn kháng chiến chống thực dân
Pháp (ngày 8/3/1948). Trong thời kì từ 1945 -
1958, pháp luật của Nhà nớc ta mới chỉ đề ra
những phơng hớng chung về tổ chức và xây
dựng HTX, các HTX cha có điều kiện hình
thành và phát triển sâu rộng trong giai đoạn
này.
Năm 1958 - 1959, phong trào hợp tác hoá
diễn ra sôi nổi và rộng khắc trên Miền Bắc
nớc ta. Từ năm 1959 - 1988, Nhà nớc đ
từng bớc ban hành hệ thống các văn bản pháp


hành. Đó là Luật hợp tác x (1996), sáu điều lệ
mẫu của sáu loại hình HTX trong các ngành
kinh tế quốc dân khác nhau cũng nh nhiều
nghị định, chỉ thị, hớng dẫn thi hành các văn
bản pháp luật về HTX đợc ban hành và áp
dụng trong thực tiễn đ bớc đầu góp phần
mang lại những kết quả khả quan trong sự phát
triển của các HTX. Tính đến ngày 31/12/2000,
cả nớc đ có 15.144 HTX hình thành ở tất cả
các ngành nghề, lĩnh vực của nền kinh tế, thu
hút 12,6 triệu thành viên và trên 70 vạn lao
động, tạo ra 8,5 % GDP cả nớc. Số HTX đ
tiến hành chuyển đổi và thành lập mới đang
hoạt động theo Luật Hợp tác x là 11.791
HTX, chiếm 77,8 % trong tổng số HTX.
(5)

4. Hệ thống pháp luật hiện hành về tổ
chức và hoạt động của HTX
Trớc hết, pháp luật về HTX bao gồm các
văn bản, điều khoản quy định chế độ thành lập
và đăng kí kinh doanh của các HTX. Luật
HTX (1996) và Nghị định số 16/CP (21-2-
1997) có những quy định cụ thể về việc đăng
kí kinh doanh của HTX và liên hiệp HTX.
Những quy định về việc đăng kí kinh doanh
của HTX là cơ sở để Nhà nớc xác lập, hỗ trợ,
giúp đỡ cũng nh có những sự can thiệp cần
thiết, bảo đảm cho sự phát triển ổn định,vững

trong việc tạo ra mô hình, quy mô tối u cho
sản xuất, kinh doanh có hiệu quả của HTX.
Cuối cùng, pháp luật về HTX quy định về
quản lí nhà nớc đối với HTX. Những quy
định này đ thể hiện rõ chính sách của Nhà
nớc đối với HTX cũng bình đẳng nh đối với
các thành phần kinh tế khác. Ngoài ra, trong
một số lĩnh vực, Nhà nớc còn thể hiện sự hỗ
trợ, giúp đỡ một cách thiết thực và cụ thể đối
với các HTX. Nhà nớc chỉ rõ việc hỗ trợ cho
kinh tế HTX phát triển không phải là công việc
riêng của Chính phủ mà là sự nghiệp chung to
lớn của tất cả các bộ, các ngành, các cơ quan
từ trung ơng đến địa phơng; của cán bộ cho
tới từng ngời dân trong x hội. Những quy
định này đ thể hiện sự thay đổi về chất trong
quản lí nhà nớc đối với các HTX hiện nay.
Nhà nớc quản lí chủ yếu bằng các biện pháp
kinh tế, bảo đảm cho các HTX đợc hoàn
toàn tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong tổ
chức và điều hành sản xuất, kinh doanh. Nhà
nớc còn giúp đỡ HTX trong việc đào tạo
cán bộ, thông tin kinh tế, chuyển giao tiến bộ
khoa học-kĩ thuật, tiêu thụ sản phẩm, mở
rộng thị trờng, cho vay tín dụng, cung cấp nghiên cứu - trao đổi
12


mà là chuyên gia kinh tế do HTX thuê để điều
hành HTX.
- HTX có quyền tự chủ, tự chịu trách
nhiệm trong việc lựa chọn ngành nghề kinh
doanh, chuyển dịch cơ cấu, đa dạng hóa lĩnh
vực hoạt động phù hợp với nhu cầu thị trờng.
Ngoài ra, cần thể chế hoá các chính sách
của Đảng và Nhà nớc về cán bộ và đào tạo
nguồn nhân lực, chính sách đất đai, chính sách
tài chính - tín dụng, chính sách hỗ trợ về khoa
học - công nghệ
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban chấp
hành trung ơng Đảng khoá IX nêu rõ: "Ban
hành động bộ, kịp thời các văn bản dới luật.
Chính phủ và các cơ quan trực thuộc Chính
phủ cần thể chế hóa các chính sách bằng các
nghị định, quyết định, thông t một cách đồng
bộ, kịp thời; sửa đổi, bổ sung điều lệ mẫu phù
hợp với đặc thù của hợp tác x nông nghiệp và
hợp tác x phi nông nghiệp để các hợp tác x
dễ dàng vận dụng".
(7)

Về lâu dài, cần xây dựng Bộ luật kinh
doanh trên cơ sở hệ thống hoá tất cả các đạo
luật về các loại hình doanh nghiệp (trong đó có
Luật hợp tác x) thành đạo luật duy nhất. Có
nh vậy mới tạo ra sự bình đẳng giữa các loại
hình doanh nghiệp và khắc phục đợc sự mâu
thuẫn, chồng chéo giữa các văn bản pháp luật