Hiện tượng đồng nghĩa lâm thời qua một số bài ca dao

Đồng nghĩa có hai dạng, đó là hiện tượng đồng nghĩa cố định và hiện tượng đồng
nghĩa lâm thời. Đồng nghĩa cố định là hiện tượng chỉ xảy ra giữa các đơn vị có sẵn
trong hệ thống ngôn ngữ. Chẳng hạn để biểu thị hành động đưa thức ăn vào miệng
để nuôi sống cơ thể. Tiếng Việt có rất nhiều từ đồng nghĩa như: ăn, xơi, xực, chén,
táp, đớp đây là những đơn vị từ vựng thuộc cấu trúc có sẵn trong Từ điển đồng
nghĩa, mang tính chất cố định, chỉ khác về mặt phong cách chức năng và phạm vi
sử dụng.

Đồng nghĩa lâm thời là hiện tượng không có sẵn trong cấu trúc ngôn ngữ mà được
hình thành trong từng văn bản (ngôn cảnh) cụ thể. Đặt ngoài ngôn cảnh (văn cảnh)
hiện tượng đồng nghĩa lâm thời không tồn tại. Chẳng hạn có bài ca dao sau:

Em như con hạc đầu đình

Muốn bay không nhấc nổi mình mà bay

Trong ví dụ này, cụm từ “con hạc đầu đình” lâm thời chỉ người con gái. Vậy tại
sao lại dùng hình ảnh “con hạc đầu đình” mà không phải là một hình ảnh khác để
chỉ “em”? Tác giả dân gian đã lấy một đặc điểm cơ bản của “con hạc đầu đình” đó
là nó làm bằng đá, lẽ dĩ nhiên là nó không bay được. Người phụ nữ trong xã hội
phong kiến cũng vậy không được tự do quyết định số phận của mình. Họ bị bó
buộc, giam hãm cho nên nói như câu ca dao trên đã nói “muốn bay không nhấc nổi
mình mà bay”. Như vậy, chỉ trong văn cảnh này, người đọc mới hiểu con hạc đầu
đình để chỉ số phận người phụ nữ. Đó chính là hiện tượng đồng nghĩa lâm thời

nhưng lại không nói thẳng. Nhờ so sánh tu từ mà ca dao dù trong sáng, giản dị vẫn
rất hàm súc. Chẳng hạn, người con gái không được chủ động trong hôn nhân đã tự
ví mình:

Thân em như hạt mưa sa

Hạt vào đài các, hạt ra ruộng cày.

Ví dụ này có quy tắc: A như B, trong đó A là vế được so sánh và B là vế so sánh.
“Hạt mưa sa”(B) lâm thời chỉ “Thân em”(A). Ngoài văn cảnh này không có mối
liên hệ nào để nói hạt mưa sa là của em cả.

Giá trị tu từ của hiện tượng đồng nghĩa lâm thời cũng được biểu hiện trên nhiều
phương diện: Thứ nhất, hiện tượng đồng nghĩa lâm thời giúp người đọc nhận thức
sâu sắc hơn về đối tượng miêu tả. Cùng nói về một đối tượng là thân phận người
phụ nữ nhưng ở mỗi bài ca dao dưới đây lại có cách biểu đạt khác nhau, cho chúng
ta những liên tưởng tương đồng không giống nhau:

Thân em như giếng giữa đàng

Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân

Thân em như miếng cau khô

Người thanh tham mỏng, người thô tham dày.

Để làm nổi bật hoàn cảnh đáng thương tội nghiệp của người phụ nữ trong xã hội
phong kiến, tác giả dân gian đã lựa chọn hàng loạt các hình ảnh như “giếng giữa
đàng”, “miếng cau khô”, “hạt mưa sa” Giữa chúng có khác nhau về mặt ý nghĩa
nhưng qua hình ảnh gợi cảm đó ta thấy nổi bật lên thân phận của những người phụ

Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?

Mận hỏi thì Đào xin thưa

Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào.

Hình ảnh “Mận” “Đào” trong trường hợp này lâm thời chỉ cô gái và chàng trai. Và
câu chuyện giữa họ không chỉ là câu chuyện thăm hỏi bình thường mà là một lời tỏ
tình thật dễ thương. Bài ca dao đã giữ lại cho chúng ta thấy một tình cảm trong
sáng, lành mạnh và tế nhị trong cách tỏ tình của đôi lứa ngày xưa.