TCNCYH 22 (2) - 2003
Cơ sở triết học phơng đông trong lý luận y học cổ
truyền phơng đông (đông y) về sức khoẻ và bệnh tật
Phạm Công Nhất
Bộ môn Mác-Lênin - Đại học Y Hà Nội

Những năm gần đây, dới ánh sáng của tri thức khoa học hiện đại, các quan niệm của chúng ta
về sức khoẻ và bệnh tật ngày càng đợc mở rộng, các phơng pháp phòng, điều trị bệnh tật và
nâng cao sức khoẻ cũng trở nên phong phú và đa dạng hơn. Tuy nhiên, nếu đi sâu nghiên cứu t
tởng của ngời xa, đặc biệt là trong triết học và y học phơng Đông cổ đại, chúng ta thấy ngay từ
rất sớm, ngời phơng Đông đã xây dựng một quan niệm khá toàn diện về các vấn đề sức khoẻ và
bệnh tật: từ nội dung quan niệm, cho tới việc xây dựng các phơng pháp phòng, điều trị và nâng
cao sức khoẻ. Nghiên cứu các quan niêm của ngời xa về sức khoẻ và bệnh tật có một ý nghĩa
hết sức to lớn đối với sự nghiệp chăm sóc sức khoẻ nhân dân ở nớc ta trong giai đoạn hiện nay.

i. đặt vấn đề
Những năm gần đây, dới ánh sáng của tri
thức khoa học hiện đại, các quan niệm của
chúng ta về sức khoẻ (SK) và bệnh tật (BT)
ngày càng đợc mở rộng, các phơng pháp
phòng và điều trị BT cũng trở nên phong phú,
đa dạng hơn. Tuy vậy, cũng có ý kiến lại cho
rằng, thật ra những quan niệm đợc gọi là
mới của chúng ta ngày nay về BT và SK của
con ngời có lẽ cũng không hoàn toàn mới
hơn quan niệm của cha ông ta xa (đặc biệt là
trong triết học và y học Phơng Đông) về vấn
đề này, từ đó đã tạo ra những cuộc tranh luận
khá sôi nổi trong lĩnh vực nghiên cứu. Vậy thực
chất quan niệm của ngời xa về SK và BT là
gì? Nghiên cứu vấn đề này có ý nghĩa nh thế

2. Giới hạn nghiên cứu đợc đề tài xác định là
các t tởng triết học và y học của Trung Quốc và
Việt Nam về SK và BT trong các thời kỳ cổ và
trung đại.
3. Về phơng pháp nghiên cứu, đề tài sử dụng
chủ yếu các phơng pháp lôgic - lịch sử, phân tích -
tổng hợp. Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng một số
phơng pháp khác nh phơng pháp hệ thống - cấu
trúc, mô hình hoá.

77
TCNCYH 22 (2) - 2003
iii. kết quả và bàn luận
1. Cơ sở triết học trong lý luận y học cổ
truyền phơng đông về sức khoẻ và bệnh tật.
1.1. Nội dung trong các quan niệm về SK
và BT.
Năm 1978, tại Alma - Ata (thủ đô nớc
Cộng hoà Kazakstan thuộc Liên Xô trớc đây),
W.H.O đa ra định nghĩa: SK là trạng thái
thoải mái cả về thể chất, tâm thần và xã hội,
chứ không giới hạn trong tình trạng không có
BT hoặc không có chấn thơng (4)
Thực ra, quan niệm coi sức khoẻ con ngời
là sự thoải mái về thể chất, tâm thần và xã hội
không phải bây giờ mới xuất hiện, mà có từ rất
sớm trong triết học Phơng Đông, đặc biệt là
trong triết học Trung Quốc cổ đại. Chẳng hạn:
- Ngời trung Quốc (thời tiền cổ) cho rằng:
con ngời là loài tối linh trong vạn vật, sự tồn

các trạng thái của tinh thần, tức thất tình (hỉ,
nộ, u, bi, ố, ai, lạc) đều có đủ trong thân thể
ngời ta (Thiên Luận)[3].
- Đặc biệt, phái âm dơng gia với các
thuyết: Âm dơng ngũ hành và Thiên nhân
hợp nhất không chỉ là một thế giới quan duy
vật biện chứng, thô sơ và chất phác của ngời
phơng Đông cổ xa về con ngời và về thế
giới, mà còn là cơ sở triết học trực tiếp cho việc
hình thành và phát triển cuả lý luận y học cổ
truyền phơng Đông trong quan niệm về SK và
BT.[3].
- Theo các tác giả của sách Hoàng Đế nội
kinh thì: SK của con ngời là sự thống nhất bởi
các yếu tố âm dơng và ngũ hành tơng ứng
với từng bộ phận, chức năng hay quá trình vận
động sống của mỗi ngời. Hoặc: BT ở mỗi
ngời là sự thiên lệch của âm dơng, là sự bất
cập hay thái quá của ngũ hành tơng ứng với
từng bộ phận, chức năng hay quá trình vận
động sống của ngời đó [1].
- ở Việt Nam, Hải Thợng Lãn Ông - Lê
Hữu Trác (1724 1791), trong các tác phẩm y
học của mình cũng có quan niệm: "SK là khí
huyết lu thông, âm dơng bình hoà".[2].
Nh vậy, dù quan niệm còn đơn giản (chất
phác, ngây thơ), song cách hiểu của ngời xa
về BT và SK của con ngời cũng không nằm
ngoài 3 yếu tố:


Theo Hải Thợng Lãn Ông thì chính: Thuỷ
hoả tiên thiên là nguồn gốc sinh ra con ngời .
Quá trình đó đợc diễn đạt bằng sơ đồ sau:
Giao hợp Con cái

Nam giới (dơng) Khí giao (âm, dơng, thuỷ, hoả Nữ giới (âm)

Khí giao

nguyên khí

bẩm khí tiên thiên
Có bẩm khí tiên thiên mới phát triển thành
hình thể (thể xác) và thần thái (sắc thái, tinh
thần).
Cũng theo Hải Thợng Lãn Ông, ngời ta
nhờ có chân thuỷ, chân hoả (2 yếu tố cơ bản để
tạo ra bẩm khí tiên thiên) nên cơ thể mới có sự
ôn dỡng và nhu dỡng. Nếu âm dơng bất túc,
thuỷ hoả không cân bằng thì con ngời ta ngay
khi mới sinh ra dù có sống trong nhung lụa
cũng không tránh đợc phận chết yểu
- Sự tác động của môi trờng tự nhiên
Dựa vào các thuyết "Âm dơng ngũ hành"
và "Thiên nhân hợp nhất", lý luận Đông y cho
rằng: cơ thể con ngời và môi trờng tự nhiên
luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau. Vấn đề
SK và BT của con ngời do đó cũng chịu sự tác
động của môi trờng xung quanh.
+ T tởng này đợc thể hiện rất rõ trong

hữu cơ giữa SK và BT của con ngời với môi
trờng bên ngoài. Điều này cũng có ý nghĩa
đặc biệt quan trọng trong công tác chẩn đoán
và điều trị của Đông y
- Sự tác động của môi trờng xã hội
Đây cũng là yếu tố đợc các nhà t tởng
phơng Đông đề cập từ rất sớm. Yếu tố xã hội ở
đây đợc hiểu trên nhiều phơng diện nh: lối
sống (thói quen sinh hoạt, ăn uống), quan hệ
giao tiếp và đặc biệt là quan hệ về lợi ích kinh
tế, chính trị. giữa các giai cấp, các tầng lớp
ngời khác nhau trong xã hội có giai cấp.
* Kinh thi: chỉ ra mối tơng quan về sản
xuất giữa nhân dân lao động với giới quý tộc
thời Tây Chu cho rằng:
Có kẻ thì nghỉ ngơi an nhàn, có kể thì vất
vả suốt ngày
Có kẻ thì không hề nghe những lời than vãn
bên ngoài, có kẻ thì khó nhọc thở không ra hơi.
Có kẻ thì nằm mát thảnh thơi, có kẻ thì việc
vua bề bộn
Có kẻ thì chè chén say sa có kẻ thì buồn
sầu lo. (Tiểu nhã), [3].
* Mặc tử (Mặc Địch): Chiến tranh, đấu
tranh bao giờ cũng dẫn tới kết cục: bọn đại
phu (quan lại) ngày càng béo tốt phè phỡn,
còn lũ dân đen thì ngày càng tiều tuỵ, xác
xơ". (Phi công), [3].
* Thiệu Tử (Khang Tiết): Bệnh tật có nặng
nhẹ khác nhau, cũng nh ngời bệnh có kẻ

(trị bệnh tất cầu kỳ bản) Đây là phơng pháp
chữa bệnh khá độc đáo của Đông y so với các
nền y học truyền thống khác trớc đây.
- Về dự phòng BT và nâng cao SK, dựa trên
cơ sở triết học phơng Đông lý luận Đông y
cho rằng: Cơ thể con ngời là một vũ trụ thu
nhỏ (Thân nhân tiểu thiên địa). Cho nên, về
nguyên tắc trời đất có âm dơng thì có cơ thể
con ngời cũng có âm dơng (Thiên- Địa-
Nhân âm dơng tơng ứng). SK con ngời có
đợc là nhờ sự cân bằng của các yếu tố âm
dơng. Do vậy, thuận theo âm dơng thì sống,
trái với âm dơng thì loạn.

80
TCNCYH 22 (2) - 2003
Từ lý luận này, Đông y đã đề ra phơng
pháp dỡng sinh nhằm mục đích bảo trì và
nâng cao SK. Theo phơng pháp này, để nâng
cao SK và ngăn ngừa BT, con ngời cần phải ăn
uống sinh hoạt đúng phép vệ sinh, dùng thực
phẩm đầy đủ dinh dỡng, năng hoạt động thể
dục, thể thao để giữ cho cơ thể đợc cờng
tráng, khoẻ mạnh.
Đứng trên quan điểm của y học hiện đại có
thể coi phơng pháp dỡng sinh trong y học cổ
truyền phơng Đông là một phơng pháp dự
phòng và chữa bệnh tích cực (ngăn ngừa và
điều trị BT khi cha xuất hiện). Có thể coi đây
là phơng pháp chữa bệnh khá độc đáo ít thấy

khoa học trong lý luận của Đông y về SK và
BT, quý trọng thêm các kinh nghiệm của cha
ông ta đối với sự nghiệp CSSKND trớc đây.
- Là động lực thúc đẩy việc đi sâu nghiên
cứu và kế thừa kinh nghiệm từ y học truyền
thống, tạo nền tảng vững chắc để xây dựng nền
y học Việt Nam ngày càng hiện đại, song cũng
không kém phần đậm đà bản sắc dân tộc.
- Là cơ sở để hiểu và thực hiện tốt chủ
trờng kết hợp Đông - Tây y của Đảng và Nhà
nớc ta trong chiến lợc phát triển ngành y tế
nớc ta hiện nay
IV. Kết luận
1. Lịch sử triết học và y học phơng Đông
cho thấy, ngay từ rất sớm ngời phơng Đông
đã xây dựng một quan niệm khá toàn diện về
các vấn đề SK và BT của con ngời, mà những
nội dung cơ bản trong các quan niệm trên rất
gần với y học hiện đại ngày nay về SK và BT.
2. Các nội dung trong quan niệm về SK và
BT của Đông y đều xuất phát từ cơ sở trong các
quan niệm của triết học phơng Đông, qua đó
cho thấy trong sự phát triển của y học truyền
thống phơng Đông (Đông y), có sự gắn bó
chặt chẽ với các t tởng triết học phơng
Đông, đặc biệt là triết học Trung Quốc cổ,
trung đại.
3. Các kết luận trên đây cũng cho thấy, việc
nghiên cứu và ứng dụng các thành tựu của nền
y học cổ truyền phơng Đông hiện nay không

học. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,
Hà Nội.

Summary
Basic of the Orient philosopher in the Orient traditional medicine of
health and illness

Recent years, in the light of the modern scientific knowledge, own opinions of health and illness
expand more and more, methods for preventing, treating illness and improved health also become
more abundant and various. However, if going deeply to study ideology of ancient people,
especially in Philosopher and the ancient Orient medicine, we can see that established a pretty
comprehensive opinion of health and ill issues in early stage by the Orient people: coming from its
content to establish preventing, treating and developing health methods. Studying opinions of
ancient people to health and illness have a great significance into Vietnamese population's t health
care work in recent period. 82