Nghiên cứu triết học
ĐỂ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA
THỰC SỰ TRỞ THÀNH
NỀN TẢNG TINH THẦN
CỦA XÃ HỘI
ĐỂ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA THỰC SỰ TRỞ THÀNH NỀN TẢNG TINH
THẦN CỦA XÃ HỘI

LÊ NGỌC ANH (*)
Quan điểm phát triển văn hoá với tư cách nền tảng tinh thần của xã hội mà
Đảng ta đưa ra tại Đại hội X không phải là nhận thức mới của Đảng về vị trí
và vai trò của văn hoá trong đời sống xã hội; nhưng đó là quan điểm cho thấy
sự liên tục đổi mới trong nhận thức của Đảng về vị trí chiến lược và vai trò
nền tảng tinh thần của văn hoá. Để phát triển văn hoá thực sự trở thành nền
tảng tinh thần của xã hội, chúng ta cần phải xây dựng và hoàn thiện giá trị,
nhân cách con người Việt Nam, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc,
xây dựng và phát triển lý tưởng sống, lối sống, năng lực trí tuệ, đạo đức và
bản lĩnh văn hoá con người Việt Nam; đồng thời gắn kết chặt chẽ chiến lược
phát triển văn hoá với chiến lược phát triển kinh tế, xây dựng và chỉnh đốn
Đảng, với việc phát triển mạnh và không ngừng nâng cao chất lượng các hoạt
động văn hoá.
Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, khi một lần nữa khẳng định chủ
trương phát triển văn hóa với tư cách nền tảng tinh thần của xã hội, Đảng ta đã
nhấn mạnh: "Tiếp tục phát triển sâu rộng và nâng cao chất lượng nền văn hóa

được ngày càng to lớn và vững chắc trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh
tế - xã hội, chúng ta lại có dịp hiểu rõ hơn, nhận thức rõ hơn và càng tự hào
hơn về sức mạnh lớn lao của văn hóa, của những giá trị văn hóa dân tộc truyền
thống. Đồng thời, qua đó, chúng ta cũng thấy rõ hơn, nhận thức đúng đắn hơn
và quan ngại một cách sâu sắc hơn khi sự nghiệp xây dựng và phát triển nền
văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc chưa thật sự tương xứng
với tầm vóc lớn lao của nó, với những thành tựu kinh tế thu được ngày càng to
lớn theo tiến trình phát triển của công cuộc đổi mới đất nước. Phát triển văn hóa
một khi vẫn chưa thật sự trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, chưa thật sự trở
thành động lực to lớn thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước thì bước
tiến của dân tộc vẫn còn có thể gặp trở ngại, thậm chí cả sự tồn vong của chế độ
xã hội xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đang hướng tới vẫn có thể bị đe dọa.
Văn hóa Việt Nam không chỉ là thành quả của hàng ngàn năm lao động sáng
tạo, đấu tranh kiên cường trong công cuộc dựng nước và giữ nước của cộng
đồng các dân tộc Việt Nam, mà còn là kết quả của quá trình giao lưu và tiếp
thu tinh hoa của nhiều nền văn hóa, văn minh trong khu vực và trên thế giới để
dân tộc Việt Nam ta không ngừng hoàn thiện mình, xây dựng đất nước mình
ngày một phồn vinh. Văn hóa Việt Nam là nền văn hóa kết tinh sức mạnh và in
đậm dấu ấn bản sắc của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, chứng minh sức
sống mãnh liệt và sự trường tồn của dân tộc Việt Nam. Văn hóa Việt Nam đã
hun đúc nên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh con người Việt Nam, làm rạng rỡ
lịch sử vẻ vang của dân tộc Việt Nam. Nhờ nền tảng và sức mạnh văn hóa ấy
mà trong nhiều thời kỳ bị đô hộ, dân tộc Việt Nam vẫn giữ vững và phát huy
bản sắc của mình, chẳng những không bị đồng hóa, mà còn quật cường đứng
dậy giành độc lập cho dân tộc, “lấy sức ta mà giải phóng cho ta” như Chủ tịch
Hồ Chí Minh đã khẳng định. Từ khi Đảng ta đảm đương sứ mệnh lịch sử lãnh
đạo cách mạng Việt Nam, nhân dân ta đã nhất tề vùng dậy khởi nghĩa, tiến
hành kháng chiến, kiến quốc, chiến thắng các cuộc chiến tranh xâm lược của
chủ nghĩa thực dân, đế quốc, đánh thắng mọi thế lực phản động, giành độc lập
dân tộc, thống nhất đất nước để đi lên con đường xã hội chủ nghĩa, xây dựng

hoạt động của các cấp ủy đảng, chính quyền, mặt trận tổ quốc và đoàn thể các
cấp, từng bước gắn bó chặt chẽ hơn với nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Bằng việc thể chế hóa chiến lược phát triển văn hóa của Đảng, chúng ta cũng
đã tạo ra hành lang pháp lý ngày càng phù hợp và thông thoáng cho nhân dân
và đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ hoạt động và sáng tạo văn hóa.
Tuy nhiên, so với yêu cầu ngày càng cao của công cuộc đổi mới đất nước theo
định hướng xã hội chủ nghĩa, những thành tựu và tiến bộ mà chúng ta đã đạt
được trong lĩnh vực phát triển văn hóa, có thể nói, còn chưa thật sự vững chắc,
chưa đủ để tác động một cách có hiệu quả đến các lĩnh vực khác của đời sống
xã hội, nhất là lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, lối sống. Do những nguyên nhân
khách quan và cả những nguyên nhân chủ quan, như sự buông lỏng, hữu
khuynh trong lãnh đạo, điều hành, trong tổ chức thực hiện chính sách phát
triển văn hóa, sự nhận thức không đầy đủ về vị trí nền tảng, tầm quan trọng và
vai trò to lớn của văn hóa, sự thiếu gương mẫu về tư tưởng, đạo đức, lối sống
của một số cán bộ, đảng viên có chức, có quyền, chúng ta đã tạo ra những sơ
hở cho các hoạt động phản văn hóa có cơ hội phát triển, cho những hiện tượng
tiêu cực trên nhiều lĩnh vực của đời sống văn hóa tinh thần, nhất là sự xuống
cấp về tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng
viên và nhân dân, xuất hiện với chiều hướng ngày càng gia tăng.
Hơn 5 năm thực hiện chiến lược phát triển văn hóa theo định hướng xây dựng
và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc nhằm
mục tiêu xây dựng đời sống văn hóa cơ sở lành mạnh, tạo ra những công trình
văn hóa lớn, những tác phẩm đỉnh cao, tiêu biểu cho thời kỳ công nghiệp hóa,
hiện đại hóa, chúng ta đã thu được những thành tựu đáng kể. "Hoạt động văn
hóa, thông tin phát triển đa dạng hơn, góp phần nâng cao đời sống văn hóa của
nhân dân, làm tăng hiệu quả công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, phổ biến
pháp luật; phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở phát triển sâu rộng
hơn", song việc xây dựng nếp sống văn hóa vẫn chưa được chúng ta coi trọng
một cách đúng mức; tình trạng suy thoái, xuống cấp về đạo đức, lối sống, sự
gia tăng tệ nạn xã hội và tội phạm, nhất là trong lớp trẻ, vẫn diễn ra một cách

thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập kinh tế quốc tế"; "bồi dưỡng
các giá trị văn hóa" cho nhân dân, nhất là cho thanh niên, học sinh, sinh viên;
xây dựng và phát triển "lý tưởng sống, lối sống, năng lực trí tuệ, đạo đức và
bản lĩnh văn hóa con người Việt Nam"(4).
Phát triển văn hóa với tư cách nền tảng tinh thần của xã hội cần phải được gắn
kết chặt chẽ với nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng Đảng là
then chốt. Phát triển văn hóa với tư cách nền tảng tinh thần của xã hội, chúng
ta cần "đặc biệt coi trọng nâng cao văn hóa lãnh đạo và quản lý, văn hóa trong
kinh doanh và văn hóa trong nhân cách của thanh niên, thiếu niên; chống
những hiện tượng phản văn hóa, phi văn hóa"(5). Cùng với đó, phát triển văn
hóa với tư cách nền tảng tinh thần của xã hội, chúng ta phải đẩy mạnh hơn nữa
việc "xây dựng đời sống văn hóa đại chúng và môi trường văn hóa lành mạnh";
đồng thời tăng cường "bồi dưỡng các tài năng văn hóa, khuyến khích sáng tạo
nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật tiêu biểu có giá trị cao về tư tưởng và nghệ
thuật, tương xứng với sự nghiệp giữ nước và dựng nước, đổi mới và phát triển
của dân tộc"; tích cực "nâng cao chất lượng và mở rộng diện phổ biến các sản
phẩm văn hóa" nhằm “đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao và
đa dạng của các tầng lớp nhân dân” (6).
Để phát triển văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, sự gắn
kết chặt chẽ chiến lược phát triển kinh tế, xây dựng và chỉnh đốn Đảng với
chiến lược phát triển văn hóa phải được đặt lên vị trí hàng đầu. Bởi lẽ, văn hóa
không đứng ngoài kinh tế, phát triển kinh tế bền vững không thể thiếu nền tảng
văn hóa ổn định và văn hóa không chỉ là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế,
mà còn là "hệ điều tiết" cho sự phát triển kinh tế bền vững. Đảng ta là Đảng
cầm quyền. Xây dựng và chỉnh đốn Đảng là để nâng cao năng lực cầm quyền
của Đảng, để Đảng thực sự trong sạch, vững mạnh. Xây dựng và chỉnh đốn
Đảng theo tinh thần ấy không thể không đưa hoạt động văn hóa vào sinh hoạt
Đảng, không thể không đưa các giá trị văn hóa vào trong Đảng, trong từng tổ
chức đảng và trong mỗi đảng viên của Đảng để Đảng ta thực sự là đạo đức, là
văn minh như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói.

Để phát triển văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, chúng ta
cũng còn cần phải phát triển mạnh và không ngừng nâng cao chất lượng các
hoạt động văn hóa, xúc tiến xã hội hóa các hoạt động văn hóa để huy động mọi
nguồn lực và sức sáng tạo trong xã hội vào việc đầu tư xây dựng các công trình
và thiết chế văn hóa, tổ chức các hoạt động văn hóa, thu hút ngày càng nhiều
các tổ chức kinh tế - xã hội, cá nhân, gia đình và đoàn thể tham gia vào các
hoạt động văn hóa, quản lý và bảo vệ di tích, di sản văn hóa, xây dựng và phát
triển văn hóa. Gắn liền và đi đôi với nhiệm vụ này là nhiệm vụ xây dựng cơ
chế, chính sách, chế tài ổn định đáp ứng yêu cầu xã hội hóa các hoạt động văn
hóa; tăng cường công tác quản lý nhà nước về văn hóa; tăng đầu tư cho văn
hóa, đảm bảo việc cấp kinh phí cho các chương trình, mục tiêu phát triển văn
hóa.
Để phát triển văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, ngoài các
giải pháp, nhiệm vụ đó, chúng ta còn phải cần đến những giải pháp và nhiệm
vụ cụ thể khác nữa. Song, vấn đề quan trọng hơn là phải tạo ra sự đồng bộ
trong các giải pháp, nhiệm vụ ấy, nhất là phải thực hiện một cách đồng bộ các
giải pháp, nhiệm vụ ấy để tạo ra sự phát triển đồng bộ về chất lượng cho mọi
hoạt động văn hóa.r

(*) Thạc sĩ triết học, Viện Triết học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam.
(1) Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X.
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006, tr.106.
(2) Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX.
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.208.
(3) Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X.
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006, tr.158, 173.
(4) Đảng Cộng sản Việt Nam. Sđd., tr.106.
(5) Đảng Cộng sản Việt Nam. Sđd., tr.213.
(6) Đảng Cộng sản Việt Nam. Sđd., tr.213, 214.