………… o0o………… Nghiên cứu triết học

Đề tài: " HỌC THUYẾT MÁC VỀ HÌNH THÁI
KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ CUỘC THỬ NGHIỆM
TRONG THẾ KỶ XX "
HỌC THUYẾT MÁC VỀ HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ CU
ỘC THỬ
NGHIỆM TRONG THẾ KỶ XX

NGUYỄN CHÍ DŨNG (*)
Trên cơ sở phân tích, luận chứng tính khoa học và cách mạng sâu
sắc trong học thuyết về hình thái kinh tế – xã hội của C.Mác, thể
hiện qua một số luận điểm chủ yếu như, học thuyết này đã vạch rõ
quy luật phát triển tự nhiên của xã hội và chứng minh tính tất yếu

sự kiện, hiện tượng của xã hội loài người dưới nhãn quan triết học,
kinh tế chính trị học, sử học, luật học, văn hóa học. Nhưng chưa một
ai trong số họ cắt nghĩa được một cách cụ thể, rõ ràng sự vận động,
phát triển của lịch sử xã hội trên cơ sở sự vận động tự nhiên, tất yếu
của nó. C.Mác, Ph.Ăngghen và sau đó là V.I.Lênin đã xuất phát từ
chủ nghĩa duy vật biện chứng để phân tích toàn bộ lịch sử phát triển
của xã hội và chỉ ra những quy luật phổ biến, khách quan chi phối sự
vận động, phát triển của xã hội. Lý luận của C.Mác về hình thái kinh
tế - xã hội là một bộ phận quan trọng, hữu cơ của những phát kiến có
tính khoa học này.
Xuất phát từ chính thực tiễn lịch sử, các nhà kinh điển của chủ
nghĩa Mác đã chỉ ra rằng, lịch sử loài người không gì khác hơn là
lịch sử phát sinh, phát triển, thay thế lẫn nhau của các hình thái kinh
tế - xã hội. Loài người đã, đang và sẽ trải qua 5 hình thái kinh tế - xã
hội. Đó là các hình thái kinh tế - xã hội cộng sản nguyên thủy, chiếm
hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa.
Các hình thái kinh tế - xã hội này ra đời, phát triển theo những quy
luật nội tại. Trong đó, quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất
với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là quy luật bao trùm,
chi phối mọi hình thái kinh tế - xã hội. Ở đây, trình độ phát triển của
lực lượng sản xuất bao gồm các yếu tố: trình độ của công cụ lao
động, trình độ ứng dụng công nghệ vào sản xuất, trình độ tổ chức lao
động xã hội, kinh nghiệm, kỹ năng của người lao động và trình độ
phân công lao động xã hội. Những yếu tố này quyết định kiểu tổ
chức sản xuất xã hội và quan hệ của những con người, những nhóm
người trong quá trình sản xuất. Nghĩa là chúng chi phối mối quan hệ
của con người với những tư liệu sản xuất chủ yếu, với cách thức tổ
chức, điều hành sản xuất cũng như phân phối sản phẩm xã hội. Điều
này đã được C.Mác khẳng định rõ trong Sự khốn cùng của triết học:
“Những quan hệ xã hội đều gắn mật thiết với những lực lượng sản

Đây là cách giải thích hết sức khoa học về sự ra đời, phát triển của
mỗi hình thái kinh tế - xã hội và về mối quan hệ của những cơ sở kinh
tế của nó với những quan hệ xã hội mà con người được sắp xếp vào.
Cho đến nay, vẫn chưa có một cách lý giải nào khác khoa học hơn
học thuyết hình thái kinh tế – xã hội của C.Mác.
Gần đây, trong các nước tư bản phát triển đã có một số người đưa ra
những luận thuyết mới về sự phát triển xã hội. Trong số này có
Alvin Toffler, người đã phân chia lịch sử phát triển xã hội trên cơ sở
3 nền văn minh: văn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp và
văn minh hậu công nghiệp. Trong đó, nền văn minh nông nghiệp là
nền văn minh dựa trên cơ sở nền sản xuất thủ công với sức cơ bắp
của con người là chính. Văn minh công nghiệp thì dựa vào việc sử
dụng máy móc cơ khí với những công xưởng thu hút hàng chục ngàn
công nhân. Còn văn minh hậu công nghiệp thì dựa trên nền kinh tế
tri thức mà khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp; công
nghệ thông tin và tri thức có vai trò ngày càng quyết định trong nền
sản xuất xã hội. Hàm lượng trí tuệ trong các vật phẩm được xã hội
sản xuất ra ngày càng chiếm tỷ trọng tuyệt đối. Lao động của con
người ngày càng được giảm nhẹ. Sản xuất chuyển dần từ những nhà
máy, xí nghiệp có quy mô lớn, tập trung sang quy mô nhỏ, thậm chí
gia công tại gia đình. Con người sẽ thay đổi cách giao tiếp, quan hệ
ứng xử và cả những quan niệm về tình yêu, hôn nhân và gia đình có
tính truyền thống. Đây là những nghiên cứu và phát hiện có tính duy
vật và khá biện chứng về sự phát triển xã hội. Trong đó có những dự
báo khá rõ ràng về những biến đổi trong xã hội tương lai.
Tuy nhiên, cũng phải thấy rằng, xét về tổng thể, nghiên cứu của
Alvin Toffler còn nhiều điểm chưa vượt qua được học thuyết của
C.Mác. Đó là việc Alvin Toffler chưa thấy được tính nhất quán trong
biện chứng phát triển của ba nền văn minh. Vì vậy, ông đã gộp 3
hình thái kinh tế - xã hội mà C.Mác đã chỉ ra trước khi loài người

xã hội phát triển thành chiến tranh đế quốc. Đấy là đỉnh điểm của
những mâu thuẫn mà xã hội tư bản trong quá trình phát triển của
mình đã tạo ra; đồng thời, là “đêm trước” của cách mạng xã hội chủ
nghĩa. Tất cả những sự kiện này diễn ra hoàn toàn không phải ngẫu
nhiên, mà theo những quy luật và tính quy luật nội tại chi phối quá
trình phát triển. Đó chính là quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản
xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất được áp dụng
trong thời đại tư bản chủ nghĩa.
Điều khẳng định tính khoa học của học thuyết Mác về hình thái kinh
tế - xã hội không chỉ có thế, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác
còn chỉ rõ rằng, trong thời đại tư bản chủ nghĩa, "giai cấp tư sản
không những đã rèn những vũ khí sẽ giết mình; nó còn tạo ra những
người sử dụng vũ khí ấy chống lại nó, đó là những công nhân hiện
đại, những người vô sản"(5). Làm rõ hơn luận điểm này, C.Mác đã
khẳng định rằng, cùng với sự phát triển của giai cấp tư sản, “giai cấp
vô sản, giai cấp công nhân hiện đại – tức là giai cấp chỉ có thể sống
với điều kiện là kiếm được việc làm, và chỉ kiếm được việc làm, nếu
lao động của họ làm tăng thêm tư bản – cũng phát triển theo"(6).
Đây chính là cái vòng luẩn quẩn sinh ra theo những chu kỳ phát triển
kinh tế của chủ nghĩa tư bản. Kinh tế càng phát triển, công nhân
càng bị bóc lột, giàu nghèo càng phân hoá mạnh. Mâu thuẫn xã hội
càng sâu sắc. Xung đột xã hội ngày càng có nhiều nguy cơ bùng nổ
thành chiến tranh và cách mạng. Chủ nghĩa tư bản tất yếu sẽ bị diệt
vong.
Vấn đề đặt ra là, sau khi chủ nghĩa tư bản bị diệt vong, loài người sẽ
xây dựng xã hội nào? Đặc trưng của xã hội ấy ra sao? Nghiên cứu sự
vận động, phát triển hợp quy luật của xã hội, C.Mác và những nhà
kinh điển mácxít đã chỉ ra rằng, xã hội mà loài người hướng tới xây
dựng là xã hội cộng sản, xã hội này được xây dựng trên cơ sở của
nền sản xuất phát triển cao, của cải làm ra ngày càng dồi dào.

giờ tạo ra cho mình một cơ sở vật chất - kỹ thuật hiện đại hơn, tiên
tiến hơn so với chủ nghĩa tư bản. Về khoa học, Liên Xô và Mỹ hầu
như khá tương đồng nhau về những phát minh khoa học, nhất là
khoa học cơ bản; song, về khoa học ứng dụng thì hầu như Liên Xô
và các nước xã hội chủ nghĩa lại chậm trễ hơn so với Mỹ và các
nước tư bản. Do vậy, về kỹ thuật sản xuất và công cụ lao động thì hệ
thống tư bản chủ nghĩa vẫn có nhiều thành tựu hơn là trong hệ thống
xã hội chủ nghĩa. Một số phát minh khoa học của các nước xã hội
chủ nghĩa nhiều khi lại được nền sản xuất trong các nước tư bản chủ
nghĩa ứng dụng trước. Do vậy, về tổng thể, hệ thống xã hội chủ
nghĩa chưa bao giờ tạo ra được một năng suất lao động cao hơn so
với chủ nghĩa tư bản - cái mà - theo C.Mác - quyết định thắng lợi
của một hình thái kinh tế - xã hội này đối với một hình thái kinh tế -
xã hội khác đã lỗi thời hơn. Phải chăng, đây là vấn đề của nhiều vấn
đề?
Trên thực tế, cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội được xây
dựng hơn 70 năm ở Liên Xô, Đông Âu và các nước xã hội chủ nghĩa
vẫn là nền đại công nghiệp cơ khí có trình độ kỹ thuật trung bình.
Các yếu tố của tự động hoá, tin học hoá, sinh học hoá đang còn rất
yếu ớt. Nền kinh tế tri thức mà thế giới hiện hướng tới mới đang có
những yếu tố đầu tiên. Chế độ xã hội chủ nghĩa trong thế kỷ XX vẫn
chủ yếu xây dựng trên nền tảng vật chất, kỹ thuật của nền đại công
nghiệp cơ khí không vượt hơn chủ nghĩa tư bản. Trong khi đó, trong
hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới, công cuộc cải tạo xã hội chủ
nghĩa để thiết lập quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa lại được đẩy lên
với mức độ cao. Tập trung sản xuất, biến tư liệu sản xuất từ sở hữu
tư nhân, cá thể thành sở hữu tập thể và toàn dân diễn ra với quy mô
lớn cả trong nông nghiệp lẫn công nghiệp và thương nghiệp, dịch vụ
đã không được tiến hành song song với những tiến bộ cần có của
khoa học, kỹ thuật và công nghệ. Điều này khiến quan hệ sản xuất

với tất cả quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng của nó. Chủ
nghĩa xã hội hiện thực đã không có đủ những cơ sở kinh tế – xã hội
cần thiết để tồn tại, phát triển và chứng minh tính hơn hẳn của nó so
với chủ nghĩa tư bản. Sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội được
xây dựng ở Liên Xô và Đông Âu là điều hoàn toàn có thể giải thích
được. Còn nếu có điều gì đấy liên quan giữa chủ nghĩa Mác và sự
sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu thì đó
chỉ là những hạn chế có tính thời đại mà các nhà kinh điển không thể
vượt qua. Sự sụp đổ của Liên Xô và Đông Âu, suy cho cùng, là do
sự thiếu hiểu biết cặn kẽ về chủ nghĩa Mác cũng như tình trạng quá
giáo điều, cứng nhắc, chủ quan, duy ý chí của những thế hệ lãnh đạo
sau C.Mác trong quá trình vận dụng chủ nghĩa Mác vào thực tiễn mà
thôi.
Một điều khác cần phải được lý giải rõ ràng hơn trên cơ sở thực tiễn
đang diễn ra trong thời đại kinh tế tri thức - vấn đề sứ mạng lịch sử
của giai cấp công nhân. Khi nghiên cứu sự vận động, phát triển và
thay thế nhau của các hình thái kinh tế – xã hội, C.Mác đưa ra một
phát hiện hết sức quan trọng là: "1. Sự tồn tại của các giai cấp chỉ
gắn liền với những giai đoạn phát triển lịch sử nhất định của sản
xuất; 2. Cuộc đấu tranh giai cấp tất yếu dẫn đến chuyên chính vô
sản; 3. Bản thân nền chuyên chính này chỉ là bước quá độ tiến tới
thủ tiêu mọi giai cấp và tiến tới xã hội không có giai cấp"(7).
Luận điểm của C.Mác chỉ rõ một trong những sự khác biệt cơ bản
giữa các hình thái kinh tế – xã hội chính là kết cấu giai cấp xã hội.
Kết cấu này được quy định bởi cơ cấu kinh tế và cơ cấu thành phần
kinh tế. Trong mỗi hình thái kinh tế – xã hội có phân chia giai cấp,
thường tồn tại nhiều nhóm xã hội, giai cấp; song bao giờ cũng có hai
giai cấp đối địch nhau, đấu tranh với nhau và đấu tranh giai cấp
chính là động lực của sự phát triển xã hội.
Áp dụng luận điểm này vào phân tích xã hội tư bản, các nhà kinh

cả về số lượng lẫn chất lượng trong quá trình phát triển của nền sản
xuất do những lực lượng sản xuất mới mang lại thì mới đóng vai trò
là chủ nhân đích thực của xã hội tương lai. Xét trên thực tế của nền
sản xuất xã hội trong những thập kỷ cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ
XXI cho thấy, chủ nhân đó không phải ai khác chính là công nhân -
trí thức. Đây là điều cần bổ sung, phát triển, làm cho học thuyết Mác
về hình thái kinh tế – xã hội phù hợp hơn trong thời đại mới.
Như vậy, dù học thuyết Mác về hình thái kinh tế – xã hội đã ra đời
cách đây một thế kỷ rưỡi, song nó vẫn giữ nguyên những giá trị khoa
học và cách mạng đích thực. Xã hội loài người dù phát triển với
nhiều bước thăng trầm, song loài người sẽ phải trải qua 5 hình thái
kinh tế – xã hội. Dù hiện nay, mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô,
Đông Âu đã sụp đổ, song thế giới vẫn đang trong bước quá độ vĩ đại
để đến với chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản. Những yếu tố
quan trọng đầu tiên của một hình thái kinh tế – xã hội mới đã bắt đầu
xuất hiện, đó là nền kinh tế tri thức và xu hướng nhất thể hoá về kinh
tế trên phạm vi toàn cầu. Đây là những đảm bảo quan trọng cho một
xã hội mới ra đời với những kiểu tổ chức lao động xã hội cao hơn,
trong đó tư liệu sản xuất chính là khoa học, tri thức, tin học - tài sản
thuộc sở hữu của đại đa số người lao động trong tất cả những ngành
sản xuất quan trọng, như công nghiệp, dịch vụ, thương nghiệp, nông
nghiệp Xã hội mới sẽ đạt năng suất lao động cao hơn nhiều so với
năng suất lao động mà kiểu tổ chức kinh tế của hình thái kinh tế - xã
hội tư bản chủ nghĩa đã tạo ra. Xã hội sẽ tiến tới chỗ thoả mãn ngày
càng tốt hơn những nhu cầu vật chất, tinh thần của mọi người lao
động trên cơ sở sự tham gia ngày càng tích cực, tự giác của họ vào
quá trình lao động xã hội với đặc trưng xã hội hoá lao động ngày
càng cao.
Trong những điều kiện như vậy, sở hữu toàn dân về tư liệu sản xuất
sẽ dần dần được hình thành. Cơ sở đảm bảo vững chắc nhất cho tự