Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
A. MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài.
Nói đến văn hóa ẩm thực Việt Nam, người ta không chỉ nói về sự đa
dạng trong các cách thưởng thức món ăn hàng ngày của người Việt, và các
cách chế biến đến nguyên liệu của món ăn ra sao mà cách uống cũng có
nhiều sự quan tâm đến lạ kì! Uống là một nhu cầu cần thiết của con người
nhằm duy trì sự cân bằng trọng lượng cơ thể, đảm bảo nước cho sự phát
triển của con người, người ta có thể nhịn ăn ba ngày nhưng không thể
không uống nước được. Trong cách uống của người Việt Nam, phải kể đến
cái thú uống chè (trà) là một cái thú có từ lâu trên đất nước ta, cho đến nay
nó vẫn là một trong những điểm nổi bật trong văn hóa ẩm thực của dân tộc.
Cái thú uống nước chè để bắt đầu câu chuyện, bắt đầu của một ngày
mới, trong những buổi làm đồng áng vất vả có chén trà xanh, rồi lãng mạn
cao hứng thì vừa uống trà vừa ngâm thơ, âu đó là một cái nét đẹp trong
cách uống trà vậy. Mỗi khi cái tên Thái Nguyên được nhắc đến, gợi cho
nhiều người về một vùng đất có một bề dày truyền thống cách mạng, vốn
là một ATK của Đảng và Bác Hồ trước và sau cách mạng Tháng Tám. Với
Hồ Núi Cốc, Đền Đuổm, Hang Phượng Hoàng, Núi Voi…song cái đặc sắc
nhất đóng góp vào văn hóa của vùng là cây chè và các sản phẩm từ chè.
Để đi tìm hiểu rõ hơn về văn hóa của người Thái Nguyên và những văn
hóa ấy liên quan như nào tới cây chè và những sản phẩm từ chè, cùng với
đó là nghệ thuật pha và thưởng thức trà, nên tôi đã lựa chọn đề tài: “Tìm
hiểu bản sắc Văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực “Trà
Thái””, để làm đề tài nghiên cứu của tôi trong học phần này. Qua đó, đề
tài muốn góp phần nhỏ bé để tìm hiểu một vài nét văn hóa Thái Nguyên
SVTH: Trương Quang Phương Lớp: 08CVHH Trang:
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
với những cái hay - cái đẹp trong nghệ thuật thưởng trà và pha trà của
người Thái Nguyên nói riêng và của người Việt Nam nói chung.
2. Lịch sử nghiên cứu.
khảo và đi đến hoàn thành đề tài này.
Ẩm thực văn hóa Chè Thái là một đề tài mang tính quy mô không lớn và
không phổ biến nhưng không phải vì thế mà tầm quan trọng của nó bị giảm đi
mà trái lại đề tài này sẽ giúp các bạn hiểu rõ hơn về văn hóa người Thái và
những văn hóa đặc trưng xung quanh những cây chè.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là văn hóa của người Thái Nguyên, trong đó đi sâu
tìm hiểu về ẩm thực Chè Thái với những thú vui thanh tao của nghệ thuật pha
và thưởng trà. Đồng thời bên cạnh đó tôi cũng sẽ tìm hiểu những yếu tố văn
hóa phụ xung quanh những nét văn hóa đặc trưng của người Thái nguyên mà
nó đã hình thành và tồn tại hàng ngàn năm cùng với sự tồn tại và phát triển
của lịch sử văn hóa người Thái. Trên cơ sở đó có những so sánh về đặc điểm
của Chè Thái xưa và nay, những biến đổi nội tại, vai trò và vị trí của nó trong
sinh hoạt, ăn uống, lễ nghi…
Về phạm vi và không gian nghiên cứu: Do giới hạn về phạm vi một đề tài,
giới hạn về thời gian, giới hạn về khả năng nên trong đề tài này tôi chỉ đi tìm
hiểu về những nét văn hóa đặc trưng của người Thái Nguyên mà chủ yếu là
xoay quanh đề tài về Chè Thái và những văn hóa trong nghệ thuật thưởng
thức trà.
4. Phương pháp nghiên cứu
“Tìm hiểu bản sắc văn hóa Thái Nguyên qua ẩm thực Chè Thái” là
một đề tài mang tính khái quát và tổng hợp, do vậy quá trình nghiên cứu đòi
SVTH: Trương Quang Phương Lớp: 08CVHH Trang:
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
hỏi nhiều phương pháp, để có được kết quả đầy đủ, toàn diện, nhằm làm sáng
tỏ những vấn đề xung quanh “Trà Thái”.
Yêu cầu đầu tiên đối với tôi đó là phải có được những nhận thức ban đầu
về địa bàn nghiên cứu . Bởi vậy phương pháp thu thập thông tin qua các tư
liệu viết, các công trình nghiên cứu trước là rất cần thiết . Sau đó là quá trình
điền dã, khảo sát thực tế, thu thập thông tin tại địa bàn nghiên cứu, quá trình
được tích lũy qua nhiều thế hệ, mang tính lịch sử với một bề dày, một chiều
sâu. Có thể xem văn hóa là cái còn động lại, tinh túy nhất, không dễ thay đổi
của một dân tộc, đó là nếp sống của một dân tộc. Bản sắc là cái chảy ngầm
bên trong tạo nên tính cánh của dân tộc , trong khi phong cách là cái thể hiện
ra bên ngoài . Ăn uống là một khía cạnh của văn hóa, Cùng với quá trình lịch
sử dân tộc , ăn uống có những thay đổi và biến hóa , nhưng vẫn giữ được
những bản sắc của nó.
1.1.2. Bản sắc văn hóa
Bản sắc văn hóa là cái cốt lõi, đặc trưng riêng có của một cộng đồng
văn hóa trong lịch sử tồn tại và phát triển, giúp phân biệt dân tộc này với dân
tộc khác. Bản sắc văn hóa thể hiện trong tất cả các lĩnh vực của đời sống - ý
thức của một cộng đồng, bao gồm: cội nguồn, cách tư duy, cách sống, dựng
nước, giữ nước, sáng tạo văn hóa, khoa học - nghệ thuật... Khái niệm Bản sắc
văn hóa có hai quan hệ cơ bản: quan hệ bên ngoài là dấu hiệu để phân biệt các
cộng đồng với nhau quan hệ bên trong chỉ tính đồng nhất mà mỗi cá thể trong
một cộng đồng phải có.
1.2. Khái niệm về ẩm thực
Theo Nguyễn Văn Dương nghiên cứu về ẩm thực trong ngôn ngữ, thì từ
“ăn” trong tiếng việt có số lượng ngữ nghĩa và số lượng từ ghép rất phong
SVTH: Trương Quang Phương Lớp: 08CVHH Trang:
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
phú, có đến 15/20 ngữ nghĩa được nêu trong từ điển tiếng việt có liên quan
đến “ăn” .Sở dĩ từ ăn chiếm vị trí lớn ngôn ngữ và tư duy người việt vì từ xưa
đến đến đầu thế kỷ xx , nước ta đất hẹp, kỹ thuật chưa phát triển , mức sống
còn thấp do đó cái ăn luôn là yếu tố quan trọng nhất: “có thực mới vực mới
vực được đạo”, “dĩ thực vi tiên”..Bên cạnh ăn thì uống không chiếm vị trí
quan trọng trong ngôn ngữ Việt Nam. Ngoài nghĩa thông thường là uống cho
hết khát, từ “uống” trong từ ghép “ăn uống”có nghĩa là uống rượu. Hiện nay
trong ngôn ngữ đời thường dùng từ “nhậu” để chỉ việc uống rượu. Tuy nhiên
trong các từ điển của Huỳnh Tịnh Của (1895-1896) của Génibrel (1898), thì “
nét riêng biệt độc đáo của nước đó.
Các nhà văn hóa học đã có chung nhận định: ăn uống của mỗi dân tộc là
một hiện tượng văn hóa khi nó mang các giá trị chân, thiện , mỹ. Với người
Việt Nam ăn uống là cả một nghệ thuật, nó không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu
của con người mà còn có mối quan hệ mật thiết tới lối sống, truyền thống của
dân tộc . Ăn uống của người Việt được Đinh Gia Khánh nhận định như sau:
“món ăn, cách thức ăn uống của từng nước, từng quê hương, của từng làng
xóm, là biểu hiện của lối sống dân tộc, lối sống địa phương và bắt dễ sâu xa
vào truyền thống lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc, của địa phương,
món ăn là nội dung góp phần tạo nên phong vị dân tộc, phong vị quê hương
và có tác động không nhỏ vào tâm tư tình cảm, vào cách ứng xử của mỗi tập
đoàn người và của riêng mỗi con người.
Như vậy có thể nói, ẩm thực, tức là ăn uống thể hiện lịch sử của một quốc
gia đó. Các món ăn qua từng giai đoạn sẽ nói lên được cuộc sống, con người
của giai đoạn đó và của vùng đất nơi đã sản sinh ra các món ăn mà không đâu
có thể làm giống hệt được. Văn hóa dân gian Việt nam là là một nền văn hóa
đậm đà bản sắc dân tộc, trong đó văn hóa ẩm thực là một nét đặc trưng, con
SVTH: Trương Quang Phương Lớp: 08CVHH Trang:
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
người đã dần phát triển việc ăn uống lên thành một lĩnh vực rộng rãi được
nhiều người quan tâm. Nghiên cứu về nghệ thuật ăn uống của người Việt nói
chung và việc ăn uống của từng miền nói riêng, mang lại nhiều điều lí thú và
hấp dẫn mọi người.
1.2.2. Những đặc trưng trong ẩm thực Thái Nguyên
Văn hóa ẩm thực Thái Nguyên rất đa dạng và phong phú, do có điều kiện
thuận lợi về vị trí địa lý nên Thái Nguyên đã tiếp thu được nhiều nền văn hóa
từ các tỉnh và thành phố lân cận, từ đó làm phong phú và đa dạng nền văn hóa
của tỉnh. Nếu như các tỉnh miền trung chủ yếu ăn những món ăn cay và mặn
thì trong bữa ăn thường ngày của người Thái Nguyên lại là những món ăn
nhạt và ít cay. Bên cạnh đó trong cơ cấu bữa ăn của người Thái Nguyên
nay là: 1.046.000 người Thái Nguyên là một tỉnh không lớn, chỉ chiếm 1,13%
diện tích và 1,41% dân số so với cả nước.
Tỉnh Thái Nguyên phía Bắc tiếp giáp với Tỉnh Bắc Kạn, phía tây giáp
với Tỉnh Vĩnh Phúc và Tỉnh Tuyên Quang, phía đông giáp với các Tỉnh Lạng
Sơn và Bắc Giang và phía nam tiếp giáp với Thủ đô Hà Nội. Với vị trí địa lý
là một trong những trung tâm chính trị, kinh tế của khu Việt Bắc nói riêng,
của vùng trung du miền núi đông bắc nói chung, Thái Nguyên là cửa ngõ giao
lưu kinh tế xã hội giữa vùng trung du miền núi với vùng đồng bằng Bắc bộ.
Việc giao lưu đã được thực hiện thông qua hệ thống đường bộ, đường sắt,
đường sông hình rẻ quạt mà thành phố Thái Nguyên là đầu nút.
Cùng với vị trí trung tâm của Việt Bắc, Thái Nguyên còn là nơi hội tụ
nền văn hóa của các dân tộc miền núi phía Bắc, là đầu mối các hoạt động văn
hóa, giáo dục của cả vùng núi phía Bắc rộng lớn.
SVTH: Trương Quang Phương Lớp: 08CVHH Trang:
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
2.1.3. Địa hình
Thái Nguyên có nhiều dãy núi cao chạy theo hướng Bắc Nam và thấp
dần xuống phía Nam. Cấu trúc vùng núi phía Bắc chủ yếu là đa phong hóa
mạnh, tạo thành nhiều động và thung lũng nhỏ. Phía Tây Nam có dãy Tam
Đảo với đỉnh cao nhất 1.590m, các vách núi dựng đứng và kéo dài theo hướng
Tây Bắc - Đông Nam.Ngoài dãy núi trên còn có dãy Ngân sơn bắt đầu từ Bắc
Kạn chạy theo hướng Đông Bắc, Tây Nam đến Võ Nhai và dãy núi Bắc Sơn
chạy theo hướng Tây Bắc, Đông Nam. Cả ba dãy núi Tam Đảo, Ngân Sơn,
Bắc Sơn đều là những dãy núi cao che chắn gió mùa đông bắc.Thái Nguyên là
một tỉnh trung du miền núi nhưng địa hình lại không phức tạp lắm so với các
tỉnh trung du, miền núi khác, đây là một thuận lợi của Thái Nguyên cho canh
tác nông lâm nghiệp và phát triển kinh tế xã hội nói chung so với các tỉnh
trung du miền núi khác.
2.2. Điều kiện tự nhiên
2.2.1. Nguồn tài nguyên thiên nhiên
Đất đồi chiếm 31,4% diện tích tự nhiên chủ yếu hình thành trên cát kết,
bột kết phiến sét và một phần phù sa cổ kiến tạo. Đây là vùng đất xen giữa
nông và lâm nghiệp. Đất đồi tại một số vùng như Đại Từ, Phú Lương... ở từ
độ cao 150 m đến 200 m có độ dốc từ 50 đến 200 phù hợp đối với cây công
nghiệp và cây ăn quả lâu năm.
Đất ruộng chiếm 12,4% diện tích đất tự nhiên, trong đó một phần phân bố
dọc theo các con suối, rải rác, không tập trung, chịu sự tác động lớn của chế
độ thủy văn khắc nghiệt (lũ đột ngột, hạn hán...) khó khăn cho việc canh tác
.Trong tổng qũi đất 356.282 ha, đất đã sử dụng là 246.513 ha (chiếm 69,22 %
SVTH: Trương Quang Phương Lớp: 08CVHH Trang:
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
diện tích đất tự nhiên) và đất chưa sử dụng là 109.669 ha (chiếm 30,78 % diện
tích tự nhiên).
Trong đất chưa sử dụng có 1.714 ha đất có khả năng sản xuất nông nghiệp
và 41.250 ha đất có khả năng sản xuất lâm nghiệp. Bảng 1 cho thấy tiềm năng
và tình hình sử dụng đất của tỉnh Thái Nguyên.
2.2.3. Khí hậu, sông ngòit
Khí hậu Thái Nguyên vào mùa đông được chia thành 3 vùng rõ rệt:
• Vùng lạnh nhiều nằm ở phía bắc huyện Võ Nhai.
• Vùng lạnh vừa gồm các huyện Định Hóa, Phú Lơng và phía Nam Võ
Nhai.
• Vùng ấm gồm các huyện: Đại Từ, Thành phố Thái Nguyên, Đồng Hỷ,
Phú Bình, Phổ Yên và Thị xã Sông Công.
Nhiệt độ chênh lệch giữa tháng nóng nhất với tháng lạnh nhất là 13,7o. Tổng
số giờ nắng trong năm dao động từ 1.300 đến 1.750 giờ và phân phối tơng đối
đều cho các tháng trong năm.
Khí hậu Thái Nguyên chia làm 2 mùa rõ rệt, mùa mưa từ tháng 5 đến
tháng 10 và mùa khô từ tháng 10 đến tháng 5. Lợng ma trung bình hàng năm
khoảng 2.000 đến 2.500mm; cao nhất vào tháng 8 và thấp nhất vào tháng 1.
Nhìn chung khí hậu tỉnh Thái Nguyên thuận lợi cho phát triển ngành nông,
kinh tế nông nghiệp cũng là thế mạnh của vùng,kết hợp với kinh tế lâm nghiệp
và chăn nuôi…Nên kinh tế Thái Nguyên ngày càng phát triển và trong đó
không thể không kể đến nền kinh tế nông nghiệp” trồng chè”, đã từ lâu Thái
Nguyên rất nổi tiếng với lịch sử trồng chè. Những đồi chè, nương chè xanh
mơn mởn, đó là nhờ vào bàn tay của những con người nơi đây, và trong đó
nổi tiếng hơn cả vẫn là chè Tân Cương, với sự thơm ngon đặc biệt, mà chè
SVTH: Trương Quang Phương Lớp: 08CVHH Trang:
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
không ở nơi nào có được, nên chè Tân Cương đã làm nên một thương hiệu và
trở thành nền kinh tế trọng điểm của của khu vực và Thành phố Thái Nguyên.
2.5. Đời sống văn hóa- xã hội và con người
Thái Nguyên là một tỉnh thuộc khu vực trung du miền núi phía bắc, với
điều kiện thuận lợi về vị trí địa lý, nên có thể nói đây là nơi hội tụ được nhiều
nền văn hóa của các dân tộc. Mỗi dân tộc lại có những nét văn hóa rất riêng và
độc đáo. Tập trung nhất vẫn là dân tộc kinh, bên cạnh đó những dân tộc khác
như: Mường, Tày, Nùng, Mèo, Dao,…Cũng chiếm một số lượng, nhưng
không đáng kể. Chính sự đa dạng về thành phần các dân tộc nên Thái Nguyên
đã hội tụ được nhiều sắc thái văn hóa, và mang những nét văn hóa đặc trưng
của một tỉnh thuộc khu vực trung du miền núi phía bắc. Do sự đa dạng về
nhiều thành phần dân tộc nên ở đây tập trung nhiều tín ngưỡng tôn giáo,
nhưng chủ yếu vẫn là những người theo lương giáo…Bên cạnh đó con người
nơi đây từ lâu đã nổi tiếng với lòng hiếu khách và sự thân thiện, có lẽ vì thế
mà mọi du khách khi du lịch về thăm mảnh đất Thái Nguyên không thể quên
được hình ảnh những con người nơi xứ Trà thân thiện, gần gũi và nhiệt tình.
Đây cũng là một nét văn hóa đẹp trong giao tiếp của người Thái Nguyên với
du khách gần xa.
Chương III: Trà(Chè) Thái- Nét đẹp của văn hóa ẩm thực Thái Nguyên
3.1. Giới thiệu về Trà Thái Nguyên
3.1.1. Khái niệm, phân loại Trà Thái Nguyên
Thoang thoảng hương cốm bay
Chè Tân Cương khao khát vô chừng"
Đất Thái Nguyên không chỉ có tiềm năng phát triển kinh tế công nghiệp
mà nó còn có điều kiện cho cây chè phát triển và nó thực sự trở thành một sản
phẩm mang tính đặc thù của quê hương. Khác với các vùng đất trồng chè khác
của đất nước, chè Thái Nguyên đã trở thành một “thương hiệu” nổi tiếng được
người tiêu dùng đánh giá cao. Đất Thái Nguyên, đặc biệt là vùng chè đặc sản
Tân Cương được coi là một trong những vùng cung cấp những loại chè ngon
nổi tiếng. Đây chính là vùng đất chè truyền thống của tỉnh. Sản phẩm chè của
quê hương được đem đi khắp các vùng miền và cả thị trường nước ngoài,
được những người sành chè và nhiều thị trường khó tính chấp nhận. Để có
được điều hạnh phúc và tự hào đó, Chè Thái Nguyên đã thực sự tự mình làm
cho mình “đứng” được trong lòng người tiêu dùng.
Điều đặc biệt là khi các loại chè được nhập khẩu từ nước ngoài về đây
trồng như Bát tiên, Ô long… sau một thời gian dần dần bị “nội hóa”, trở thành
“chè Tân Cương” “chè Thái Nguyên”. Sở dĩ ở Tân cương có những loại chè
ngon cũng bởi một phần chất đất ở đây được trời phú cho tươi tốt và có
“duyên” với cây chè. Cũng chả vì thế mà mỗi khi người ta nhắc đến hai chữ
Thái Nguyên, đâu chỉ là vùng đất gang thép, đâu chỉ là một thành phố công
nghiệp, mà còn được biết đến một sản phẩm không có vùng đất nào của Tổ
quốc có được, đó chình là “chè xanh”. Khi vỡ lẽ, du khách mới “à” lên một
tiếng! “Có chè nữa”. và từ đó mọi du khách trong và ngoài nước biết đến Thái
Nguyên không chỉ là một thành phố công nghiệp mà còn là thành phố của cả
một thương hiệu Trà nổi tiếng, với những nét đẹp văn hóa Trà và thương hiệu
Trà Thái được mọi người biết đến từ đó.
SVTH: Trương Quang Phương Lớp: 08CVHH Trang:
Copyright: Tài liệu đại học ©