Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
A. MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài.
Nói đến văn hóa ẩm thực Việt Nam, người ta không chỉ nói về sự đa dạng
trong các cách thưởng thức món ăn hàng ngày của người Việt, và các cách chế biến
đến nguyên liệu của món ăn ra sao mà cách uống cũng có nhiều sự quan tâm đến lạ
kì! Uống là một nhu cầu cần thiết của con người nhằm duy trì sự cân bằng trọng
lượng cơ thể, đảm bảo nước cho sự phát triển của con người, người ta có thể nhịn
ăn ba ngày nhưng không thể không uống nước được. Trong cách uống của người
Việt Nam, phải kể đến cái thú uống chè (trà) là một cái thú có từ lâu trên đất nước
ta, cho đến nay nó vẫn là một trong những điểm nổi bật trong văn hóa ẩm thực của
dân tộc.
Cái thú uống nước chè để bắt đầu câu chuyện, bắt đầu của một ngày mới,
trong những buổi làm đồng áng vất vả có chén trà xanh, rồi lãng mạn cao hứng thì
vừa uống trà vừa ngâm thơ, âu đó là một cái nét đẹp trong cách uống trà vậy. Mỗi
khi cái tên Thái Nguyên được nhắc đến, gợi cho nhiều người về một vùng đất có
một bề dày truyền thống cách mạng, vốn là một ATK của Đảng và Bác Hồ trước và
sau cách mạng Tháng Tám. Với Hồ Núi Cốc, Đền Đuổm, Hang Phượng Hoàng,
Núi Voi…song cái đặc sắc nhất đóng góp vào văn hóa của vùng là cây chè và các
sản phẩm từ chè.
Để đi tìm hiểu rõ hơn về văn hóa của người Thái Nguyên và những văn hóa
ấy liên quan như nào tới cây chè và những sản phẩm từ chè, cùng với đó là nghệ
thuật pha và thưởng thức trà, nên tôi đã lựa chọn đề tài: “Tìm hiểu bản sắc Văn
hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực “Trà Thái” để làm đề tài nghiên cứu của
tôi trong học phần này. Qua đó, đề tài muốn góp phần nhỏ bé để tìm hiểu một vài
nét văn hóa Thái Nguyên với những cái hay - cái đẹp trong nghệ thuật thưởng trà
và pha trà của người Thái Nguyên nói riêng và của người Việt Nam nói chung.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
2. Lịch sử nghiên cứu.
Lịch sử nghiên cứu văn hóa người Thái Nguyên nói chung và chè Thái nói
không phổ biến nhưng không phải vì thế mà tầm quan trọng của nó bị giảm đi mà
trái lại đề tài này sẽ giúp các bạn hiểu rõ hơn về văn hóa người Thái và những văn
hóa đặc trưng xung quanh những cây chè.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là văn hóa của người Thái Nguyên, trong đó đi sâu
tìm hiểu về ẩm thực Chè Thái với những thú vui thanh tao của nghệ thuật pha và
thưởng trà. Đồng thời bên cạnh đó tôi cũng sẽ tìm hiểu những yếu tố văn hóa phụ
xung quanh những nét văn hóa đặc trưng của người Thái nguyên mà nó đã hình
thành và tồn tại hàng ngàn năm cùng với sự tồn tại và phát triển của lịch sử văn hóa
người Thái. Trên cơ sở đó có những so sánh về đặc điểm của Chè Thái xưa và nay,
những biến đổi nội tại, vai trò và vị trí của nó trong sinh hoạt, ăn uống, lễ nghi…
Về phạm vi và không gian nghiên cứu: Do giới hạn về phạm vi một đề tài,
giới hạn về thời gian, giới hạn về khả năng nên trong đề tài này tôi chỉ đi tìm hiểu
về những nét văn hóa đặc trưng của người Thái Nguyên mà chủ yếu là xoay quanh
đề tài về Chè Thái và những văn hóa trong nghệ thuật thưởng thức trà.
4. Phương pháp nghiên cứu
“Tìm hiểu bản sắc văn hóa Thái Nguyên qua ẩm thực Chè Thái” là một
đề tài mang tính khái quát và tổng hợp, do vậy quá trình nghiên cứu đòi hỏi nhiều
phương pháp, để có được kết quả đầy đủ, toàn diện, nhằm làm sáng tỏ những vấn
đề xung quanh “Trà Thái”.
Yêu cầu đầu tiên đối với tôi đó là phải có được những nhận thức ban đầu về
địa bàn nghiên cứu . Bởi vậy phương pháp thu thập thông tin qua các tư liệu viết,
các công trình nghiên cứu trước là rất cần thiết . Sau đó là quá trình điền dã, khảo
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
sát thực tế, thu thập thông tin tại địa bàn nghiên cứu, quá trình đó đòi hỏi phải sử
dụng nhiều phương tiện như máy ghi âm, máy chụp hình…
Ngoài phương pháp điền dã khảo sát, tôi còn tìm hiểu tư liệu thông qua liên
hệ với chính quyền địa phương, từ đó sử dụng phương pháp lịch sử, liên kết, so
sánh, phân tích tổng hợp các tư liệu có được, đồng thời không thể thiếu hai phương
biến hóa, nhưng vẫn giữ được những bản sắc của nó.
Bản sắc văn hóa
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
Bản sắc văn hóa là cái cốt lõi, đặc trưng riêng có của một cộng đồng văn hóa
trong lịch sử tồn tại và phát triển, giúp phân biệt dân tộc này với dân tộc khác. Bản
sắc văn hóa thể hiện trong tất cả các lĩnh vực của đời sống - ý thức của một cộng
đồng, bao gồm: cội nguồn, cách tư duy, cách sống, dựng nước, giữ nước, sáng tạo
văn hóa, khoa học - nghệ thuật... Khái niệm Bản sắc văn hóa có hai quan hệ cơ bản:
quan hệ bên ngoài là dấu hiệu để phân biệt các cộng đồng với nhau quan hệ bên
trong chỉ tính đồng nhất mà mỗi cá thể trong một cộng đồng phải có.
1.2. Khái niệm về ẩm thực
Theo Nguyễn Văn Dương nghiên cứu về ẩm thực trong ngôn ngữ, thì từ “ăn”
trong tiếng việt có số lượng ngữ nghĩa và số lượng từ ghép rất phong phú, có đến
15/20 ngữ nghĩa được nêu trong từ điển tiếng việt có liên quan đến “ăn” .Sở dĩ từ
ăn chiếm vị trí lớn ngôn ngữ và tư duy người việt vì từ xưa đến đến đầu thế kỷ xx,
nước ta đất hẹp, kỹ thuật chưa phát triển, mức sống còn thấp do đó cái ăn luôn là
yếu tố quan trọng nhất: “có thực mới vực mới vực được đạo”, “dĩ thực vi tiên”..Bên
cạnh ăn thì uống không chiếm vị trí quan trọng trong ngôn ngữ Việt Nam. Ngoài
nghĩa thông thường là uống cho hết khát, từ “uống” trong từ ghép “ăn uống”có
nghĩa là uống rượu. Hiện nay trong ngôn ngữ đời thường dùng từ “nhậu” để chỉ
việc uống rượu. Tuy nhiên trong các từ điển của Huỳnh Tịnh Của (1895-1896) của
Génibrel (1898), thì “ nhậu” chỉ có nghĩa là uống, không hỉ uống rượu . Trong Việt
Nam tân từ điển của Thanh nghị (1952) thì từ “nhậu”đã mang nghĩa rõ hơn là
“uống, thường là uống rượu”.
1.2.1. Văn hóa ẩm thực
Từ muôn đời xưa ông cha ta đã không hề xem nhẹ việc ăn uống, việc dạy ăn
như thế nào, học ăn như thế nào phải bắt nguồn từ chính gia đình. Đây là cái nôi
đầu tiên giúp con người hoàn thiện bản thân, hình thành nhân cách, trau dồi kiến
thức ứng xử, thể hiện được truyền thống văn hóa bao đời nay của dân tộc ta. Có thể
nội dung góp phần tạo nên phong vị dân tộc, phong vị quê hương và có tác động
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
không nhỏ vào tâm tư tình cảm, vào cách ứng xử của mỗi tập đoàn người và của
riêng mỗi con người.
Như vậy có thể nói, ẩm thực, tức là ăn uống thể hiện lịch sử của một quốc
gia đó. Các món ăn qua từng giai đoạn sẽ nói lên được cuộc sống, con người của
giai đoạn đó và của vùng đất nơi đã sản sinh ra các món ăn mà không đâu có thể
làm giống hệt được. Văn hóa dân gian Việt nam là là một nền văn hóa đậm đà bản
sắc dân tộc, trong đó văn hóa ẩm thực là một nét đặc trưng, con người đã dần phát
triển việc ăn uống lên thành một lĩnh vực rộng rãi được nhiều người quan tâm.
Nghiên cứu về nghệ thuật ăn uống của người Việt nói chung và việc ăn uống của
từng miền nói riêng, mang lại nhiều điều lí thú và hấp dẫn mọi người.
1.2.2. Những đặc trưng trong ẩm thực Thái Nguyên
Văn hóa ẩm thực Thái Nguyên rất đa dạng và phong phú, do có điều kiện
thuận lợi về vị trí địa lý nên Thái Nguyên đã tiếp thu được nhiều nền văn hóa từ các
tỉnh và thành phố lân cận, từ đó làm phong phú và đa dạng nền văn hóa của tỉnh.
Nếu như các tỉnh miền trung chủ yếu ăn những món ăn cay và mặn thì trong bữa ăn
thường ngày của người Thái Nguyên lại là những món ăn nhạt và ít cay. Bên cạnh
đó trong cơ cấu bữa ăn của người Thái Nguyên thường có món luộc và xào, đây là
hai món ăn mà hầu như không thể thiếu được trong mỗi bữa ăn của người Thái, dù
nhà ít người hay nhiều người thì mâm cơm cũng phải thịnh soạn, đầy đủ các món
ăn như khi có khách, đây cũng là một nét văn hóa rất đặc trưng của người Thái
Nguyên. Và trong bữa ăn mọi người thường rất ý tứ, trước khi ăn phải mời nhau ăn,
mời từ già tới trẻ, người nhiều tuổi đến người ít tuổi, trong bữa ăn mọi người có thể
nói chuyện và trao đổi thoải mái. Thể hiện sự sum họp, đầm ấm của một đại gia
đình. Bên cạnh ăn thì uống cũng là một nét văn hóa không thể thiếu trong văn hóa
người việt nói chung và người Thái Nguyên nói riêng, và tất cả những nét văn hóa
đó đã tạo nên những đặc trưng trong văn hóa ẩm thực của người Thái Nguyên.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
văn hóa của các dân tộc miền núi phía Bắc, là đầu mối các hoạt động văn hóa, giáo
dục của cả vùng núi phía Bắc rộng lớn.
2.1.3. Địa hình
Thái Nguyên có nhiều dãy núi cao chạy theo hướng Bắc Nam và thấp dần
xuống phía Nam. Cấu trúc vùng núi phía Bắc chủ yếu là đa phong hóa mạnh, tạo
thành nhiều động và thung lũng nhỏ. Phía Tây Nam có dãy Tam Đảo với đỉnh cao
nhất 1.590m, các vách núi dựng đứng và kéo dài theo hướng Tây Bắc - Đông
Nam.Ngoài dãy núi trên còn có dãy Ngân sơn bắt đầu từ Bắc Kạn chạy theo hướng
Đông Bắc, Tây Nam đến Võ Nhai và dãy núi Bắc Sơn chạy theo hướng Tây Bắc,
Đông Nam. Cả ba dãy núi Tam Đảo, Ngân Sơn, Bắc Sơn đều là những dãy núi cao
che chắn gió mùa đông bắc.Thái Nguyên là một tỉnh trung du miền núi nhưng địa
hình lại không phức tạp lắm so với các tỉnh trung du, miền núi khác, đây là một
thuận lợi của Thái Nguyên cho canh tác nông lâm nghiệp và phát triển kinh tế xã
hội nói chung so với các tỉnh trung du miền núi khác.
2.2. Điều kiện tự nhiên
2.2.1. Nguồn tài nguyên thiên nhiên
Thành phố Thái Nguyên có nguồn tài nguyên thiên nhiên đa dạng và phong
phú. - Tài nguyên đất: so với diện tích đất tự nhiên thì tổng diện tích đất phù sa
không được bồi hàng năm với độ trung tính ít chua là 3.125,35ha, chiếm 17,65% so
với tổng diện tích tự nhiên; đất phù sa không được bồi hàng năm chiếm 0,75% tổng
diện tích đất tự nhiên được phân bổ chủ yếu ở phường Phú Xá; đất phù sa ít được
bồi hàng năm trung tính ít chua có 379,84ha, chiếm 2,35% tổng diện tích đất tự
nhiên; đất bạc màu phát triển trên phù sa cũ có sản lượng feralit trên nền cơ giới
nhẹ có 271,3ha, chiếm 1,53%.
Tài nguyên rừng: rừng ở Thái Nguyên chủ yếu là rừng nhân tạo và rừng
trồng theo chương trình 327, rừng trồng theo chương trình PAM, vùng chè Tân
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
Cương cùng với các loại cây trồng của nhân dân như cây nhãn, vải, quýt, chanh...
Cây lương thực chủ yếu là cây lúa nước, ngô, đậu... thích hợp và phát triển ở những
hình sử dụng đất của tỉnh Thái Nguyên.
2.2.3. Khí hậu, sông ngòit
Khí hậu Thái Nguyên vào mùa đông được chia thành 3 vùng rõ rệt:
• Vùng lạnh nhiều nằm ở phía bắc huyện Võ Nhai.
• Vùng lạnh vừa gồm các huyện Định Hóa, Phú Lơng và phía Nam Võ
Nhai.
• Vùng ấm gồm các huyện: Đại Từ, Thành phố Thái Nguyên, Đồng Hỷ,
Phú Bình, Phổ Yên và Thị xã Sông Công.
Nhiệt độ chênh lệch giữa tháng nóng nhất với tháng lạnh nhất là 13,7o.
Tổng số giờ nắng trong năm dao động từ 1.300 đến 1.750 giờ và phân phối tơng
đối đều cho các tháng trong năm.
Khí hậu Thái Nguyên chia làm 2 mùa rõ rệt, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng
10 và mùa khô từ tháng 10 đến tháng 5. Lợng ma trung bình hàng năm khoảng
2.000 đến 2.500mm; cao nhất vào tháng 8 và thấp nhất vào tháng 1.
Nhìn chung khí hậu tỉnh Thái Nguyên thuận lợi cho phát triển ngành nông,
lâm nghiệp.
Hệ thống sông ngòi dày đặc và tiêu biểu nhất là có hai con sông chính chảy
qua thành phố là sông cầu và sông công, sông công có lưu vực 951km2 bắt nguồn
từ vùng núi ba lá huyện Định Hóa, chạy dọc theo chân núi tam đảo
Ngoài ra tỉnh còn nhiều sông nhỏ khác, thuộc hệ thống sông kỳ cùng và hệ
thống sông lô. Trên các sông chảy qua tỉnh có thể xaay dựng nhiều công trình thủy
điện kết hợp với thủy lợi quy mô nhỏ, bên cạnh đó Thái Nguyên có trữ lượng nước
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
ngầm khá phong phú từ đó thuận lợ cho việc hệ thống tưới tiêu và trồng cây lâu
năm đặc biệt là cây chè.
2.3. Đặc điểm xã hội và dân cư
Đặc điểm xã hội Thái Nguyên rất phong phú và phức tạp, bao gồm nhiều
thành phần dân tộc, và dân cư phân bố dải rác ở nhiều nơi. Đời sống cư dân sống
chủ yếu bằng nghề nông, tuy nhiên cũng có một bộ phận khá đông sống bằng sản
Nùng, Mèo, Dao,…Cũng chiếm một số lượng, nhưng không đáng kể. Chính sự đa
dạng về thành phần các dân tộc nên Thái Nguyên đã hội tụ được nhiều sắc thái văn
hóa, và mang những nét văn hóa đặc trưng của một tỉnh thuộc khu vực trung du
miền núi phía bắc. Do sự đa dạng về nhiều thành phần dân tộc nên ở đây tập trung
nhiều tín ngưỡng tôn giáo, nhưng chủ yếu vẫn là những người theo lương giáo…
Bên cạnh đó con người nơi đây từ lâu đã nổi tiếng với lòng hiếu khách và sự thân
thiện, có lẽ vì thế mà mọi du khách khi du lịch về thăm mảnh đất Thái Nguyên
không thể quên được hình ảnh những con người nơi xứ Trà thân thiện, gần gũi và
nhiệt tình. Đây cũng là một nét văn hóa đẹp trong giao tiếp của người Thái Nguyên
với du khách gần xa.
Chương III: Trà (Chè) Thái- Nét đẹp của văn hóa ẩm thực Thái Nguyên
3.1. Giới thiệu về Trà Thái Nguyên
3.1.1. Khái niệm, phân loại Trà Thái Nguyên
Thoang thoảng hương cốm bay
Búp xanh non như ngọc
Chè Thái nguyên ngọt giọng
Ấm lòng khách tri âm"
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Đề tài: Bản sắc văn hóa Thái Nguyên thể hiện qua ẩm thực Trà Thái
Chè (Trà) là sản phẩm chế biến từ búp (tôm), cuộng và các lá non thu hái
từ cây chè. Với những phương pháp chế biến khác nhau, người ta phân ra nhiều
loại chè như sau:
Chè xanh: Nước pha xanh vàng, vị đậm dịu, có hương thơm tự nhiên của
chè. Chè xanh được chế biến bằng cách đem nguyên liệu chè diệt men (men có sẵn
trong nguyên liệu chè) rồi vò, sau đó đem sấy.
Chè đen: Trong quá trình chế biến không diệt men ngay mà có thêm quá
trình lên men để tạo ra những biến đổi sinh hóa cần thiết làm cho sản phẩm có màu
sắc, hương vị đặc biệt. Màu nước pha chè đen có màu đỏ nâu sáng, vị dịu, hương
thơm nhẹ.
Cũng chả vì thế mà mỗi khi người ta nhắc đến hai chữ Thái Nguyên, đâu chỉ là
vùng đất gang thép, đâu chỉ là một thành phố công nghiệp, mà còn được biết đến
một sản phẩm không có vùng đất nào của Tổ quốc có được, đó chình là “chè xanh”.
Khi vỡ lẽ, du khách mới “à” lên một tiếng! “Có chè nữa”. và từ đó mọi du khách
trong và ngoài nước biết đến Thái Nguyên không chỉ là một thành phố công
nghiệp mà còn là thành phố của cả một thương hiệu Trà nổi tiếng, với những nét
đẹp văn hóa Trà và thương hiệu Trà Thái được mọi người biết đến từ đó.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Copyright: Tài liệu đại học ©