Bản sắc văn hóa Tây Nguyên qua sử thi Đam San

Với khối lượng đồ sộ lên đến hàng trăm, sử thi Tây Nguyên là "bộ bách khoa
thư" khổng lồ hiếm có về thời cổ của các dân tộc Tây Nguyên nước ta. Người Ấn Độ
nói: "Cái gì không có trong hai bộ sử thi Mahabharata và Ramayana thì không thể tìm
thấy bất kì ở đâu trên đất nước Ấn Độ", còn chúng ta cũng có thể tự hào mà nói: "Cái
gì không có trong sử thi Tây Nguyên thì không thể tìm thấy trên đất Tây Nguyên".
Nếu như Iliat, Odixe- những tác phẩm anh hùng ca vĩ đại của Hi Lạp ca ngợi lí tưởng
vinh quang và chiến trận thì những anh hùng ca Tây Nguyên lại hướng về lí tưởng đấu
tranh chống lại những tập tục cũ, lạc hậu, chống lại thần quyền và các thế lực áp bức
bóc lột vừa nảy nở trong cuộc sống của bộ tộc. Nhưng trên hết, ở tác phẩm sử thi vẫn
là sự hiện diện của những con người, những nhân vật cá tính và bản lĩnh sống trong
mỗi trang giấy, qua hơi thở cuộc sống, qua lời kể và tiếng cồng chiêng dậy núi
đồi Nói cách khác, qua sử thi, người đọc hiện đại có thể tìm thấy bản sắc văn hóa của
các tộc người Tây Nguyên. Chương trình sách giáo khoa phổ thông Ngữ văn 10 trích
dẫn "Chiến thắng Mtao Mxây" trong sử thi nổi tiếng Đam San. Để có thể hiểu hết
những giá trị của tác phẩm, nhất định phải nắm được những đặc trưng văn hóa ở nơi
đây. Bản sắc truyền thống của người Tây Nguyên đã đi vào những trang sử thi sống
động của một thời kì lịch sử xa xưa của dân tộc tồn tại trong nếp ăn ở sinh hoạt hàng
ngày của họ. Đó là những tục lệ, lễ nghi không thể thiếu, là nét văn hóa khá độc đáo
của đồng bào Tây Nguyên. Những tác phẩm văn học dân gian như sử thi là kho tàng
quý giá lưu trữ lại suốt quá trình lịch sử đồng bào. Tìm kiếm trong các sử thi, anh
hùng ca có thể nhận biết được một số tập tục, lễ nghi, văn hóa ứng xử, sinh hoạt
Tục nối dây- chuê nuê của người Tây Nguyên
Đây là một tập tục đã tồn tại từ lâu đời của người Tây Nguyên. Khi người vợ
hoặc chồng chết đi thì người còn lại phải lấy người trong dòng họ để tiếp tục cuộc
sống vợ chồng, với quan niệm cho rằng có thực hiện đúng "chuê nuê" mới giữ trọn
dòng giống của gia đình, của dân tộc, con người mới không bị lẻ đôi. Chẳng hạn như

nhất" Có lẽ vì vậy mà trong hôn nhân người con gái sẽ làm chủ đối với việc cưới hỏi
(hoặc nói theo cách của người đồng bào là bắt rể), khác hoàn toàn phong tục của
người Kinh.
Tìm hiểu sử thi Đam San cũng thấy xuất hiện hình thức cưới hỏi này. Chẳng
hạn như cách nói đối đáp giữa nhà trai, nhà gái với thái độ khiêm nhường khi chuẩn bị
cho việc hôn nhân. Trong chi tiết H'Âng chị của Đam San mời khách ăn cơm bằng
một cách nói, tự chê cơm rượu của nhà mình: "Mời các anh ăn cơm cho. Cơm tôi có
mùi mốc, nước tôi có mùi hôi, thịt gà diều bỏ rơi, và người nấu là một con vẹt, thật là
một con vẹt diều tha " và ngược lại khách cũng chỉ ăn một ít rồi nói: "vì ở nhà chị
nên tôi mới ăn nhiều như vậy. Còn ở nhà tôi, một quả dưa chuột tôi ăn đến ba năm.
Một quả dưa hấu tôi ăn đến ba đời" Nghệ thuật phóng đại trở thành khúc biến tấu
độc đáo nhất để người Tây Nguyên thể hiện đời sống văn hóa của mình, qua những
pho sử thi mang bề dày lịch sử. Hoặc chỉ đơn giản trong những lời đối đáp trên, nghệ
thuật này khiến người ta hiểu rằng: phải chăng đó là sự thử thách tình cảm chân thành
bằng cách tự mình "bôi nhọ" vào mặt mình? Sau khi khách đã giữ lễ một cách khiêm
tốn thì bấy giờ gia chủ mới thết đãi khách một bữa cơm thịnh soạn bằng rượu quý "
đen thắm, thứ rượu chôn dưới đất đã tám năm " và cuối cùng mới tiến hành lễ cột
rượu - treo chiêng của gia chủ nhằm bày tỏ lòng hiếu khách. Bên cạnh đó, trong tục lệ
cưới hỏi còn có sự hiện diện của chiếc vòng đồng. Đây là tín vật có ý nghĩa rất thiêng
liêng, trọng đại mang tính chất đính ước, một lời giao kết để làm tin giữa nhà trai và
nhà gái. Trong khan Đam San và các sử thi, truyện cổ tích của người Tây Nguyên
thường xuất hiện tục lệ này. Những gì được người Tây Nguyên phản ánh qua hình
thức văn học nghệ thuật, đều xuất phát từ cuộc sống, và nếp sinh hoạt văn hóa cho nên
những tục lệ này tồn tại trong các sử thi, cũng là điều dễ hiểu.
Dưới góc nhìn văn hóa, chúng ta có thể tiếp cận gần hơn tới giá trị đích thực
của tác phẩm văn học. Chính sự kết tinh của một nền văn hóa, của những giá trị văn
hóa đã tạo nên phong cách riêng độc đáo, đậm đà cho người Tây Nguyên. Hay nói
cách khác "truyền thống văn hóa" Tây Nguyên là sự kết tinh của phong tục tập quán,
lối sống - sinh hoạt, và cũng là cái nôi của sự hình thành, phát triển chất trí tuệ của
người Tây Nguyên trong cộng đồng người Việt nói chung.