DẪN LUẬN
Hoa văn là một yếu tố thể hiện tư duy, trình độ thẩm mĩ và kỹ năng, kỹ
xảo của người nghệ nhân tạo hình, nói rộng ra là của cả một cộng đồng dân
cư. Nó phản ánh trình độ kinh tế, văn hoá, xã hội, lịch sử và dấu ấn thời đại
của cộng đồng dân cư đó.
Người Mông ở Cát Cát có một kho tàng văn hoá rất phong phú, độc
đáo, trong đó hệ thống hoa văn trong nghệ thuật tạo hình dân gian nói
chung, trang trí trên vải nói riêng đóng góp những giá trị không nhỏ. Nó
hiện lên một cách đa dạng và mang theo phong cách tộc người góp phần
hình thành bản sắc văn hoá dân tộc Mông.
Về mặt kỹ thuật, trong quy trình tạo hình và trang trí hoa văn trên vải,
người Mông nơi đây đã vận dụng nhiều kỹ năng, kỹ xảo một cách điêu
luyện như triết nếp, khâu đột, khâu luồn sợi, khâu vắt; các kỹ thuật tạo hoa
văn như thêu (thêu đột, thêu luồn sợi, thêu xoắn chỉ), in hoa văn bằng sáp
ong (kỹ thuật ba tít), ghép vải. Công việc này được các em gái học từ những
người bà, người mẹ, người chị ngay từ khi còn nhỏ theo phương pháp cầm
tay chỉ việc vào những thời điểm nông nhàn hay những khi đi đường, đi
chợ.
Về mặt mĩ thuật, hệ thống hoa văn với các mô típ, các đồ án và phương
pháp xử lý bố cục, màu sắc hoa văn trên vải của người Mông ở Cát Cát,
nhất là trang phục phụ nữ của rực rỡ và cố tình vượt lên sắc xanh của thiên
nhiên để tôn con người trước khung cảnh của núi rừng.
Phong cách trang trí và tính quy phạm của các loại hoa văn với màu sắc
của nó cũng thể hiện những luật tục, những kiêng kỵ trong cộng đồng. Như
vậy, có thể khẳng định, hoa văn cũng là một trong những nguồn sử liệu quý
khi nghiên cứu về lịch sử văn hoá tộc người.
Chuyên đề Hoa văn trên vải của người Mông ở thôn Cát Cát, huyện
Sa Pa, tỉnh Lào Cai nhằm tìm hiểu những nét độc đáo trong trang trí dân
gian trên trang phục của người Mông nơi đây. Chuyên đề nằm trong Đề tài
Bảo tồn nghề dệt truyền thống, thuộc dự án Đầu tư bảo tồn làng truyền
thống dân tộc Mông ở làng Cát Cát, xã San Xả Hồ, huyện Sa Pa, tỉnh Lào

Mông chỉ tin vào những điều gì thiết thực, cụ thể, lối tư duy duy cảm hình
thành và phát triển.
1.2. Ý thức đấu tranh kiên cường bảo vệ Bản sắc văn hoá dân tộc
tác động đến việc bảo tồn, lưu giữ các mẫu hoa văn cổ
Cũng như các cộng đồng người Mông khác, lịch sử của người Mông ở
Cát Cát là lịch sử đấu tranh bảo vệ sự trường tồn của dân tộc. Trên thế giới,
không ít dân tộc khi bị xâm lược, áp bức thì bị mất tiếng nói, mất văn hoá
truyền thống, bị đồng hoá, thậm chí bị diệt vong. Dân tộc Mông trong quá
khứ cũng đã từng đụng độ với các thế lực phong kiến, bị chúng tìm mọi
cách tiêu diệt, đánh đuổi, phải di cư liên tục qua các miền núi non, hiểm trở,
2
khắc nghiệt, phải thay đổi cả tập quán canh tác, sinh hoạt, ấy vậy mà họ vẫn
giữ được bản sắc văn hoá dân tộc của mình, không để pha lẫn vào dân tộc
khác.
Ý thức đấu tranh bảo vệ bản sắc văn hoá dân tộc đã làm hình thành nên
bản chất của người Mông. Người già bao giờ cũng truyền lại tinh thần này
cho con cháu. Bản chất này được biểu hiện trong kho tàng văn học dân gian,
diễn xướng dân gian… và thấm đẫm trong các sinh hoạt gia đình, cộng
đồng.
Ngay từ khi đứa trẻ cất tiếng khóc chào đời, người Mông đã đề cao ý
thức ngoan cường chiến đấu bảo vệ cộng đồng dân tộc. Trong lễ gọi hồn cho
đứa trẻ sơ sinh là bé trai, người Mông đặt tên, nỏ, súng kíp lên bàn thờ với ý
niệm là mong cho đứa trẻ sau này sẽ trở thành một chiến binh ngoan cường.
Kể cả trong lễ tang, điệu kèn tiến quân, đội hình để đuổi giặc chạy quanh
người đã khuất cũng mang ý nghĩa này.
1.3. Tính cộng đồng, dòng họ bền chặt tác động đến tính đặc trưng
và thống nhất trong hệ thống hoa văn
Dân tộc nào cũng có tính cộng đồng, nhưng tính cộng đồng dân tộc,
dòng họ của người Mông rất bền chặt trong suốt chiều dài lịch sử. Trong
hoàn cảnh luôn luôn phải thiên di, đấu tranh chống lại sự áp bức của các thế

Người Mông ở Cát Cát làm bất cứ việc gì cũng có ý thức đạt cho được
nhiều mục đích, khai thác cho hết chức năng của đối tượng. Chẳng hạn, khi
tổ chức lễ hội, không chỉ là sinh hoạt văn hoá vui chơi mà là hoạt động cố
kết cộng đồng, ôn lại các truyền thuyết lịch sử tổ tiên, học lại các phong tục
tập quán, là sự thưởng thức âm nhạc, nghệ thuật văn hoá, thêu dệt, là nơi trai
gái trao duyên. Khi khai thác thế giới thực vật, vừa làm lương thực, vừa làm
dược liệu chữa bệnh, vừa trang trí, vừa làm hàng hoá. Sự khai thác khám
phá đầy sáng tạo này cũng chính là một yếu tố đảm bảo tiết kiệm, giữ gìn
tính bền vững của tự nhiên.
1.5. Kiểu tư duy đối ngẫu tác động đến sự hình thành và tồn tại của
mô típ và các kỹ thuật xử lý hoa văn
Từ các cuộc thiên di lớn xuyên quốc gia và liên tục phải đấu tranh
giành dật sự tồn tại và phát triển đã tạo ra ở người Mông những đặc điểm tư
duy và quan điểm thẩm mĩ rất riêng thể hiện ở đặc điểm tư duy của người
Mông như sau:
Đặc điểm nổi bật trong phương pháp tư duy của người Mông ở Cát Cát
là kiểu tư duy đối ngẫu. Khi tư duy về hiện thực, về kế mưu sinh hàng ngày
là lối tư duy trực quan, cụ thể, cảm tính nhưng khi tư duy về đời sống tâm
linh thì lại là lối tư duy siêu thực, ấp ủ, mơ ước, nuối tiếc và hi vọng lãng
mạn. Nguyên nhân hình thành kiểu tư duy này có nguyên nhân bắt nguồn từ
lịch sử đấu tranh đầy máu và nước mắt với kẻ thù và tiếp theo đó là những
cuộc thiên di. Đi cùng với nó là hiện thực luôn luôn phải thích nghi với sự
thay đổi môi trường và điều kiện sống. Hoàn cảnh lịch sử đó đã hình thành
nên tính cách của người Mông là chỉ tin vào những điều gì thiết thực, cụ thể.
Nhưng đồng bào lại luôn gửi gắm niềm tin vào những điều tốt đẹp và thể
hiện nó qua thế giới tâm linh. Lối tư duy cảm tính do đó mà hình thành và
phát triển.
4
Chính vì kiểu tư duy đối ngẫu (thiết thực – mơ ước; cụ thể - lãng mạn)
đã dẫn đến đặc điểm là tuy xã hội người Mông là một cộng đồng tự quản,

không tin thì đi mà hỏi con ong.
Đây là kiểu lập luận vừa tự nhiên (con ong làm ra mật) lại vừa là lối
đánh tráo khái niệm kiểu né tránh mang tính hài hước, người Mông tránh
không tranh luận điều đó bằng cách bảo người mua đi mà hỏi con ong.
5
Hai là, dựa trên các luật tục, quy ước sinh hoạt của cộng đồng, từ “cái
lý” của cộng đồng.
Thế mới có chuyện chia nửa con bò. Có một con bò vào nương ăn lúa,
dẫm nát hết rau, quả. Chủ nương mang súng ra bắn chết con bò. Làm thịt nó
rồi giữ lại một nửa, chia cho chủ bò một nửa. Chủ bò không chịu, chủ
nương cãi lý: con bò trị giá 4 triệu, nương của tao thu hoạch bán hết cả thóc,
rau và quả cũng được 4 triệu, thiệt hại ngang nhau thì con bò phải chia đôi
ra.
Đây là kiểu lập luận dựa trên luật tục của người Mông. Kiểu luật tục
này trước đây phổ biến trong các thôn/làng người Mông.
Ba là, kết hợp “cái lý” của tự nhiên và cộng đồng với các quan niệm về
đạo đức và vai trò của người có uy tín.
Thế mới có chuyện người Mông tập xe. Người Mông tập đi xe máy,
đâm vào người đi bộ. Người đi bộ đau chân nên bắt đền người đi xe. Người
đi xe cãi lý: Đường thì là đường chung, mày cũng có quyền đi, tao cũng có
quyền đi. Tao tránh khó vì phải lái cả cái xe to, còn mày tránh dễ vì mày chỉ
phải lái có hai cái chân thì mày phải tránh tao chứ.
Đây là kiểu lập luận kết hợp giữa luật tục, quy ước của dân tộc, dòng
họ, với quy luật tự nhiên, kết hợp cả quan niệm về đạo đức, lối sống.
Bốn là, tôn trọng người chăm chỉ, thù ghét kẻ lười biếng.
Thế mới có chuyện người Mông xử phạt. Có hai kẻ cùng bị xử phạt.
Một kẻ ăn trộm một nén bạc. Một kẻ ăn trộm một tẩu thuốc. Khi phân xử,
người Mông phạt kẻ lấy trộm tẩu thuốc tội nặng hơn. Cái lý của họ là: nén
bạc tuy đắt nhưng lao động bình thường không làm ra được. Cái tẩu thuốc
tuy rẻ nhưng ai cũng làm được. Vì thế, kẻ ăn trộm cái tẩu phải phạt thêm tội

chảo đun sáp ong (jav) và các loại bút (Đar), ngòi được làm bằng đồng nên
được gọi là bút ngòi đồng (Đar sưr taz) Xét về kích thước, bút có 2 loại: to
và nhỏ. Xét về cấu tạo ngòi bút, bút cũng có 2 loại: loại 1 khoang bụng gọi
là Đar nrơư; và loại 2 khoang bụng gọi là Đar changz zsangz. Đặc điểm của
mỗi loại công cụ như sau:
+ Chảo đun sáp ong: là loại chảo rán cỡ nhỏ được mua ở chợ, thường
được làm bằng gang hoặc hợp kim nhôm. Kích thước của chảo thường cao 4
cm; đường kính 20 cm. Khi đun sáp ong, người ta dùng chảo này đặt trên
bếp nấu cơm của gia đình (trái nhà bên phải) để đun.
+ Bút: gồm có 2 bộ phận chính là quản bút (đar) và ngòi bút (sưr).
Quản bút giống nhau ở cả hai loại cấu tạo bởi chúng đều được làm bằng
tre (siôngz); dài 12 – 13 cm (loại nhỏ) và 16 – 17 cm (loại to); rộng 0,7 cm
(loại nhỏ) và 1 cm (loại to); dày 1 mm (loại nhỏ) và 2 mm (loại to). Quản
bút là nơi người nghệ nhân tạo hình dùng tay cầm vào đó để thực hiện thao
7
tác. Nhìn chung, quản bút in sáp ong của người Mông không có gì đặc biệt.
Điều đặc biệt và làm nên tác dụng chính của bút là ở ngòi bút.
Ngòi bút in sáp ong của người Mông ở Cát Cát được làm bằng đồng.
Gồm có 4 loại khác nhau là: - loại nhỏ 1 khoang bụng; - loại to 1 khoang
bụng; - loại nhỏ 2 khoang bụng; - loại to 2 khoang bụng.
Về cấu tạo, loại bút 1 khoang bụng được ghép bởi 2 lá đồng có dạng
hình thang chéo, phình to ở bụng bút và hẹp về phía rìa cạnh lưỡi và giáp
quản. Phần giáp quản được cố định với quản bút bởi đai và chốt giữ (cũng
đều được làm bằng đồng). Trong khoang bụng là một khoảng trống – đó
chính là buồng chứa sáp ong. Loại bút 2 khoang bụng thoạt nhìn bề ngoài
cũng có cấu tạo như trên, chỉ khác là bên trong có thêm một lá đồng ngăn
giữa khiến cho khoang bụng được chia thành 2 ngăn.
Về kích thước, rìa cạnh lưỡi dài 2,5 cm (loại to) và 1,7 cm (loại nhỏ).
Do ngòi bút có dạng hình thang chéo nên 2 đường chéo có chiều cao khác
nhau. Trong đó, chiều cao cạnh chéo dài - Cạnh phía ngoài, phía đầu bút là

kỹ thuật sử dụng nó đã bị thất truyền đối với người Mông nơi đây.
- Kỹ thuật in hoa văn bằng sáp ong
In sáp ong, tiếng Mông gọi là nthu taz. Kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp
ong là nhúng bút vào sáp ong (chaz mur) nấu chảy rồi vẽ lên vải mộc các
hoạ tiết hoa văn. Sáp ong sẽ dính lại trên nền vải. Sau đó, người phụ nữ
Mông đem tấm vải đã được vẽ sáp ong đi nhuộm chàm 15 - 18 lần cho đến
khi miếng vải có được mầu như ý muốn. Những chỗ đã vẽ sáp ong thì nước
chàm sẽ không thấm vào. Giặt xong, người ta cứ để thế phơi khô. Khi vải đã
khô, người ta nhúng vào nước sôi làm cho sáp ong bám trên nền vải tan ra
để lại những hoạ tiết trắng trên nền vải tối.
2.1.2. Kỹ thuật thêu
Thêu, tiếng Mông gọi là xơưs. Trang phục của người phụ nữ Mông
không chỉ đẹp ở kỹ thuật cắt may mà còn rất dễ gây ấn tượng qua các mô típ
trang trí và màu sắc hoa văn. Những người phụ nữ Mông ở Cát Cát thực sự
là những nghệ nhân của nghệ thuật tạo hình trên vải. Họ thêu hoa văn không
cần mẫu. Chỉ dùng để thêu thường là sợi tơ tằm to, vừa bền sợi, vừa bền
màu. Đặc biệt, sắc màu óng luột của tơ tằm sẽ làm tăng vẻ đẹp của hoa văn,
làm cho hoa văn càng thêm mượt mà. Người phụ nữ Mông ở Cát Cát có cái
nhìn khái quát, giàu óc tưởng tượng, hoàn toàn dựa vào trí nhớ để thêu hoa
văn. Hầu như ai cũng thuộc sẵn mẫu hoa văn mà mình thích. Họ không cần
phải nhìn vào mẫu mà vẫn thêu được những hoạ tiết đẹp. Trước khi thêu, họ
phải tính toán tỉ mỉ, đếm từng sợi chỉ, nhớ từng kích thước từng hoạ tiết
trang trí trong toàn bộ mảng hoa văn. Vì vậy, ngay từ khâu dệt, người phụ
nữ đã dệt tấm vải nền theo một kỹ thuật sao cho các sợi vải không quá xít
với nhau, giành ra những khoảng cách nhỏ li ti tạo điều kiện thuận lợi cho
việc đếm sợi, bố cục các hoạ tiết khi thêu. Một số khăn đội đầu của phụ nữ
Mông còn được làm bằng loại vải lanh trắng dệt kẻ ô vuông bằng các sợi
tím hoặc đỏ sẫm. Kỹ thuật thêu đột càng phức tạp hơn vì người ta thêu ở
mặt trái của vải nhưng các hình mẫu của sản phẩm lại nổi lên ở mặt phải,
đòi hỏi người phụ nữ phải thật kiên trì, cẩn thận vì nếu chỉ cần một sơ suất

sắc, đường nét mô típ của hoa văn có sự chuyển động khá phong phú, vui
mắt.
* Các kỹ thuật trang trí, tạo hoa văn trên vải đã làm cho tấm vải không
chỉ sống động về màu sắc, mô típ hoa văn mà cũng trở lên phong phú về kỹ
thuật tạo hình, phản ánh trình độ tác nghiệp của người phụ nữ. Với các kỹ
thuật trên, người phụ nữ Mông không chỉ thành thục trong việc thể hiện các
hoạ tiết dưới dạng đường thẳng mà còn thành thục trong việc bố cục một
cách uyển chuyển, nhịp nhàng, thanh thoát các đồ án hoa văn hình tròn,
10
đường cong, hình xoáy trôn ốc hay biến thể của nó là 2 hình xoáy trôn ốc
được bố trí đối xứng tạo thành hình móc hoặc bố trí trục quay thành hình
chữ S làm cho bố cục của mỗi mảng hoa văn trở nên hài hoà và tránh được
sự đơn điệu.
2.2. Mô típ hoa văn
Hoa văn trên vải của người Mông ở Cát Cát có hai mảng chính là hoa
văn hình học và hoa văn hiện thực. Nếu như mảng hoa văn thứ hai là
phương tiện giúp người ta chuyển tải tư duy hay thể hiện những suy nghĩ về
cuộc sống của mình thì hoa văn hình học chỉ đơn thuần phục vụ thẩm mỹ
với chức năng làm nền.
2.3.1. Hoa văn hình học
Hoa văn hình học trên vải của người Mông ở Cát Cát có các mô típ cơ
bản sau:
- Nhóm hoa văn hình núi hay còn có thể gọi bằng các tên gọi khác như
hoa văn hình rẻ quạt, hoa văn hình răng cưa, hoa văn hình gấp khúc song
song. Nhóm hoa văn này được người Mông ở Cát Cát gọi là nar kơ thường
được thể hiện bằng kỹ thuật thêu hoặc in sáp ong. Nhóm hoa văn này có tần
số xuất hiện nhiều trên trang phục của người Mông ở Cát Cát (váy, áo, tạp
dề) và thường là các đường viền đóng khung trong mảng hoa văn
chính.thường được trang trí làm nền và xen kẽ giữa các hình thoi, hình tam
giác, hình chong chóng ở trên thân váy và tạp dề hoặc viền mép xung quanh

thường bằng hai kỹ thuật in sáp ong và thêu chỉ mầu. Ở nhóm hoa văn này,
chúng tôi thấy có 02 biến thể là hình vuông có dấu chấm ở giữa và giữa mỗi
cạnh ngoài của hình vuông được khắc một vạch tạo thành hình giống như
hình chữ thập.
- Nhóm hoa văn hình chong chóng: Nhóm hoa văn này có nhiều biến
thể có khi là hình chữ thập hoặc là hình chong chóng xuất hiện trên áo, váy
và tạp dề. Mô típ hoa văn loại này được thể hiện bằng hai kỹ thuật là in sáp
ong và thêu chỉ mầu.
- Nhóm hoa văn hình xoắn ốc: Đây là một trong những nhóm quan
trọng ở đồ án hoa văn trang trí trên vải của người Mông ở Cát Cát. Các biến
thể của nhóm hoa văn này thường thấy là các cặp đôi, cặp bốn; cũng có khi
là những hình xoáy vuông góc 4 cạnh hay 8 cạnh được trang trí bằng cách
thêu trên áo dài tay nữ, trên thắt lưng dùng trong lễ hội và trên khăn gối đầu
dành cho người chết. Nhóm hoa văn này thường được thể hiện bằng kỹ
thuật in sáp ở mảng hoa văn chính hoặc hình xoắn chạy xung quanh đóng
khung cho mô típ hoa văn chính. Quan sát chiếc váy truyền thống của người
Mông ở Cát Cát, chúng tôi thấy hoa văn này được trang trí ở phần thân váy
gần sát cạp váy.
2.3.2. Hoa văn hiện thực
Hoa văn hiện thực trên vải của người Mông ở Cát Cát có các mô típ cơ
bản sau:
12
- Nhóm hoa văn hình người: Mô típ hoa văn hình người trên nền vải
của người Mông ở Cát Cát không được thể hiện theo lối tả thực và cũng
không tả toàn bộ mà được trình bày cách điệu từng bộ phận cơ thể con
người như hình tai người (sáy lảo dề) trên tạp dề, hình bàn chân trang trí
trên chân váy.
- Nhóm hoa văn hình gà: Loại mô típ này được trang trí trên ống tay áo,
tạp dề phụ nữ. Giống như mô típ hình người, hình con gà trống cũng chỉ
dừng lại ở các bộ phận như móng chân gà (lầu trâu kêx), cựa gà, mào gà…

cho các mảng đồ án hoa văn chính. Nương bầu là biểu trưng cho số nhiều
(hàng vạn) vì cây bầu là cây cuống dài (thời đại) và trái bầu có nhiều hạt.
Quả bầu có ý nghĩa to lớn trong đời sống tâm linh của người Mông ở Cát
Cát. Đó là bầu ma. Trước đây, trong nhà người Mông thường được khoét
một lỗ nhỏ để hở cái bầu tròn của quả bầu ra ngoài. Họ cho rằng, đó là sự
mong muốn vợ chồng, con cái vuông tròn như trái bầu.
- Nhóm hoa văn hình hoa tỏi (lâuv blaiz): nhóm mô típ hoa văn hình
hoa tỏi có tần số xuất hiện rất nhiều trên vải dân tộc Mông. Hoa tỏi đã trở
thành mô típ hoa văn chủ đạo cảu nhiều mảng hoa văn trên vải từ váy, khăn,
thắt lưng, tạp dề. Hoa văn in hình hoa tỏi thường được đóng khung bởi các
mô típ hình học (hình quả trám, hình vuông). Hoa văn được thêu chỉ màu, in
sáp ong. Ở gia đình người Mông nào cũng tròng một vài khóm tỏi đặt trên
bàn để kỵ ma tà.
- Nhóm hoa văn hình hoa dưa (pangjxđij): được cách điệu thành nhiều
dáng vẻ khác nhau. Có mẫu hoa dưa chỉ điểm xuyết hoặc là những chấm
nhỏ ghép lại. Nhưng dù được thể hiện dưới nhiều dạng khác nhau, hoa dưa
vẫn giữ được đặc trưng là những hình kỷ hà ghép lại thành hoa bốn cánh.
- Nhóm hoa văn hình con bướm: nếu là in sáp ong thì chỉ gồm 2 tam
giác quay đỉnh vào nhau. Nếu là thêu thì đường nét uốn cong theo dáng hình
của con bướm.
- Nhóm hoa văn hình lá cây: hình dáng các loại lá cây trang trí trên
trang phục người Mông rất phong phú với nhiều hình dáng khác nhau. Có
khi chỉ là những tam giác lồng vào nhau, có khi là những đường vạch chằng
chịt, tuỳ theo từng loại lá cây. Có hoa văn hoá thông (blôngx sôuz), lá dương
xỉ (blôngx ntông chaz)…
- Nhóm hoa văn hình con tằm: thường là hình 2 vạch chéo nhau giống
như hình dấu nhân.
- Nhóm hoa văn hạt đậu tương (tâuv pâuz): nếu là in sáp ong thì là 3
chấm tròn nhỏ, nếu là thêu thì là hình 3 dấu nhân.
- Nhóm hoa văn hình con hến (zês): có hình lục giác, trong có 3 chấm

Ở phần giữa của thân váy sát chủ yếu được trang trí hoa văn bằng
phương pháp in sáp ong. Nghệ thuật xử lý bố cục hoa văn ở đây trở lên độc
đáo với kiểu trang trí hoa văn chạy theo những dải ngang hoặc ô của váy,
với những hoạ tiết nhỏ hơn. Hoa văn in sáp ong có mầu trắng và rất phong
phú về mô típ thể hiện, đó là những hoa văn hình chôn ốc, hình con hến, con
bướm, con gà, hoa dưa, hoa bí, cây dương xỉ, cây thông, hạt đậu, con sâu,
khuỷu chân, bờ ruộng, dãy núi… vốn là những hoạ tiết được mô phỏng theo
lối tả thực hoặc cách điệu từ những hiện tượng rất đời thường và gần gũi với
cuộc sống của đồng bào.
Ở phần thân váy sát với gấu váy là nơi tập trung nhiều mầu sắc và
phương pháp trang trí hoa văn. Phần này, hoa văn được tạo bởi kỹ thuật thêu
và ghép vải. Để thêu các hoa văn trên váy, người Mông sử dụng kỹ thuật
thêu chéo mũi. Cách thêu này dễ tạo ra nét mềm mại, chủ động, phóng
15
khoáng, không bị gò bó như trong kỹ thuật thêu luồn sợi dựa theo thớ vải
ngang - dọc nên nhiều phần hoa văn chỉ là những đường kỷ hà nhưng bỗng
trở nên mềm mại, phóng khoáng và thoáng đạt với kỹ thuật thêu chéo mũi.
Hơn nữa, kỹ thuật thêu này còn cho phép người ta có thể mở rộng đề tài và
bố cục mầu sắc. Hoa văn được thể hiện bằng nhiều cách thêu trên váy
thường có các hình ngôi sao, đồng tiền, hạt đậu, con tằm, cái cuốc, móng
chân trâu… Cũng ở phần này, người phụ nữ Mông còn khéo léo chắp vải
mầu rất dày tạo thành những đường viền bao quanh các chi tiết hoa văn thể
hiện bằng phương pháp in sáp ong hay thêu chỉ mầu.
Tựu chung lại, hoa văn trên trang phục của người Mông cho dù sử dụng
kỹ thuật nào: in sáp ong, thêu chỉ hay ghép vải cũng đều được bố trí theo
một nguyên tắc nhất quán là mỗi mảng hoa văn đều có tâm điểm, được tô
điểm bởi những dải hoa văn bao quanh và hoa văn mở rộng. Tuỳ theo sự
sáng tạo tài hoa của mỗi người mà tạo nên những đồ án trang trí khác nhau.
Trang trí dân gian trên vải của người Mông ở Cát Cát cho thấy các
đường nét, phong cách và bố cục màu sắc đều quan trọng, qua đó thể hiện

Năm là, tuyệt đại bộ phận các mô típ hoa văn hình học được sử dụng
làm đường viền/diềm trên trang phục và các sản phẩm may mặc đều được
xử lý theo quy luật cân đối.
Sáu là, bố cục của các mô típ hoa văn hình học thường có sự kết hợp
tạo thành những tổ hợp hoa văn có tần số xuất hiện tương đối nhiều trên vải,
nhất là trên áo, váy. Những tổ hợp phổ biến mà chúng tôi nhận thấy được
như sau:
- Tổ hợp mô típ hoa văn hình trám xen với mô típ đường thẳng song
song: Các băng hoa văn theo quy luật đối xứng, ở giữa là các hàng hoa văn
hạt dưa, hai bên là các đường gạch dài song song ở trên cổ áo.
- Tổ hợp mô típ hoa văn hình chữ S xen giữa mô típ hoa văn hình răng
cưa: Tổ hợp này cũng gồm các băng hoa văn đối xứng với nhau giữa hình
chữ S. Hai bên có dải hoa văn hình răng cưa. Điển hình cho tổ hợp này là
được trang trí hoa văn in sáp ong ở trên thân váy. Cũng có khi, tổ hợp này
được giản lược chỉ còn lại dải hoa văn hình răng cưa ở giữa, các đường
thẳng song song chạy hai bên như hoa văn trên cổ áo.
- Tổ hợp hoa văn hình đồng tiền xen giữa các đường gạch dài: Tổ hợp
này cũng mang tính cân đối với băng hoa văn đồng tiền ở giữa. Hai bên là
các đường gạch dài chạy song song như hoa văn in sáp ong trên thân váy.
Ngoài các tổ hợp hoa văn cơ bản kể trên còn có một số tổ hợp hoa văn
khác nhưng xuất hiện không nhiều. Bố cục hoa văn trang trí còn được thể
hiện ở cách bố trí xen ghép giữa các tổ hợp hoa văn chính với các tổ hợp
hoa văn làm nền. Những mảng trang trí thường là đường diềm thể hiện bằng
các kỹ thuật in sáp ong, ghép vải mầu và thêu chỉ mầu. Những mảng hoa
văn chính thường là rộng, nét đậm và dầy hay ghép vải với nhiều kích cỡ to
nhỏ khác nhau nhưng hiệu quả màu sắc vẫn sáng, thoáng. Người nghệ nhân
tạo hình đã cho thấy trình độ thẩm mỹ cao qua việc sử dụng khá tài tình các
bảng mầu nền, các mô típ hoa văn in sáp, ghép vải và thêu cùng một lúc
17
xuất hiện trên cùng một sản phẩm nhưng các sắc độ mầu vẫn khác nhau, các

thể hiện ước mong của đồng bào về sự ấm áp, no đủ, hạnh phúc và khát
vọng về một cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn.
Trên tấm áo nền chàm sẫm, hoa văn rực rỡ ở cổ áo, nẹp ngực và ống
tay, làm tôn thêm sắc hồng sáng ngời cả khuôn mặt, làm duyên cho cổ tay
tròn lẳn của cô gái Mông. Áo không rộng, phía dưới thắt lại bằng dải thắt
lưng thêu hoa làm tôn thêm phần ngực nở nang, khoẻ mạnh. Và, mỗi khi
18
người phụ nữ Mông bước đi, những dải hoa văn ở ngực, ở mông, ở đùi, ở
gấu váy liền chuyển động nhịp nhàng, uyển chuyển như sóng lượn làm cho
vẻ đẹp cơ thể càng thêm gợi cảm, nổi bật giữa không gian núi rừng vùng
cao tàn ngập những mây trắng, sương mù, xoá tan đi vẻ âm u của núi đá,
suối bạc… làm sưởi ấm những trái tim, tình cảm con người.
Vượt khỏi sắc màu của thiên nhiên, đó là đặc điểm nổi bật của nghệ
thuật tạo hình trên trang phục của người phụ nữ Mông. Nó phản ánh lối
sống của người Mông luôn giàu bản lĩnh, phóng khoáng và ngoan cường
trong việc ứng xử với môi trường thiên nhiên khắc nghiệt.
Cũng như bao dân tộc khác, với trình độ tư duy khoa học còn hạn chế,
người Mông ngỡ ngàng trước những hiện tượng tự nhiên xảy ra quanh mình.
Từ trong sâu thẳm, tâm thức của họ đã ghi lại những hình ảnh kỳ vĩ của
thiên nhiên và rồi thể hiện chúng qua các mô típ hoa văn trên vải.
Biểu tượng mặt trời với ngôi sao tám cánh có tần số xuất hiện rất nhiều
trên các đồ án trang trí hoa văn ở nhiều dạng thức khác nhau. Đó là các dạng
vòng tròn, ở giữa có 8 hình tam giác ghép thành 4 cặp hợc phức tạp hơn
gồm nhiều mô típ sao 8 cánh chồng chất trong một ô vuông theo từng lớp.
Thậm trí sao 8 cánh còn vỡ vụn ra hoặc phân bố theo từng dải hoa văn in
sáp. Sự xuất hiện của bóng dáng mặt trời trên các đồ án hoa văn trang trí
trên nền vải của người Mông ở Cát Cát còn xuất hiện ở dạng những ô
vuông, ở giữa các ô có mô típ hoa hướng dương “pangxuongjrili”.
Người Mông ở Cát Cát rất thành thục trong việc bố cục các đồ án hoa
văn hình tròn, hoa văn hình xoáy trôn ốc, hay các biến thể của nó là hai hình

người ta dễ dàng cảm nhận, dễ gần gũi và hoà đồng. Khi những tín hiệu đó
đã trở thành biểu tượng của cộng đồng thì sự thống nhất trong cách trang trí
hoa văn chỉ là mối quan hệ họ hàng thân thuộc. Mặt khác, hoa văn còn biểu
hiện mối quan hệ với các tộc người trong khu vực. Đó là các yếu tố vay
mượn, sao chép có chọn lọc và cải biên. Một số đồ án và trang trí hoa văn
trên vải của dân tộc Mông có những điểm tương đồng với dân tộc Dao trong
cùng vùng cư trú như hoa văn hình chữ thập, hoa văn hình đồng tiền, hoa
văn sao tám cánh… là một sự phản ánh khách quan về quá trình ảnh hưởng,
giao lưu văn hoá giữa các tộc người cộng cư trên cùng một vùng lãnh thổ.
Ngoài ra, trong phong cách trang trí và tính quy phạm của các loại hoa
văn với màu sắc của nó cũng thể hiện những luật tục, những kiêng kỵ trong
cộng đồng. Như vậy, có thể khẳng định, hoa văn cũng là một trong những
nguồn sử liệu quý khi nghiên cứu về lịch sử văn hoá tộc người.
Nếu loại trừ một số yếu tố tín ngưỡng thì hầu hết các dạng hoa văn trên
vải của người Mông ở Cát Cát đều hướng vào đời sống thực và thiên nhiên.
Thiên nhiên và con người được nghẹ thuật hoá, phản ánh sự hoà đồng, gắn
bó không thể tách rời. Chúng ta có thể nhận rõ các mô típ hoa văn với tư
cách là một loại hình nghệ thuật phản ánh những tâm tư, tình cảm của con
người, dù là những đồ án hoa văn đều có những quy cách chung thể hiện
qua các kỹ thuật thêu, ghép vải, in sáp ong nhưng vẫn tạo ra những mô típ
hoa văn đẹp, đầy sức sáng tạo của người phụ nữ Mông. Những người già
bao giờ cũng có những phong cách hoa văn quy phạm, cứng nhắc; còn các
thiếu nữ thì thể hiện hoa văn trên trang phục của mình một cách uyển
20
chuyển, tự do, phóng khoáng hơn. Hoa văn trên vải ngoài sự biểu hiện tâm
tư, tình cảm thì đối với các cô gái, đó còn là một trong những tiêu chuẩn để
đánh giá tài năng, đạo đức, sự thông minh và khéo léo.
Tóm lại, hoa văn và cách trang trí hoa văn trên vải của người Mông rất
muôn hình muôn vẻ, là kho tàng chứa đựng những tri thức dân gian về nghệ
thuật tạo hình. Chúng không chỉ chứa đựng những giá trị nghệ thuật mà còn

của người Mông ở Cát Cát, trực tiếp tâm sự với một số đối tượng đồng bào
21
dân tộc Mông và giáo viên, cán bộ, tiểu thương cư trú trong thôn ở cả giới
tính nam và nữ, cả người già, trung niên, thanh - thiếu niên và trẻ em, chúng
tôi nhận thấy người Mông ở đây tiếp thu rất nhanh các kỹ năng mới. Trong
nghề dệt vải là kỹ thuật sử dụng máy khâu, trong việc tạo hoa văn trên vải là
việc sử dụng và xử lý thành thạo các loại nguyên liệu thêu, nhuộm cổ
truyền; thậm chí thành thạo trong việc tạo ra những mẫu hoa văn mới mang
tính siêu thực như hình hoa lá, chim, thú, mây, nước.v.v… trên vải. Đồng
thời, đồng bào cũng tiếp cận thị trường rất hiệu quả với những sản phẩm do
mình làm ra hoặc do trao đổi với các dân tộc khác mà có. Cuộc sống của
đồng bào do đó đã thực sự đạt được những kết quả khả quan nếu chỉ xem
xét đơn thuần dưới góc độ mục tiêu kinh tế.
Tuy nhiên, sự khả quan về đời sống ấy liệu có thể được xem là sự phát
triển bền vững khi mà đồng thời với việc tăng thu nhập kinh tế là sự suy
giảm các giá trị văn hoá truyền thống, nhất là trong văn hoá phi vật thể và sự
lệch chuẩn so với những tiêu chí đạo đức cộng đồng. Những đổi mới trong
tập quán sản xuất là cần thiết vì mục tiêu an toàn lương thực và phát triển
kinh tế hàng hoá. Phải nhận xét một cách khách quan rằng trong hoặt dộng
kinh tế nói riêng, các hoạt động vật chất nói chung, người Mông đã tận dụng
được môt số tri thức bản địa để nang cao cho phù hợp với nhu cầu phát
triển. Việc tiếp thu các giống cây mới và sự bổ sung kỹ thuật mới (phân bón,
thuốc bảo vệ thực vật) vào nền tảng canh tác cổ truyền đã cho thấy tính hiệu
quả thực tế và kết nối được những kinh nghiệm canh tác trên đất dốc. Việc
kết hợp giữa thuốc nhuộm tự nhiên với các loại màu công nghiệp để tạo
màu cho vải và hoa văn; kết hợp các loại sợi truyền thống với len hay chỉ
nilon trong việc may vá, thêu thùa; các dạng hoa văn truyền thống được đưa
vào những sản phẩm mới để thoả mãn nhu cầu của thị trường du lịch.v.v…
Nhờ đó mà tính liên tục giữa truyền thống và hiện đại trong một số hoạt
động kinh tế của người Mông ở Cát Cát đã được đảm bảo. Mặt khác, đa số

chính trong các cuộc họp bàn về chính sách phát triển kinh tế - xã hội của cơ
sở) là làm thế nào để sống tốt hơn, giàu có hơn về vật chất chứ không phải
là làm thế nào để giữ được những câu chuyện cổ tích, những điệu khèn hay
câu hát dân ca, ngoại trừ một điều gần như bắt buộc: đó là con đường về với
tổ tiên sau khi chết.
Nhiều đứa trẻ không còn được lớn lên trong những lời ru truyền cảm
của mẹ. Và, tai hại hơn, nhiều đứa trẻ đã lang thang suốt ngày để buôn bán
kiếm lời bất chấp những lời khuyên của cha mẹ. Sức ép của gia đình đã
không còn thắng nổi sự cám dỗ của những món lợi vật chất. Các mối liên
kết cộng đồng với những tiêu chí truyền thống đã và đang bị thay thế bởi
các chuẩn mực mới, lấy cá nhân làm trung tâm. Nền tảng cơ sở của văn hoá
dân gian nói chung, hoa văn trên vải nói riêng của người Mông ở Cát Cát
đang mất đi từng ngày.
Tuy nhiên, cũng không thể phủ nhận một thực tế là: khi cuộc sống vật
chất đã được đáp ứng tốt hơn, người ta sẽ trở lại với những giá trị văn hoá
phi vật thể truyền thống. Qua thực tế khảo sát ở cơ sở, có nhiều người Mông
ở Cát Cát vẫn háo hức với các sinh hoạt cộng đồng của dân tộc mình. Bởi lẽ,
nó hoàn toàn phù hợp với ý nguyện của người dân và do người dân làm chủ,
23
dưới sự hỗ trợ của chính quyền cơ sở và các đoàn thể. Các mẫu hoa văn trên
vải tuy được cách tân hoá nhưng ít nhất cũng tạo nên được một sự “ôn cố”
và “tiếp nối” truyền thống và nếu được kết hợp chặt chẽ hơn với công tác
điều tra, sưu tầm, nghiên cứu cơ bản và tổ chức bảo tồn trong cộng đồng với
các biện pháp khoa học sẽ có tác dụng to lớn. Rõ ràng là người Mông ở Cát
Cát đang cố gắng tìm lại sự cân bằng giữa cuộc sống vật chất và cuộc sống
tinh thần. Hi vọng rằng, những hoa văn trên vải cũng sẽ được cộng đồng lưu
giữ một cách tích cực như thế.
Từ thực tế nêu trên, vấn đề cơ bản được đặt ra ở đây là: Làm thế nào để
người Mông ở Cát Cát vừa phát triển được cơ sở kinh tế - xã hội, vừa gìn
giữ được những bản sắc riêng trong văn hoá tộc người? Từ vấn đề được đặt

trên các công trình kiến trúc, điêu khắc, trong các tác phẩm nghệ thuật dân
gian. Chúng xuất hiện đa dạng trong đời sống và phát huy vai trò ở nhiều
phương diện. Tuy nhiên, không ở đâu, hoa văn lại có điều kiện thể hiện một
cách phong phú, đa dạng như trên vải.
Ẩn chứa bên trong các hình vẽ, các màu sắc, các phong cách bố cục hoa
văn trên vải của người Mông ở Cát Cát là tâm lý, nếp sống, là quan niệm
thẩm mĩ, quan niệm về thế giới tự nhiên, là bản sắc văn hoá dân tộc, là tiến
trình phát triển của lịch sử, văn hoá và sự giao thoa văn hoá của tộc người.
Hoa văn trên vải của người Mông ở Cát Cát là sự bảo tồn những giá trị
văn hoá truyền thống của cộng đồng người Mông nơi đây. Đồng thời, nó
cũng là một biểu hiện sự định hình tiếp xúc văn hoá của người Mông với
các tộc người khác trên tiến trình lịch sử và văn hoá tộc người.
Phát hiện và giải mã tín hiệu hoa văn trên vải của người Mông ở Cát
Cát không phải là việc làm đơn giản, và cũng không thể hoàn thành trong
một sớm một chiều. Đó phải là cả một quá trình tiếp cận lâu dài, phải hoà
nhập vào cuộc sống của cộng đồng dân cư để tìm hiểu từ tâm lý, tính cách,
phương pháp tư duy, nếp sống cộng đồng cùng mọi phương diện về văn hoá
vật chất và văn hoá tinh thần của đồng bào. Phương pháp tiếp cận cần phải
thận trọng, đúng hướng để tìm được đúng nghĩa của các tín hiệu hoa văn.
25