1
TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA HÀ NỘI
KHOA SƯ PHẠM KỸ THUẬT BÀI GIẢNG
C«ng nghÖ d¹y häc Biên soạn: ThS Bùi Ngọc Sơn
Bộ môn : Khoa học và công nghệ giáo dục Hà Nội, 2009
2
MỤC LỤC

Mở đầu

2.3.4 Công cụ lưu trữ và cung cấp thông tin 41
2.3.5 Công cụ thiết kế, sắp xếp 42
2.3.6 Công cụ tổ chức 46
2.4 Chức năng tổng hợp 48
Chương 3 : Vòng đời của Phương tiện dạy học
Error! Bookmark not defined.
3.1 Giai đoạn Phát triển 51
3.2 Giai đoạn Lựa chọn 54
3.3 Giai đoạn Thử nghiệm, đánh giá 55
3.4 Giai đoạn Ứng dụng 57
3.4.1 Kịch bản ứng dụng của phương tiện dạy học dưới khía cạnh điều khiển hoạt động học
58
3.4.2 Kịch bản ứng dụng của ph
ương tiện dạy học dưới khía cạnh tổ chức việc dạy học 59
3.4.3 Kịch bản ứng dụng của phương tiện dạy học dưới khía cạnh kinh tế đào tạo 60
3.4.4 Học tập kết hợp - Blended Learning 61
Chương 4 : Sự thay đổi và xu hướng phát triển của Phương tiện dạy học
Error! Bookmark not defined.
4.1 Giai đoạn phát triển hiện tại 64
4.2 Môi trường công việc-Vă
n hóa nghề nghiệp 65

3
4.3 Đào tạo và đào tạo tiếp tục – Văn hóa đào tạo 67
4.4 Xu hướng phát triển của phương tiện dạy học 68
TÀI LIỆU THAM KHẢO 73
PHỤ LỤC 75
Mở đầu

4

dụng phương pháp và phương tiện. Làm được và làm tốt là hai mức độ đôi khi cách nhau rất
xa.Bên cạnh đó chúng ta cũng thấy trong định nghĩa về Công nghệ có bao gồm 3 thành phần cơ
bản sau: Phương pháp, Phương tiện, Kỹ năng. Tuy nhiên trong thời đại công nghệ thông tin và
truyền thông hiện nay thì những n
ội dung này trong Công nghệ dạy học sẽ được hiểu với ý nghĩa
rộng hơn, cụ thể là:
 Phương pháp:
Không chỉ đề cập đến các phương pháp dạy học thuần túy như thuyết trình, nêu vấn đề, (như
trong môn Lý luận dạy học) mà còn đề cập chủ yếu vào các phương pháp thiết kế, sử dụng
các phương tiện dạy học từ đơn giản
đến phức tạp cũng như các phương pháp thiết kế các bài
giảng sử dụng các phương tiện này theo những chuẩn mực sư phạm và hiệu quả.
Công nghệ

là một hệ thống phương tiện, phương pháp
và kỹ năng nhằm vận dụng quy luật khách quan, tác động
vào một đối tượng nào đó, đạt một thành quả xác định
cho con người.
[*]

Công nghệ dạy học

là một hệ thống phương tiện,
phương pháp và kỹ năng (thậm chí, nghệ thuật), tác độn
g

vào con người, hình thành một nhân cách xác định.
[*]

[*] Nguyễn Xuân Lạc : Bài giảng Phương pháp luận nghiên cứu Khoa học-Công nghệ,

thống sao cho quá trình dạy học không chỉ khả thi mà còn hiệu quả.
• Sơ lược về Phương tiện dạy học
Ngày nay khái niệm „Các phương tiện mới“ được nói đến nhiều, tuy nhiên trong ngôn ngữ hàng
ngày thì khái niệm này được hiểu rất khác nhau:
- Công nghệ thông tin và truyền thông số (Information-Communication Technologie –ICT)
- Phương tiện thông tin số (các ứng dụng đa phương tiện – Multimedia applications)
- Cả hai cách hiểu trên
Khi nói đến các „Phương tiện mới“ chúng ta cũng phải đề cập đến các „Phương tiện cũ“. Thông
thường chúng ta hay hiểu khái niệm „mới“ là công nghệ và phương tiện s
ố, khái niệm „cũ“ thường
gắn với công nghệ và phương tiện „tương tự“. Bên cạnh đó, khái niệm „mới“ còn thể hiện một cách
rõ ràng ở việc lưu trữ, xử lý dưới dạng số, từ đó đưa ra nhiều khả năng mới trong việc truy cập
thông tin. Việc số hóa các loại ký hiệu khác nhau như chữ viết, tiếng động, đồ họa, tranh ảnh, ảnh
động
đã tạo ra khả năng kết hợp các loại ký hiệu này trong cùng một ứng dụng và người ta gọi đó
là các ứng dụng Đa phương tiện (Mutimedia Applications). Ngoài ra điều này còn cho phép chúng
ta có thể tiếp tục tiến hành các thao tác xử lý khác nhau trên các loại dữ liệu này với những thiết bị
(với máy ảnh số, máy quét, máy tính ) và phần mềm thích hợp cũng như quản lý được việc lưu trữ
dữ liệu (trên
đĩa CD, ngân hàng dữ liệu, trên mạng Intranet-Internet ). Chính những khả năng này
đã làm cho công nghệ thông tin và truyền thông số (ICT) giữ được vai trò quan trọng trong mọi
lĩnh vực của đời sống xã hội. Lịch sử nhân loại đã chứng minh rằng mỗi khi có những sự thay đổi
lớn về công nghệ và kỹ thuật thì cũng luôn kéo theo sự thay đổi về con người kinh tế, cấu trúc xã
hội nhưng với nhịp độ chậm h
ơn nhiều, và trong lĩnh vực đào tạo cũng như vậy.
Do việc dạy và học luôn gắn liền với quá trình xử lý thông tin nên việc tìm ra cách ứng dụng hợp lý
công nghệ thông tin và truyền thông trong lĩnh vực giáo dục thực sự cần thiết và đang được tiến
Mở đầu

6


Người giáo viên nên có khả năng để
• Phác thảo, thực hiện
Quá trình dạy và học với sự kết hợp, sử dụng các phương
tiện, ICT một cách sư phạm và hiệu quả
• Phát triển
phương tiện phù hợp với những tình huống giảng dạy cụ
thể
• Lựa chọn
những phương tiện thích hợp từ những quảng cáo
• Chỉnh sửa
phương tiện với những tình huống giảng dạy cụ thể
• Quản lý
phương tiện dạy học
• Tư vấn
cho người học việc sử dụng kết hợp các phương tiện và
ICT trong quá trình tự học
• Thử nghiệm, đánh giá
phương tiện trong những tình huống ứng dụng

Nội dung môn học : 2 phần Thông tin
Hiểu biết
Đào tạo
Mở đầu

7
1. Bài giảng Công nghệ dạy học

ềm học tập, các Môi
trường học tập điện tử, các ứng dụng Multimedia (kịch bản sư phạm, quá trình thực
hiện, các tình huống ứng dụng cụ thể )
- Làm quen với các công cụ phát triển cho từng loại phương tiện khác nhau
- Xây dựng ứng dụng cụ thể
 Ứng dụng WWW và Internet trong dạy-học
- Tích hợp các phần mềm dạy-học trên Internet vào quá trình giảng d
ạy
- Các nguyên tắc sư phạm khi thiết kế một phương tiện dạy-học dưới dạng Web
- Các kiến thức cơ sở về phần cứng, phần mềm khi sử dụng Internet trong dạy học,
đặc biệt là khả năng tích hợp nhiều loại phương tiện khác nhau trong một ứng dụng
phức tạp.
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

8
CHƯƠNG 1 : KHÁI NIỆM PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC
1.1 Khái niệm
Người ta đã tranh luận và nói rất nhiều về các loại phương tiện và cuối cùng cũng xác định
rằng mỗi loại đều đề cập một vài điểm khác nhau, một sự thống nhất cho tất cả là không
thể thực hiện được. Chúng ta đều có thể thấy rõ rằng một từ có thể cung cấp nhiều ý nghĩa
khác nhau. Người ta chỉ có thể hiểu được khi đưa ra một cách rõ ràng ý nghĩa ứng dụng
của từ hoặc có thể nhận biết từ những tình huống giao tiếp thông thường. Sự mâu thuẫn
này không phải xuất phát từ nguyên nhân có nhiều khái niệm về phương tiện mà xuất phát
từ việc chúng ta không hiểu hết nội dung ẩn chứa bên trong các khái niệm đó.
Việc có nhiều khái niệm về phương tiện chính là do con người quan sát, xem xét ph
ạm vi
đối tượng của hành động và suy nghĩ với những mục đich rất khác nhau (vd: phát triển,
ứng dụng, mua bán ) cũng như những quan điểm khác nhau (vd: quan điểm lý luận dạy
học, quan điểm kỹ thuật, kinh tế, luật pháp ). Những sự khác nhau này đã thể hiện rõ nét
trong những thể hiện về mặt tư duy, hay trong bản thân mỗi khái niệm.

P
h
ổ biến
Phát tá
n

In ấn
Xuất bản
Lưu t
r
ữ

Giải trí
Giảng dạy
M
ụ
c đíc
h

ứ
ng d
ụ
n
g

nghe
xem, nhìn
Hình thức
cảm nhận
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

medium [lat] = Mitte/Mittler
B A
Medium
l
o
>l
u
v
o
>v
u
Auftrieb
F
A

l
o

v
o

v
u

F
g

l
u


>l
u
v
o
>v
u
Auftrieb
F
A

l
o

v
o

v
u

F
g

l
u

Đối tượng
thực tế

Độc giả
Văn bản

o

v
o

v
u

F
g

l
u

A
uftrieb
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

11

1.1.2 Định nghĩa

Người nhận (Người học)
Người gửi (Giáo viên)
Truyền đạt
Ghi nhớ
Phương tiện
Trao đổi
Cấu trúc ký hiệu + Nội dung
Vật mang Hình thức Thể hiện Mục tiêu Phương pháp
Hình 1.2 : Cấu trúc của Phương tiện/Phương tiện dạy học
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

12
Ví dụ:
1.1.3 Ký hiệu

• Hình thức của ký hiệu
Là sự thể hiện của ký hiệu mà đã được thống nhất giữa người gửi và người
nhận ký hiệu đó. Thông tin được chứa đựng trong hình thức của ký hiệu, đây
là thành phần bất biến của ký hiệu
Ví dụ:


A

l
o

v
o

v
u

F
g

l
uFolie trắng
l
o
>l
u
v
o
>v
u
F
A


> F
g
Sự thể hiện tư duy
Mục tiêu
Phương pháp
Vật lưu trữ
Các c
ấ
u trúc
ký hiệu

Đồ họa,
chữ viết,
biểu tượng

Vật mang
Hình thức

F
Giáo viên
Người học
Một Ký hiệu bao giờ cũng là sự thống nhất của
- Hình thức quy ước của ký hiệu
- Vật mang ký hiệu
O O O
O
= có nghĩa là chữ „O“
= có nghĩa là „Phố chính“
1.1.5 Các quan điểm và khái niệm hiện nay về Phương tiện dạy học
Khái niệm “Phương tiện dạy học” được xây dựng ở trên xuất phát từ quan điểm lý luận dạy
học. Với khái niệm này chúng ta nên hiểu :
a, những điều mà giáo viên có thể xây dựng và chọn lựa cho học sinh theo quan
niệm, sự nhận thức về lý luận và phương pháp
b, những điều mà sau đó người họ
c với những giác quan, trí tuệ của họ có thể cảm
nhận được, từ đó phát hiện những tin tức, nội dung chứa đựng bên trong và có thể
cùng nhau trao đổi, thảo luận.
Cấu trúc ký hiệu là sự Tổ hợp và Sắp xếp theo quy tắc của các ký
hiệu được lấy từ một hay nhiều hệ thống ký hiệu, tín
hiệu khác nhau nhằm Truyền đạt thông tin.

a
A
A
A

A
a

Bông hoa
Bông hoa này rất đẹp
a

Thẳng
Cong
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

14

Jahrhundert. Bruce und M.Meckel (1995))
Trong quan niệm khá hợp lý này, chỉ có những yếu tố tạo nên sự thống nhất giữa thế giới
tư duy của người tạo nên nội dung và người tiếp nhận nội dung được đặt ở vị trí trung tâm.
Một số khái niệm khác cũng khá gần với khái niệm của chúng ta
Khái niệm của ARMBRUSTER
„Một cách chung nhất phương tiện được định nghĩa thông qua một bộ mã hoặc một
h
ệ thống ký hiệu , một nội dung trình bày (chủ đề/lời bình luận), một hình thức
trình bày xác định của bản tin và được truyền đạt trên một kênh truyền từ người gửi
đến người nhận“
(ARMBRUSTER, B.: Einstieg in den Problemkreis Mediendidaktik über
Begriffdefinitionen.
In : ARMBRUSTER, B.; HERTKORN, O.: Allgemeine Mediendidaktik. Greven Verlag,
Köln (1978), S.45)
Quan điểm của ORTNER
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

15
„ Bản thân Phương tiện cũng có ảnh hưởng nhất định. Tuy nhiên ảnh hưởng đó
không xuất phát từ khía cạnh kỹ thuật mà xuất phát từ các thông tin và trước hết từ
yếu tố con người “
(ORTNER, G.O.: Bildungsmedien in Europa. In : Beiträge des 28. Symposiums der GPI,
Berlin (1993)).
1.2 Phương tiện – Công cụ - Sự trình diễn
Theo định nghĩa của chúng ta thì các Folie phim trong (OH-Folie), băng Video, hoạt hình
ghi trên đĩa CD chính là phương tiện và các dụng cụ sử dụng cho việc tạo ra chúng được
gọi là công cụ

Ví dụ:
• Với phim trong (OH-Folie), trong trường hợp đơn giản thì dụng cụ chính là bút viết

Trao đổi
Chế tạo
Hình 1.3: Cấu trúc Phương tiện với công cụ và sự trình bày
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

16
Sự khác biệt, phân biệt giữa công cụ, phương tiện và sự trình diễn cũng được xác định cả ở
trong lĩnh vực kỹ thuật tương tự và lĩnh vực kỹ thuật số


sử dụng
Máy tính, phần mềm
làm hoạt hình
Máy quay phim
Bút viết
Sách
Vật lưu trữ
Cấu trúc ký hiệu + Nội dung
+
Công cụ Phương tiện Vật trình diễn
Máy ảnh Tờ giấy
Phim trong Overhead
Máy chiếu phim
Phim
Bộ nhớ điện từ
Máy tính +
Player
Hình 1.4: Sự phân biệt giữa Phương tiện - Công cụ - Sự trình bày
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

17
1.3.1 Phân loại theo hệ thống ký hiệu sử dụng
ngoài sách giáo khoa, chúng ta có thể sử dụng kết hợp các phần mềm dạy học, các phần
mềm mô phỏng phục vụ cho quá trình dạy-học)
Phương tiện
âm thanh
Phương tiện
văn bản
Phương tiện
hình ảnh
Phương tiện Văn bản
–
Hình ảnh
Phương tiện Văn bản – Hình ảnh – Âm thanh
(Hyper/Multimedia)
Hình 1.5
: Phân loại Phương tiện theo hệ thống ký hiệu sử dụng
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

18

Video
ảnh động,
âm thanh
Băn
g
âm thanh
Tấm chiếu
đồ họa,
ký tự
Phim
ảnh động,
ngôn ngữ
OH-Folie
ảnh, đồ họa,
chữ viết
Hình 1.6: Phương tiện tương tự -Phương tiện số
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

19
1.3.5 Phân loại theo trình độ phát triển tư duy
Theo sự tiếp cận về „Hình nón tư duy“ của E.DALE và FLECHSIDG * thì phương tiện
được phân chia thành các loại như sau:
hình ảnh- văn bản
Sự hình thành và phát triển tư
duy được diễn ra theo các giai
đoạn sau:
Hoạt động trừu tượng hóa
Xây dựng khái
niệm trực quan
Các hành động
riêng lẻ
K
ý
t
ự
Ngôn ngữ
biểu tượng
Biểu tượng
Sơ đồ
Diễn tả âm thanh
Tranh động
(Film, hoạt hình, )
hình tượng
Tranh tĩnh
(ảnh, đồ họa )
Mô phỏng
(
mô hình
)
Thí nghiệm
định hướng
hành độngPhương tiện
tương tự
Phương tiện
số
Phương tiện
độc lập
Phương tiện
tích hợp
Phương tiện
kết hợp
Phương tiện
sơ cấp
Phương tiện
thứ cấp
Phương tiện
cao cấp
Phương tiện
biểu tượng
Phương tiện
hình tượng
Phương tiện định
hướng hành động
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

21



Các điều kiện
văn hóa-xã hội
Các điều kiện về
con người
Tác dụng
con người
Tác dụng
văn hóa – xã hội
Mục tiêu
Nội dung
Phương
tiện
Phương
pháp
Nhà trường
Giờ học
Hình 1.8: Mô hình dạy-học của HEIMANN và SCHULZ
như thế nào
cái gì
bằng cái gì

„Mối quan hệ lý luận dạy học cơ bản“ của HORTSCH
Đối tượng nhận thức
Chủ thể Khách thể
Chủ thể Khách thể
Hình 1.10
: Mô hình dạy-học của VON CUBE (1982)
Hình 1.11: Mối quan hệ lý luận dạy học cơ bản của HORTSCH
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

23
Phương tiện trong mô hình định hướng hoạt động của IHBE (1982)

Một số khái niệm về dạy và học

Học tập là một quá trình, thông qua đó từng các nhân sẽ xây dựng hành
động và cấu trúc đặc điểm cho môi trường của họ, kết hợp với các
kinh nghiệm đã có sẵn để có thể sẵn sàng trong tư duy, hành động
vượt qua tình huống yêu cầu.
(theo CLAUß, G : Die hierarchische Struktur menschlichen

Phương
tiện
Kết quả
Kết quả học
Mục tiêu học
Giáo viên
Dạy học
Phương
ti
ệ
n
Mục tiêu dạy
Hiện thực,
nguyên bản
và
hoặc
Kết quả thực tế
Phương tiện định hướng hành động
Phương tiện hình tượng
Phương tiện biểu tượng
Vật thay thế,
phản ảnh của
hiện thực
Hình 1.12: Mô hình dạy-học của IHBE (1982)
Chương 1 : Khái niệm Phương tiện dạy học

24
Ngôn ngữ
(được coi như phương tiện truyền thông trong dạy và học)



Ngôn ngữ theo nghĩa rộng (các loại ngôn ngữ) Ngôn ngữ là tập hợp có quan hệ chủ thể của các ký hiệu,
sự áp dụng của chúng được xác định thông qua
các quy tắc về:
- cú pháp
- ngữ nghĩa, nội dung

VD: « Đây là cái cây“
Mang ý nghĩa gì đó

(ý nghĩa là sự thể hiện tư duy)
Chức năng ý nghĩa
VD : « Cái cây là »
Nhấn mạnh điều gì đó

(chia xẻ cảm xúc, giá trị )
Chức năng biểu cảm
VD : « Cái cây này đẹp »
Đề cập đến cái gì đó
Chức năng thông báo
VD : « Hãy bảo vệ cây xanh »

Tính thực tế
Hiện tượng
Các mối quan
hệ về đặc
điểm, tính chất
Câ