Ôn tập Lịch sử Triết học 2012
CUỘC ĐẤU TRANH GIỮA ĐƯỜNG LỐI TRIẾT HỌC CỦA ĐÊMÔCRÍT VÀ
ĐƯỜNG LỐI TRIẾT HỌC PLATÔN TRONG TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI
-*-
Tư tưởng triết học ra đời rất sớm ở Hy Lạp cổ đại, nhưng với tư cách là một hệ
thống (một nền) triết học hoàn chỉnh, nó xuất hiện khoảng thế kỷ VII đến đầu thế kỷ
VI tr.CN. Do sự phát triển của kinh tế, nên sự phân công lao động diễn ra khá sâu sắc.
Điều này đã góp phần hình thành tầng lớp trí thức. Đây là yếu tố quan trọng thúc đẩy
sự phát triển của khoa học nói chung và triết học Hy Lạp cổ đại nói riêng. Chính cuộc
đấu tranh giữa chủ nô dân chủ và chủ nô quý tộc đã là những điều kiện chính trị quan
trọng cho cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm trong triết học
Hy Lạp cổ đại nói riêng cũng như sự ra đời và phát triển của triết học Hy Lạp cổ đại
nói chung. Cuộc đấu tranh giữa hai đường lối triết học duy vật và duy tâm của
Đêmôcrít với đường lối triết học duy tâm thần bí của Platôn là cuộc đấu tranh điển
hình trong lịch sử triết học, thể hiện ở nhiều lĩnh vực khác nhau như: bản thể luận,
nhận thức luận, lôgic học, đạo đức học và chính trị - xã hội.
Đêmôcrít (460 – 370 tr.CN) sinh trưởng trong một gia đình chủ nô dân chủ ở
Hy Lạp. Ông am hiểu toán học, vật lý học, sinh vật học cũng như mỹ học, ngôn ngữ
học và âm nhạc... Ông được Mác và Ăngghen coi là bô óc bách khoa đầu tiên của
người Hy Lạp cổ đại.
Đêmôcrít là đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa duy vật cổ đại. Thuyết nguyên tử là
cống hiến nổi bật của ông đối với chủ nghĩa duy vật. Ngoài ra ông còn có nhiều đóng
góp quý giá về lý luận nhận thức. Triết học của ông thể hiện tinh thần của giới chủ nô
dân chủ có tư tưởng cấp tiến trong triết học Hy Lạp cổ đại. Hầu hết các tác phẩm của
ông đã bị tiêu hủy, các tư tưởng của ông đều được biết thông qua các nhà tư tưởng
khác, chẳng hạn một số tư tưởng trong Luận văn “Về bản chất con người”, “Bàn về
lôgic học”...
Platôn (427 – 347 tr.CN), xuất thân trong một gia đình chủ nô quý tộc ở Aten,
là một trong những nhà triết học, nhà tư tưởng kiệt xuất nhất thời cổ đại, người mà
Cuộc đấu tranh giữa đường lối triết học của Đêmôcrít và đường lối triết học
của Platôn trong triết học Hy Lạp cổ đạiPage 1

thế giới là “thế giới ý niệm”, mà ông gọi là “những ý tưởng có trước”, một thế giới
Cuộc đấu tranh giữa đường lối triết học của Đêmôcrít và đường lối triết học
của Platôn trong triết học Hy Lạp cổ đạiPage 2
Ôn tập Lịch sử Triết học 2012
trừu tượng, bất biến, tĩnh tại, đông lạnh, không có sự sống. Chỉ có chúng mới tồn tại
chân thực.
+ Linh hồn là do thánh tạo ra, có động cơ (“thần tình ái”) và mục đích rõ ràng.
Động cơ và mục đích đã khuyến khích các ý niệm vận động rồi in dấu ấn vào “không
tồn tại”, “hư vô” – cái mà ông gọi là “vật chất” – theo những “tương quan toán học”,
những “hòa điệu” khác nhau mà sinh ra giới tự nhiên – “thế giới các sự vật cảm tính”
muôn hình, muôn vẻ, xấu, đẹp khác nhau.
Ví dụ: từ ý niệm “nhà” sinh ra những cái nhà cụ thể. Từ ý niệm “cây” sinh ra
những cây cụ thể...
+ Theo V.I.Lênin: “thế giới ý niệm” chỉ là những khái niệm, phạm trù; là những
cái chung, được rút ra từ những sự vật riêng lẻ đã được Platôn tuyệt đối hóa đi, đem
đối lập, tách rời khỏi các sự vật cảm tính.
- Thế giới thứ hai, theo Platôn, thế giới các sự vật cảm tính chỉ là sản phẩm của
“thế giới ý niệm”, chỉ là “cái bóng” của chúng nên nó là “tồn tại không chân thực”. Vì
mọi cái trong nó luôn biến đổi, có sinh ra, có mất đi, nó chỉ là cái bóng của thế giới ý
niệm, do thế giới ý niệm quyết định. Ý niệm của Platôn như là khuôn mẫu để thế giới
các sự vật cảm tính mô phỏng theo.
Như vậy, ông đã có tư tưởng duy tâm khách quan về thế giới, cả hai thế giới
này theo ông đều là sản phẩm của thần.
1.2. Trong quan niệm về sự sống và con người:
- Đêmôcrít cho rằng: Sự sống và con người, theo ông, là kết quả tất yếu của tự
nhiên phát triển từ thấp đến cao: từ sự vật tới sinh vật, từ sinh vật tới con người. Con
người có linh hồn, còn sự vật không có linh hồn. Linh hồn của con người được cấu
tạo từ những nguyên tử hình cầu, giống như nguyên tử lửa vận động với tốc độ lớn.
Linh hồn mất đi cùng với sự chết của con người. Như vậy ông đã bác bỏ thuyết linh
hồn bất tử của tôn giáo, chủ nghĩa duy tâm khách quan của Platôn.

đạt tới bản chất của sự vật.
- Platôn: Đối tượng, mục tiêu của nhận thức là “thế giới ý niệm”
2.2. Mối quan hệ giữa hai giai đoạn của quá trình nhận thức (cảm tính và
lý tính)
- Theo Đêmôcrít, trình độ nhận thức cảm tính (mờ tối) tuy chỉ theo “dư luận”
nhưng là cơ sở của trình độ nhận thức lý tính (nhận thức chân thực) qua các “Iđôlơ”.
Cuộc đấu tranh giữa đường lối triết học của Đêmôcrít và đường lối triết học
của Platôn trong triết học Hy Lạp cổ đạiPage 4
Ôn tập Lịch sử Triết học 2012
“Iđôlơ” là “hình tượng” của sự vật được cảm giác. Nó cung cấp tài liệu để lý tính
nhận thức chân lý.
- Platôn lại tuyệt đối hóa nhận thức lý tính. Ông cho rằng, nhận thức cảm tính
chỉ là những “tưởng tượng”, những “kiến giải” về “cái bóng của ý niệm” nên nó
không chân thực. Chỉ có lý tính ở trình động “trực giác trí tuệ” mới thấy được “ý
niệm”, đó mới là chân thực.
“Trực giác trí tuệ” chính là quá trình hồi tưởng của linh hồn. Linh hồn nhớ lại
những gì nó đã thấy rõ khi tồn tại ở “thế giới ý niệm”, cái mà nó đã quên đi khi gia
nhập vào thể xác con người.
Để hồi tưởng tốt, phải đoạn tuyệt với thế giới cảm tính bằng cách nhắm mắt, bịt
tai và bằng phương pháp biện chứng (đialéctíc). Chỉ có những người có linh hồn ưu tú
mới thực hiện được.
Đialéctíc là phương pháp đàm thoại trực tiếp (đặt ra và trả lời các câu hỏi)
nhằm phát hiện ra mâu thuẫn của đối phương trên cơ sở đối chiếu những khái niệm
đối lập nhau. Phương pháp đàm thoại của Platôn tuy có một số yếu tố biện chứng,
nhưng nó là phương pháp biện chứng duy tâm, nó tách rời khỏi sự vật, chỉ hoàn toàn
sử dụng khái niệm với tư duy tư biện.
3. Về lôgic học: Hai ông đều có công phát triển lôgic học, nhưng trong đó có
sự đối lập về quan điểm rất rõ.
- Đêmôcrít: Coi lôgic là công cụ của nhận thức, nhấn mạnh phương pháp quy
nạp nhằm vạch ra bản chất của giới tự nhiên.