I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Thế giới đã bước vào thế kỷ 21 với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học -
công nghệ (KH - CN). Ngày nay KH - CN được ứng dụng rất nhiều vào cuộc sống
của con người. Đặc biệt, ứng dụng tri thức KH - CN trong phát triển kinh tế là một
hướng đi đúng.
Ở các nước phát triển hiện nay, nền kinh tế phát triển có ứng dụng tri thức
KH - CN. Đối với Việt Nam đang trong quá trình phát triển nền kinh tế theo định
hướng XHCN, mặc dù đã đạt được những thành tựu to lớn trong 15 năm đổi mới
vừa qua, song nền kinh tế vẫn còn kém phát triển so với các nước khu vực và thế
giới, đồng thời đang gặp phải những thách thức không nhỏ: đó là nguy cơ tụt hậu xa
hơn về kinh tế so với nhiều nước trong khu vực do xuất phát của Việt Nam quá
thấp, lại phải phát triển trong môi trường cạnh tranh quyết liệt. Sự khác biêt về trình
độ công nghệ của Việt Nam so với các nước phát triển là rất lớn, nhìn chung công
nghệ nước ta tục hậu so với trình độ chung của thế giới khoảng 3, 4 thập kỷ.
Quá trình CNH - HĐH dẫn đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao
động giữa các ngành, đặc biệt là sự chuyển lao động từ nông nghiệp sang các lĩnh
vực công nghiệp và dịch vụ. Mục tiêu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội
đến năm 2010 là đẩy mạnh nhanh quá trình đổi mới kỹ thuật công nghệ trong sản
xuất, mở rộng các khu công nghiệp, khu chế suất đưa Việt Nam trở thành một nước
có trình độ KTCN ở trung bình tiên tiến so với các nước trong khu vực. Chuyển
dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng trưởng công nghiệp và dịch vụ, giảm tỷ trọng
của nông nghiệp trong GDP, đồng thời điều chỉnh cơ cấu lao động đến năm 2010
chỉ còn khoảng 50% lao động trong lĩnh vực nông nghiệp.
Hội nhập nền kinh tế thế giới đang là một xu thế tất yếu của thời đại. Vì vậy
bên cạnh sử dụng năng lực nội sinh, các nước đang phát triển như Việt Nam, không
có con đường nào khác phải biết vận dụng những thành tựu của khoa học công nghệ
và phải bắt kịp tri thức mới để phát triển nhanh nền kinh tế. Vì vậy vấn đề đặt ra cho
Việt Nam hiện nay là phát triển nguồn nhân lực có tri thức, trình độ, tay nghề cho
sjư phát triển nền kinh tế
Quá trình phát triển nền kinh tế nước ta đầu thế kỷ XXI trong điều kiện của
kinh tế tri thức theo tinh thần Đại hội Đảng IX là “Công nghiệp hóa gắn với hiện đại

hiểu theo nghĩa là toàn bộ những sự phản ánh tinh thần của con người về thế giới
khách quan. Phản ánh là năng lực, khả năng của một hệ thống vật chất ghi nhận và
tái hiện những đặc điểm, những tính chất của một hệ thống khác. Phản ánh là nhiệm
vụ phổ biến của một tổ chức.
Xét về cấu trúc ý thức bao gồm những yếu tố; tri thức, sự hiểu biết, tâm lý,
tình cảm, ý chí con người, lý tưởng, ước mơ con người. Trong đó nhân tố tri thức là
trung tâm bao hàm biểu hiện nhất định. Tri thức là nhân tố quan trọng nhất của ý
thức, bất cứ một hình thức phản ánh của ý thức chỉ là tồn tại một khi trong nó có tri
thức.
b. Bản chất của ý thức.
Theo Mac nói: “Ý thức chẳng qua là cái vật chất được di chuyển vào bộ óc
con người và cải biến đi ở trong đó”. Còn theo Lênin: “Ý thức là hình ảnh chủ
quan”.
Để hiểu bản chất của ý thức, trước hết, chúng ta thừa nhận cả vật chất và ý
thức đều là “hiện thực” nghĩa là đều tồn tại. Nhưng giữa chúng có sự khác nhau
Trang 3
mang tớnh i lp. í thc l s phn ỏnh, l cỏi phn ỏnh; cũn vt cht l cỏi c
phn ỏnh. Cỏi c phn ỏnh - tc l vt cht - tn ti khỏch quan, ngoi v c
lp vi cỏi phn ỏnh tc l ý thc. Cỏi phn ỏnh - tc l ý thc - l hin thc ch
quan, l hỡnh nh ch quan hay hỡnh nh tinh thn ca s vt khỏch quan, ly cỏi
khỏch quan lm tin , b cỏi khỏch quan quy nh, khụng cú tớnh vt cht. Vỡ vy
khụng th ng nht, hoc tỏch ri cỏi c phn ỏnh - tc vt cht, vi cỏi phn
ỏnh - tc ý thc. Nu coi cỏi phn ỏnh - tc ý thc - l hin tng vt cht thỡ s ln
ln gia cỏi c phn ỏnh v cỏi phn ỏnh - tc ln ln gia vt cht v ý thc, lm
mt ý ngha ca i lp gia vt cht v ý thc, t ú dn n lm mt i s i lp
gi ch ngha duy vt v ch ngha duy tõm.
Th hai, khi núi cỏi phn ỏnh - tc ý thc - l hỡnh nh ch quan ca th gii
khỏch quan, thỡ nú khụng pha l hỡnh nh vt lý hay hỡnh nh tõm lý ng vt v s
vt. í thc l ca con ngi, m con ngi l mt thc th xó hi nng ng sỏng
to. í thc ra i trong quỏ trỡnh con ngi hot ng ci to thộ gii, cho nờn ý

phản ánh mà kết quả bao giờ cũng là những khách thể tinh thần. Sáng tạo và phản
ánh là hai mặt thuộc bản chất ý thức. Ý thức là sjư phản ánh vào chính thực tiễn xã
hội của con người tạo ra sự phản ánh phức tạp, năng động, sáng tạo của bộ óc.
Ý thức là một hiện tượng xã hội. Sự ra đời, tồn tại của ý thức gắn liền với
hoạt động thực tiễn lịch sử, chịu sự chi phối không chỉ các quy luật sinh học mà chủ
yếu là của quy luật xã hội, do nhu cầu giao tiếp xã hội và các điều kiện sinh hoạt
hiện thực của con người quy định. Ý thức mang bản chất xã hội.
c. Nguồn gốc của ý thức
 Nguốc gốc tự nhiên
Chủ nghĩa duy tâm cho rằng ý thức có trước, vật chất có sau, ý thức sinh ra
vật chất, chi phối sự tồn tại và vận động của thế giới vật chất. Học thuyết triết học
duy tâm khách quan và triết học duy tâm chủ quan có quan niệm khác nhau nhất
định về ý thức, song về thực chất họ giống nhau ở chỗ tách ý thức ra khỏi vật chất,
lấy ý thức làm điểm xuất phát để suy ra giới tự nhiên.
Các nhà duy vật trước Mác đã đấu tranh phê phán lại quan điểm trên của chủ
nghĩa duy tâm, không thừa nhận tính chất siêu tự nhiên của ý thức, đã chỉ ra mối
liên hệ khăng khít giữa vật chất và ý thức, thừa nhận vật chất có trước ý thức, ý thức
phụ thuộc vào vật chất. Do khoa học chưa phát triển, do ảnh hưởng của quan điểm
siêu hình - máy móc nên họ đã không giải thích đúng nguồn gốc và bản chất của ý
thức.
Trang 5
Dựa trên cơ sở những thành tựu của khoa học tự nhiên, nhất là sinh lý học
thần kinh, chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng, ý thức không phải có nguồn gốc
siêu tự nhiên, không phải ý thức sản sinh ra vật chất như các nhà thần học và duy
tâm khách quan đã khẳng định mà ý thức là một thuộc tính của vật chất, nhưng
không phải là của mọi dạng vật chất, mà chỉ là thuộc tính của một dạng vật chất có
tổ chức cao là bộ óc con người. Bộ óc người là cơ quan vật chất của ý thức. Ý thức
là chức năng của bộ óc con người. Ý thức phụ thuộc vào hoạt động bộ óc người, do
đó khi óc bị tổn thương thì hoạt động của ý thức sẽ không bình thường. Vì vậy,
không thể tách rời ý thức ra khỏi hoạt động của bộ óc. Ý thức không thể diễn ra,

hướng sự lựa chọn. Hình thức phản ánh sinh học đặc trưng cho giới tự nhiên sống là
bước phát triển mới về chất trong sự tiến hóa của các hình thức phản ánh. Hình thức
phản ánh của các cơ thể sống đơn giản nhất là biểu hiện ở tính kích thích, tức là
phản ứng trả lời tác động của môi trường ở bên ngoài có ảnh hưởng trực tiếp đến
quá trình trao đổi chất của chúng. Hình thức phản ánh tiếp theo của các động vật
chưa có hệ thần kinh là tính cảm ứng, tính nhạy cảm đối với sự thay đổi của môi
trường. Hình thức phản ánh của các động vật có hệ thống thần kinh là các phản xạ.
Hình thức phản ánh ở động vật bậc cao khi có hệ thần kinh trung ương xuất hiện là
tâm lý. Như vậy, phản ánh sinh học trong các cơ thể sống đã có sự định hướng, sự
lựa chọn, nhờ đó các sinh vật thích nghi với môi trường để duy trì sự tồn tại của
mình. Phản ánh sinh học được thực hiện thông qua các hình thức kích thích ở thực
vật, các phản xã ở động vật có hệ thống thần kinh và tâm lý ở động vật cấp cao.
Tâm lý động vật chưa phải là ý thức, nó mới là sự phản ánh có tính chất bản năng do
nhu cầu trực tiếp của sinh lý cơ thể và do quy luật sinh học chi phối.
Ý thức là hình thức cao nhất của sự phản ánh thế giới hiện thức. Ý thức chỉ
nảy sinh ở giai đoạn phát triển cao của thế giới vật chất cùng với sự xuất hiện con
người. Ý thức là ý thức con người, nằm trong con người, không thể tách rời con
người. Ý thức bứt nguồn từ một thuộc tính của vật chất - thuộc tính phản ánh - phát
triển thành. Ý thức ra đời là kết quả phát triển lâu dài của thuộc tính phản ánh của
vật chất. Nội dung của ý thức là thông tin về thế giới bên ngoài, về vật được phản
ánh. Ý thức là sự phản ánh thế giới bên ngoài và đầu óc con người. Bộ óc người là
cơ quan phản ánh, song chỉ có riêng bộ óc thôi thì chưa thể có ý thức. Không có sự
tác động của thế giới bên ngoài lên các giác quan và qua đó đến bộ óc thì hoạt động
ý thức không thể xảy ra.
Trang 7
Như vậy, bộ óc người [cơ quan phản ánh về thế giới vật chất xung quanh]
cùng với thế giới bên ngoài tác động lên bộ óc - đó là nguồn gốc tự nhiên của ý
thức.
Những điều đã trình bày về nguồn gốc tự nhiên của ý thức cho thấy “sự đối
lập giữa vật chất và ý thức chỉ có nghĩa tuyệt đối trong những phạm vi hết sức hạn

hội. Nếu không có lao động thì hoàn cảnh vẫn bí ẩn, vẫn xa lạ đối với con người,
con người không có cách nào khác ngoài lao động đẻ óc thể phản ánh đúng đắn thế
giới khách quan. Như vậy, ý thức được hình thành chủ yếu do hoạt động cải tạo thế
giới khách quan của con người, làm biến đổi thế giới đó. Ý thức với tư cách là hoạt
động phản ánh sáng tạo không thể có được ở bên ngoài quá trình con người lao
động làm biến đổi thế giới xung quanh. Vì thế có thể nói khái quát rằng lao động tạo
ra ý thức tư tưởng, hoặc nguồn gốc cơ bản của ý thức tư tưởng là sự phản ánh thế
giới khách quan và đầu óc con người trong quá trình lao động của con người.
Lao động không xuất hiện ở trạng thái đơn nhất, ngay từ đầu nó đã mang tính
tập thể xã hội. Vì vậy, nhu cầu trao đổi kinh nghiệm và nhu cầu trao đổi tư tưởng
cho nhau xuất hiện. Chính nhu cầu đó đòi hỏi phải xuất hiện ngôn ngữ.
Ngôn ngữ do nhu cầu của lao động và nhờ lao động mà hình thành. Ngôn
ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức. Không có ngôn ngữ thì ý
thức không thể tồn tại và thể hiện được.
Ngôn ngữ cũng cổ xưa như ý thức. Ngôn ngữ vừa là phương tiện giao tiếp
trong xã hội, đồng thời là công cụ của tư duy nhằm khái quát hóa, trừu tượng hóa
hiện thực. Nhờ ngôn ngữ mà con người tổng kết được thực tiễn, trao đổi thông tin,
trao đổi tri thức từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ý thức không phải thuần túy là hiện
tượng cá nhân mà là một hiện tượng xã hội, do đó không có phương tiện trao đổi xã
hội về mặt ngôn ngữ thì ý thức không thể hình thành và phát triển được.
Vậy, nguồn gốc trực tiếp quan trọng nấht quyết định sự ra đời và phát triển
của ý thức là lao động, là thực tiễn xã hội. Ý thức phản ánh hiện thức khách quan
vào bộ óc con người thông qua lao động, ngôn ngữ và các quan hệ xã hội. Ý thức là
sản phẩm xã hội, là một hiện tượng xã hội.
2. Vai trò của tri thức khoa học công nghệ đối với việc phát triển kinh
tế ở Việt Nam hiện nay
a. Quan niệm về KH - CN
 Quan niệm về khoa học
Trong lịch sử phát triển tư duy của nhân loại có rất nhiều các quan niệm khác
nhau về khoa học, một mặt nó phụ thuộc vào trình độ phát triển của xã hội; mặt