HIỆN ĐẠI - ĐƯƠNG ĐẠI VỚI TRUYỀN THỐNG
DƯỚI GÓC NHÌN TRIẾT HỌC, LỊCH SỬ
Hội họa giá vẽ, tượng,
bục bệ, vốn đã từng giữ
vị trí danh dự trong mĩ
thuật trải qua nhiều thế
kỷ, nay dường như
đang nhường địa vị ấy
cho những loại hình
nghệ thuật mới - như
Sắp đặt, Trình diễn,
Video art ?
Cách mạng truyền thông bùng nổ đã đưa lịch sử nhân loại sang một trang mới,
những bước tiến dài, đột ngột. Đời sống tiện nghi tiêu dùng đại chúng, nhanh
chóng đã chi phối và sản sinh ra một nền nghệ thuật mới đại chúng đi cùng với nó.
Nhưng đằng sau sự phát triển ấy có biết bao thách thức đang đặt ra. Mấy ai đã nhìn
thấu sự thực vinh quang, tự hào, nhưng cũng không ít cảnh báo? Đặc biệt với các
nước phát triển như Mỹ, Anh, Pháp, Đức Từ chỗ tạo cho con người một đời sống
hạnh phúc no đủ đã đến mức bão hòa, trở nên nhàm chán, mệt mỏi đến cô đơn. Giờ
đây ai cũng muốn đi tìm nguồn suối mát tắm gội cho những tâm hồn nóng bỏng,
khô cằn đã kiệt sức vì những cuộc cạnh tranh khốc liệt trên thị trường kinh tế, tài
chính của nền công nghệ mới, hiện đại.
ở Việt Nam cũng xuất hiện những loại hình nghệ thuật mới và kéo theo nó là một

giáo, đã ăn sâu bén rễ vào tiềm thức truyền đời của con người dân tộc. Làm sao
mới hơn 20 năm đổi mới, hội nhập đã kịp thích nghi? Ngay cả với giới văn nghệ sĩ
- trí thức cũng thường xuyên bị phân hóa. Không lên án, ngược lại rất tôn trọng sự
lao động, sáng tạo của người nghệ sĩ. Bởi ai cũng biết nó không chỉ dừng lại một
cách hữu hạn những pha trình diễn, mà ở phạm vi rộng nó còn muốn nói lên một
quan niệm mới lớn hơn nhiều: Muốn tiến bộ con người phải không ngừng đổi mới,
phải vượt lên chính mình trong sáng tạo, suy nghĩ và hành động.
Nhưng hiện đại - đổi mới với các nước thế giới thứ ba - á Phi - là phải giữ được cái
gốc văn hóa lâu đời của mình. Trên cơ sở ấy mà hội nhập phát triển. Dân tộc và
quốc tế với họ như phạm trù cặp đôi không thể tách rời. Bài học Trung Hoa, Nhật
Bản, Hàn Quốc, ấn Độ thật quý giá cho Việt Nam trên đường đổi mới.
Xin tham khảo một số lý giải và định nghĩa về hiện đại - đương đại của Alain
Tourain: “Chủ nghĩa tự do mới duy lý tin vào sự thay đổi và chủ nghĩa chủ quan
hậu hiện đại lắp ghép bằng những cách kết hợp dấu hiệu của các nền văn hóa đã
qua Cách duy nhất để tránh sự tan vỡ của xã hội hiện đại là thừa nhận rằng tính
hiện đại - đương đại không thể dựa vào hoàn toàn hợp lý hóa, ngay từ đầu nó đã
được xác định tách rời - nhưng cũng là sự bổ sung lẫn nhau - của lý trí và chủ thể,
nói đúng hơn là của sự hợp lý hóa, chủ thể hóa.
Tác giả đã đưa ra một nhận định quả quyết: Chúng ta không còn tin vào tiến bộ
nữa. Chúng ta không còn tin rằng sự giàu lên sẽ kéo theo nó dân chủ hóa và hạnh
phúc nữa. Tiếp nối hình ảnh giải phóng của lý trí và vấn đề đáng lo ngại về sự hợp
lý hóa tập trung ở chóp bu của quyền lực quyết định. Chúng ta ngày càng sợ rằng
sự tăng trưởng phá vỡ mất những cân bằng tự nhiên căn bản, làm tăng thêm những
bất bình đẳng ở trình độ thế giới, áp đặt lên tất cả mọi người một cuộc sống chạy
đua kiệt sức tới sự thay đổi. Đằng sau những lo ngại ấy đang hiện ra một sự hoài
nghi sâu xa hơn: Loài người phải chăng đang phá bỏ sự liên kết của nó với tự
nhiên, đang trở thành dã man khi nó tưởng rằng đã được giải phóng khỏi những bó
buộc truyền thống và đã làm chủ số phận mình?
Không một sự trả lời nào có thể xóa bỏ sự tách biệt giữa con người và tự nhiên mà
chúng ta đang trải qua, vừa như một sự giải phóng, vừa như một mối đe dọa. Sức

minh đã biến mất vẫn tiếp tục ám ảnh chúng ta. Tại sao các xã hội hùng mạnh như
vậy lại sụp đổ? Và liệu một ngày nào đó những tòa nhà chọc trời của chúng ta có
đứng lạc lõng và bị cây rừng bao phủ như những ngôi đền cổ xưa không? Jared
Diamond đã đưa chúng ta vào một cuộc hành trình đậm chất sử thi, đi khắp thế
giới, xuyên suốt lịch sử của nhân loại và tới tương lai, để khám phá, chúng ta sẽ
sống sót như thế nào khi ngày mai tới.” “Nếu bỏ qua lịch sử, chắc chắn chúng ta
sẽ tái diễn những sai lầm trong quá khứ. “ (People) “Một học vấn uyên bác lạ
thường, độc đáo, khi liên tưởng sự hỗn loạn của thời kĩ thuật số hóa hiện nay với
buổi đầu đất đai bị khai thác kiệt quệ trong quá khứ xa xôi. Một nền văn hóa sẽ
như thế nào, nếu mọi tác giả đều hiểu biết sâu sắc như vậy (Sụp đổ Jared
Diamond. NXB Tri Thức 2006)
Gần đây, trên Tạp chí Mỹ thuật và Tạp chí Tia Sáng đã có những ý kiến đề xuất rất
chân thành, dù còn thăm dò, rằng “Văn hóa - nghệ thuật và sự bao dung thế hệ”,
“Những dòng sông phải hộp lưu về biển cả” - phải có và cần có một nền nghệ thuật
đại đồng. Bây giờ người họa sĩ đến miền đất hay quốc gia dân tộc nào, họ đều tự
cảm thấy như nhà của mình “đến đâu là nhà, ngả đâu là giường”. Họ đồng cảm và
lao động sáng tạo hết mình ở nước sở tại. Đâu có còn ranh giới nữa? Một giấc mơ
thật đẹp và chân thành. Nhưng thực tế như lịch sử đã chứng minh, đâu đã dễ thuận
chiều? Mâu thuẫn xã hội vẫn ngày càng diễn ra gay gắt: Sự ngăn cách giàu nghèo
ngày càng cách biệt. Chiến tranh hận thù sắc tộc, tôn giáo, địa lý không giảm. Tài
nguyên ngày một cạn kiệt. Môi trường bị hủy diệt. Trái đất đang ấm dần lên. Bão,
lũ, băng tan tàn phá. Các khẩu hiệu kêu gọi, dù khẩn thiết, vẫn dễ bị biến thành
hình thức. Tất cả đều tùy thuộc vào con người.
Lịch sử của tính hiện đại - đương đại là lịch sử của sự khẳng định lý trí và chủ thể
đi liền nhau Hiện đại hóa đòi hỏi sự cắt đứt, nhưng cũng đòi hỏi tính liên tục.
Nếu cắt đứt hoàn toàn thì hiện đại hóa chỉ đến từ bên ngoài, bằng sự chinh phục, và
lúc đó nên nói đó là sự thực dân hóa, hay sự lệ thuộc đúng hơn là tính hiện đại.
Nếu trái lại, đó là tính liên tục thì không thể trở thành cái khác được, vẫn bất động
và ngày càng kém thích nghi với một môi trường đang thay đổi. Một ví dụ điển
hình, tích cực là Tây Âu cũng như Hoa Kỳ họ đã đem lại những tấm gương vững