HIỆN ĐẠI - ĐƯƠNG ĐẠI VỚI
TRUYỀN THỐNG DƯỚI GÓC NHÌN
TRIẾT HỌC, LỊCH SỬ

một tác phẩm của Richard Phillips

Tác phẩm “Phê phán tính hiện đại” (critique de la modernité) của nhà xã hội
học nổi tiếng người Pháp Alain Touraine, có tính tổng kết về tính hiện đại.
Tác giả phân tích những vấn đề đặt ra trong mối quan hệ với truyền thống
dưới góc độ triết học. Nó giải đáp một phần câu hỏi: Tính hiện đại, đương
đại là gì? Tại sao bị xem xét lại, bị từ bỏ, hoặc định nghĩa lại? Cùng với
Alain Touraine, nhà khoa học người Mỹ nổi tiếng Jared Diamond, giáo sư
sinh lý học y khoa Cahfornia Los Angeles, viết cuốn “Sụp đổ” (Collapse)
nói về sự hủy diệt của các nền văn minh, dưới góc nhìn l
ịch sử, cảnh báo với
con người hiện đại. Xin giới thiệu ít nét để chúng ta cùng tham khảo.
Hội họa giá vẽ, tượng, bục bệ, vốn đã từng giữ vị trí danh dự trong mĩ thuật
trải qua nhiều thế kỷ, nay dường như đang nhường địa vị ấy cho những loại
hình nghệ thuật mới - như Sắp đặt, Trình diễn, Video art ?
Cách mạng truyền thông bùng nổ đã đưa lịch sử nhân loại sang một trang
mới, những bước tiến dài, đột ngột. Đời sống tiện nghi tiêu dùng đại chúng,
nhanh chóng đã chi phối và sản sinh ra một nền nghệ thuật mới đại chúng đi
cùng với nó. Nhưng đằng sau sự phát triển ấy có biết bao thách thức đang
đặt ra. Mấy ai đã nhìn thấu sự thực vinh quang, tự hào, nhưng cũng không ít
cảnh báo? Đặc biệt với các nước phát triển như Mỹ, Anh, Pháp, Đức Từ
chỗ tạo cho con người một đời sống hạnh phúc no đủ đã đến mức bão hòa,
trở nên nhàm chán, mệt mỏi đến cô đơn. Giờ đây ai cũng muốn đi tìm ngu
ồn
suối mát tắm gội cho những tâm hồn nóng bỏng, khô cằn đã kiệt sức vì
những cuộc cạnh tranh khốc liệt trên thị trường kinh tế, tài chính của nền
công nghệ mới, hiện đại.

phương mình. Nơi sự thông minh, tri thức nhiều cấp độ và những ý tưởng
thích nghi sẽ được dịp nảy mầm Nghệ thuật tự nhiên như cuộc sống ” -
Diễn giải thuyết minh về cuộc trình diễn. (Trọng Đoan. An ninh Thủ đô số
160, ngày 9/12/2007).
Với Việt Nam, đất nước của nghìn năm văn hiến, 90% là nông dân kiêm thợ
thủ công làng xã. Văn minh đô thị chỉ chiếm một phần rất nhỏ thì mặc dù t
ốc
độ hóa đô thị đang được đẩy mạnh đến phi mã, nhưng cái gốc văn hóa - tâm
linh dân tộc của Đạo Gia tiên ông Bà, tiếp đến là Phật giáo, Nho giáo đư
ợc
xem như quốc giáo, đã ăn sâu bén rễ vào tiềm thức truyền đời của con ngư
ời
dân tộc. Làm sao mới hơn 20 năm đổi mới, hội nhập đã kịp thích nghi?
Ngay cả với giới văn nghệ sĩ - trí thức cũng thường xuyên bị phân hóa.
Không lên án, ngược lại rất tôn trọng sự lao động, sáng tạo của người nghệ
sĩ. Bởi ai cũng biết nó không chỉ dừng lại một cách hữu hạn những pha trình
diễn, mà ở phạm vi rộng nó còn muốn nói lên một quan niệm mới lớn hơn
nhiều: Muốn tiến bộ con người phải không ngừng đổi mới, phải vượt lên
chính mình trong sáng tạo, suy nghĩ và hành động.
Nhưng hiện đại - đổi mới với các nước thế giới thứ ba - á Phi - là phải giữ
được cái gốc văn hóa lâu đời của mình. Trên cơ sở ấy mà hội nhập phát
triển. Dân tộc và quốc tế với họ như phạm trù cặp đôi không thể tách rời. B
ài
học Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc, ấn Độ thật quý giá cho Việt Nam
trên đường đổi mới.
Xin tham khảo một số lý giải và định nghĩa về hiện đại - đương đại của
Alain Tourain: “Chủ nghĩa tự do mới duy lý tin vào sự thay đổi và ch
ủ nghĩa
chủ quan hậu hiện đại lắp ghép bằng những cách kết hợp dấu hiệu của các
nền văn hóa đã qua Cách duy nhất để tránh sự tan vỡ của xã hội hiện đại l

luật pháp và đạo đức. Xã hội vừa là kỹ thuật, vừa là quyền lực, vừa là phân
công lao động, vừa là tập trung các nguồn lực, đang trở thành ngày càng xa
lạ với những giá trị và những yêu cầu của tác nhân xã hội giữa hệ thống v
à
tác nhân, mọi sự tương quan dường như đã biến mất. Chúng ta không còn
thuộc vào một xã hội, một giai cấp xã hội hay một dân tộc nữa, khi mà đời
sống chúng ta một phần bị quyết định bởi thị trường thế giới, và một phần
khác thì bị nhồi vào một thế giới đời sống cá nhân, những liên h
ệ giữa các cá
nhân và những truyền thống. văn hóa. Sự lo ngại rất đúng (của Daniel Bell)
về sự suy thoái của những xã hội trong đó sản xuất, tiêu dùng và quản lý
chính trị là những thế giới tách biệt, được điều tiêu bằng những chuẩn mực
trái ngược nhau. Trong khi thị trường thay thế cho những chuẩn mực xã hội
và những giá trị văn hóa bằng sự cạnh tranh, thì những hành vi cá nhân thay
thế cho sự tham gia xã hội bằng sự ám ảnh về căn tính, và các xã hội chúng
ta thì biến thành những tập hợp ngày càng ít được phối hợp hơn của những
tập thể, những văn hóa nhỏ và những cá nhân. Giống như căn tính tập thể và
cá nhân nằm mong manh trong một thế giới mở ra cho tất cả các ngọn gió
của thị trường, giữa thương trường và đời sống riêng tư đang mở ra một
vùng đất trắng trong đó người ta còn nhìn thấy những hoang tàn của đời
sống chính trị và bạo lực thì sự ngự trị theo những bước lùi của xã hội hóa

Jaret Diamond, giáo sư sinh lý học y California như sự hưởng ứng thật vô
tình, đã viết tiếp, và đã được các nhà bình luận, các hãng thông tấn lớn
hưởng ứng: “Từ pho tượng đá ma quái trên đảo Phục Sinh tới thành phố
Maya đổ nát ẩn sâu trong rừng già, bao tàn tích bí ẩn của những thế giới đã
bị hủy diệt và của những nền văn minh đã biến mất vẫn tiếp tục ám ảnh
chúng ta. Tại sao các xã hội hùng mạnh như vậy lại sụp đổ? Và liệu một
ngày nào đó những tòa nhà chọc trời của chúng ta có đứng lạc lõng và b
ị cây

thành cái khác được, vẫn bất động và ngày càng kém thích nghi với m
ột môi
trường đang thay đổi. Một ví dụ điển hình, tích cực là Tây Âu cũng nh
ư Hoa
Kỳ họ đã đem lại những tấm gương vững chắc về sự liên kết, sự thay đổi và
tính liên tục, và trong một thời gian dài, nhiều nước xã hội dân chủ như
Thụy Điển, đã biết kết hợp, mở cửa kinh tế và duy trì một sư kiểm soát dân
tộc đối với các tố chức xã hội và văn hóa. Sự lệ thuộc lẫn nhau của chủ thể
cá nhân và sự bảo vệ cộng đồng đã đưa tới một tư tư
ởng trực tiếp đối lập với
tư tưởng đã từng thống trị đời sống trí tuệ.
Sự vận động hiện đại hóa càng mở rộng, thì tính hiện đại càng tác động ồ
ạt tới những nền văn hóa và những xã hội không thể thích nghi với nó, phải
chịu đựng nó hơn là sử dụng nó”
Vì những lý do trên, nhà triết học Han Jonas (1903 - 1993) đã viết: “Trách
nhiệm đi trước tự do, vì người ta không được tự do để đặt hay không đặt
trách nhiệm vào trong trung tâm của thực tiễn, chừng nào người ta vẫn còn
bị thực tiễn túm lấy và bắt buộc Con người có thể gây ra sự biến mất của
loài người (chẳng hạn có một thảm họa hạt nhân) loài người tương lai sẽ
không còn bao gồm những chủ thể tự do đạo đức nữa (trong trường hợp con
người có thể thay đổi bản chất của mình bằng con đường kĩ thuật sinh học)”
(Dominique Folscheid - Que sais Je? (Tôi biết gì?). Các triết thuyết lớn.
NXB Thế giới. 2002 Dịch theo bản tiếng Pháp Les grandes Philosophies).
Không bảo thủ, biết lắng nghe và lường trước được những hậu họa đang r
ình
rập để lựa chọn, để khẳng định mình. Đó chính là văn hóa, là phát triển. Bởi
văn hóa luôn là sự lựa chọn giữa đúng và sai, tốt và xấu, vì vậy, hạnh phúc
hay bất hạnh của con người đều do chính con người tạo ra và lựa chọn. Và
lịch sử cứ hướng về phía trước, do con người làm chủ. Nếu con người có
trách nhiệm và đạo đức cộng với sự sáng suốt của chính mình, ấy là hạnh