CHƯƠNG 22
CÁC THÀNH PHẦN CƠ
BẢN CỦA MÔI TRƯỜNG
I. THẠCH QUYỂN:
1. Sự hình thành & cấu trúc của Trái Đất:
1. Lõi rắn trong cùng
2. Lõi lỏng
3. Lớp phủ nhớt
4. Lớp vỏ
5. Lớp đất đá trên cùng
6. Khí quyển trái đất
class="bi x0 y0 w1 h1"
- Nhân trái đất: 17% thể tích, 34% khối lượng TĐ, bắt
đầu từ độ sâu 2900-6378km. Gồm 2 lớp: từ 2900-
5100km là lớp nhân ngoài lỏng; từ 5100-6378km là
lớp nhân trong rắn.
- Quyển manti: 83% thể tích, 67% khối lượng trái đất,
nằm từ ranh giới vỏ trái đất xuống tới độ sâu 2900km.
- Vỏ trái đất (thạch quyển): 1% thể tích, 0.5% khối
lượng trái đất, bề dày 0-100km.
* Các nguyên tố hóa học phổ biến trong vỏ Trái
đất: 8 nguyên tố, chiếm 99% trọng lượng vỏ Trái
đất
Nguyên tố % Trọng lượng toàn
vỏ
% Thể tích so với
toàn vỏ
O 46,60 93,77
Si 27,72 0,86
Al 8,13 0,47
Fe 5,0 0,43

+ Đá trầm tích - 10%: là sản phẩm của
sự phá hủy cơ học và hóa học các loại
đá được gió, nước băng hà mang đi và
tích đọng ở biển, hồ.
- Đất đá và các khoáng vật tự nhiên được tạo thành
trên TĐ nhờ 3 quá trình địa chất chính: macma, trầm
tích và biến chất.
+ Các loại đá hình thành do sự nguội đi của dung thể
macma hoặc tác động trực tiếp của dung thể đó gọi là
đá macma.
+ Các loại đá được hình thành trên bề mặt TĐ hoặc
lắng đọng trong đáy biển, đại dương, hồ nước được
gọi là đá trầm tích.
+ Đá macma hoặc đá trầm tích bị biến đổi dưới áp
suất và nhiệt độ cao thành đá biến chất.
Ba loại đá macma, biến chất và trầm tích có quan hệ
nhân quả chặt chẽ với nhau trong vỏ Trái đất.
Chu trình thạch học
Các đá macma → phong hóa và xói mòn → vận
chuyển, tích tụ → các trầm tích → chôn vùi, hóa cứng
→ các đá trầm tích → nhiệt độ và áp suất cao → các
đá biến chất → nóng chảy (t,p) → macma → phun trào
macma → đá macma.
Các tính toán của các nhà Địa chất cho thấy: trọng
lượng các đá trong vỏ Trái đất có tỷ lệ phân bố như
sau: macma 65%, biến chất 25% và trầm tích 10%.

Sự phong hóa và quá trình hình thành đất

Sự phong hóa

khối thực vật bị mục nát qua các thời kỳ cũng như
sự tác động của rất nhiều loại vi khuẩn, nấm, các
động vật và giun đất.
- Loại đất dùng để sản xuất bao gồm 5% là chất hữu
cơ, còn lại 95% là chất vô cơ.
 Quá trình khoáng hóa: là quá trình phá hủy các chất
hữu cơ để biến chúng thành những chất vô cơ đơn
giản như các loại muối khoáng, nước, các chất khí
CO
2
, NH
3
, H
2
S
 Quá trình mùn hóa: là quá trình tổng hợp các hợp
chất vô cơ lẫn hữu cơ tạo thành hợp chất cao phân
tử màu đen gọi là mùn. Vi sinh vật đất đóng vai trò
quan trọng trong sự hình thành mùn, rồi mùn lại bị
khoáng hóa hình thành các loại muối dinh dưỡng
cung cấp cho thực vật. Mùn có chứa nhiều chất
dinh dưỡng đặc biệt là N rất cần thiết cho cây trồng,
mùn còn có vai trò làm cho đất tơi xốp, giữ ẩm, giữ
chất dinh dưỡng và còn có tác dụng kích thích cây
trồng.
- Con người tác động vào đất đã làm thay đổi khá
nhiều tính chất của đất. Ngày nay, nhờ áp dụng các
thành tựu KHKT hiện đại, con người đã tác động
vào thiên nhiên và đất đai 1 cách vô cùng mạnh mẽ.
Nhiều tác động phù hợp với quy luật tự nhiên, làm

- Trên núi
Dưới mực nước biển
0-200
200-500
500-2500
- Gợn sóng, chia cắt yếu, có gò thấp, chỗ trũng.
- Độ chia cắt sâu hoặc dao động độ cao < 10m.
Đồi
- Đồi ở vùng thấp
- Đồi ở vùng cao
- Đồi ở vùng núi
0-200
200-500
500-2500
Dao động độ cao 10-100m
- Đồi thấp, tỷ cao 10-25m
- Đồi trung bình thấp, tỷ cao 25-50m
- Đồi lớn, tỷ cao 50-75m
- Đồi rất lớn, tỷ cao 75-100m
- Có dạng bát úp, dạng nón, dạng vách dốc
Núi
- Thấp
- Trung bình thấp
- Trung bình
- Cao vừa
- Cao
- Rất cao
600-900
700(900) -1200
1200-2500

ô nhiễm, can thiệp thô bạo vào hệ sinh thái,…)
 Phân loại tai biến môi trường theo bản chất:
- Tai biến vật lý
- Tai biến hóa học
- Tai biến sinh học
- Tai biến kinh tế - xã hội bao gồm phá sản, tham ô, ma
túy, các tệ nạn xã hội khác, stress,…
 Một số tai biến thường gặp:
a. Tai biến
địa chất:
phun núi
lửa, động
đất, nứt
đất, lún
đất. Chúng
thường
liên quan
tới các quá
trình địa
chất xảy ra
trong lòng
Trái đất.
Đất ruộng sụt, lún tạo thành
những hố sâu giữa cánh đồng
Động đất ở Inđonêxia
b. Xói mòn đất: trên bề mặt Trái đất, hoạt động của
nước và gió gây ra sự xói mòn. Xói mòn do mưa là
dạng xói mòn phổ biến nhất. Xói mòn đất làm đất đai
khô cằn, gây lũ lụt