1
LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số
liệu và kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố
trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả

Nguyễn Đình Mạnh
1.3.3. Khuyến học qua hương ước 36
1.3.4. Tác động của yếu tố tâm linh 41
1.3.5. Ảnh hưởng của giáo dục Nho giáo 45
Tiểu kết chương 1 51
Chương 2: KHUYẾN HỌC DÒNG HỌ Ở XỨ THANH 52
2.1. Khuyến học dòng họ trong truyền thống xứ Thanh 52
2.1.1. Dòng họ là chỗ dựa tinh thần 53
2.1.2. Dòng họ hỗ trợ vật chất 56
2.1.3. Vinh danh người học 60
2.1.4. Kế thừa “gien” khoa bảng 66
2.1.5. Yếu tố tâm linh dòng họ 71
2.1.6. Ràng buộc của dòng họ 76
2.1.7. Trách nhiệm của người đỗ đạt 79 3
2.2. Khuyến học trong một số dòng họ tiêu biểu xứ Thanh 81
2.2.1. Khuyến học của dòng họ Lê 82
2.2.2. Khuyến học của dòng họ Nguyễn 88
2.2.3. Khuyến học của dòng họ Đỗ 94
Tiểu kết chương 2 99
Chương 3: KHUYẾN HỌC DÒNG HỌ Ở XỨ THANH HIỆN NAY
- MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA 100
3.1. Thực trạng khuyến học dòng họ ở xứ Thanh hiện nay 100
3.1.1. Sự nối tiếp truyền thống hiếu học 100
3.1.2. Tinh thần hiếu học dòng họ là hành trang lập nghiệp 104
3.1.3. Sự “đứt đoạn” truyền thống của một số dòng họ khoa bảng 110
3.1.4. Bước khởi đầu của một số dòng họ “chưa khoa bảng” 115
3.2. Vai trò của khuyến học dòng họ trong bối cảnh hiện nay 119
3.2.1. Giá trị tích cực của khuyến học dòng họ 119

8 TH Tiểu học
9 THCS Trung học cơ sở
10 THPT Trung học phổ thong
11 TCCN Trung cấp chuyên nghiệp
13 TW Trung ương
14 UBND Uỷ ban nhân dân
15 VHTT&DL Văn hóa Thể thao và Du lịch
16 XHCN Xã hội chủ nghĩa

5
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Việt Nam là một quốc gia có truyền thống trọng việc học hành. Việc chăm lo
đến giáo dục là mối quan tâm thường xuyên của mọi người, mọi nhà, là một biện
pháp quan trọng góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài
cho đất nước, vì lợi ích của Tổ quốc và lợi ích của chính bản thân mỗi người. Trong
nhiều năm qua, khuyến học được đề
cao như một biện pháp hiệu quả để hướng tới
việc xây dựng một xã hội học tập cho mọi người. Hiện tại, các địa phương trên cả
nước đều thành lập tổ chức Hội khuyến học cấp tỉnh, thành phố và cả ở các xã,
phường, thị trấn, cho đến tận thôn bản. Các hoạt động như: Tạo Quỹ khuyến học,

một nét văn hóa ở vùng đất giàu truyền thống này.
Do những đặc thù riêng của vùng đất với những điều kiện tự nhiên và xã hội
khác biệt nên khuyến học xứ Thanh cũng có những nét vừa chung, vừa riêng so với
khuyế
n học của nhiều địa phương trong cả nước. Xứ Thanh là vùng đất sản xuất
nông nghiệp, thiên tai, lũ lụt, hạn hán quanh năm nhưng người xứ Thanh từ xưa đến
nay vẫn tự hào về truyền thống hiếu học, chuộng học, quý học. Từ xa xưa, người xứ
Thanh đã quan tâm và luôn có những đầu tư thích đáng cho việc học, thông qua
hoạt động khuyến học. Ở m
ột vùng quê có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, đời sống
khá đói nghèo, người dân xứ Thanh không cam chịu, đã vươn lên tự cải thiện cuộc
sống của mình, khẳng định vị thế của bản thân, gia đình và dòng họ mình bằng
chính sự học. Học tập là nét đẹp văn hoá nhưng cũng là một phương kế mưu sinh
của một vùng quê hiếu học. Khuyến học dòng họ
chính là gia tăng kết nối của từng
cá nhân trong dòng họ và giữa các dòng họ trong cộng đồng. Sự kết nối này đã vượt
qua phạm vi làng xóm, vùng miền mà trở thành sự thu hút mọi nguồn lực cho việc
học và tạo nên sự cố kết dòng họ cũng bởi vì chính việc học đó.
Từ trước đến nay đã có một số sách viết về các dòng họ xứ Thanh, trong đó
có đề cập đế
n tinh thần hiếu học, nhưng chưa có tác giả nào, công trình nào nghiên
cứu tập trung về khuyến học như một nét văn hoá dòng họ một cách độc lập và có
hệ thống. Do vậy, việc nghiên cứu khuyến học qua văn hoá dòng họ ở một số dòng
họ xứ Thanh sẽ làm rõ những vấn đề xã hội mang ý nghĩa văn hoá, góp phần lý giải
nguyên nhân thành công của việc khuyến học của người Thanh Hóa xưa và nay.
2. Mục đích nghiên cứu
Luận án tìm hiểu về khuyến học dòng họ ở xứ Thanh để tìm ra nét văn hóa
đặc trưng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm phát huy giá trị của khuyến học dòng
họ xứ Thanh, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dòng họ, bản sắc văn
hóa làng trong giai đoạn hiện nay.

dân tộc chính gồm: Kinh, Mường, Thái, Dao, Tày, H’mông, Khơ Mú nhưng truyền
thống khoa bảng được ghi nhận trong thời phong kiến đều thuộc về các dòng họ
người Kinh. Vì vậy, đối tượng chính của luận án là các dòng họ khoa bảng người
Kinh ở xứ Thanh.
Tuy nhiên, để có cái nhìn tổng thể về khuyến học ở xứ Thanh, ở chương 3
luận án cũng sẽ đề cập đến việc khuyến họ
c của một số dòng họ dân tộc thiểu số
tiêu biểu trong giai đoạn hiện nay. Ngoài các cá nhân và dòng họ khoa bảng đã vinh 8
hiển ở xứ Thanh, luận án có đề cập đến một số cá nhân, dòng họ là người Kinh xứ
Thanh đã thành danh ở địa phương khác, cũng như một số dòng họ khoa bảng ở một
số vùng đất học khác nhằm so sánh và đúc rút những luận cứ khoa học của mình.
4. Phương pháp nghiên cứu
Bốn phương pháp nghiên cứu chính được luận án sử dụng là: Phương pháp
phân tích tài liệu thứ cấp, phươ
ng pháp so sánh tổng hợp, phương pháp điều tra điền
dã, phỏng vấn sâu và phương pháp hồi cố tư liệu lịch sử.
4.1. Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp được sử dụng nhiều nhất trong
toàn bộ luận án nhằm tìm kiếm sự hỗ trợ qua việc tra cứu, phân tích các tài liệu, các
công trình nghiên cứu về văn hóa dòng họ, khuyến học dòng họ, làng xã và văn hóa
làng khu vực châu thổ sông Hồng, lưu v
ực sông Mã … của các nhà nghiên cứu
trước đó để có cái nhìn tổng thể, khoa học hơn về thực trạng nghiên cứu vấn đề,
cũng như quan điểm của các nhà khoa học nhằm tìm tiếng nói chung về vấn đề
khuyến học qua văn hóa dòng họ Việt Nam nói chung và xứ Thanh nói riêng.
Tuy nhiên, những dữ liệu cụ thể về truyền thống khoa bảng xưa của các
dòng họ được xuất bản chính th
ống rất ít, mà hầu hết chỉ được ghi lại qua hương

tham gia các hoạt động tế lễ nhân ngày giỗ tổ, hội làng, ghi âm, ghi hình các nhân
vật, sự kiện tại Mộ Trạch, Nguyệt Viên, Hoằng Lộc, Gia Miêu, Cổ Định, Quảng
Lưu, … để tìm hiểu những nhân tố của từng gia đình, dòng họ đã làm nên truyền
thống tốt đẹp đó.
Phương pháp hồi cố tư liệu và điều tra điền dã được sử dụng nhi
ều ở chương
2 và chương 3 của luận án, trong đó, chú trọng nghiên cứu truyền thống khoa cử,
khuyến học của xứ Thanh và của 3 dòng họ xứ Thanh (dòng họ Lê, họ Nguyễn và
họ Đỗ).
4.4. Phương pháp hồi cố tư liệu lịch sử được sử dụng tập trung ở chương 1
và chương 2 của luận án để có cái nhìn biện chứng, tìm ra được nét chung liên quan
đến truyền thống khuyến h
ọc ở các địa phương, dòng họ xứ Thanh xưa trong bối
cảnh giáo dục Nho học Việt Nam thời kỳ cực thịnh. Từ đó, đánh giá khách quan và
khoa học về truyền thống khuyến học được biểu hiện như một nét đẹp văn hoá cần
phát huy.
Hồi cố các tư liệu lịch sử về một vùng đất “địa linh nhân kiệt’ xứ Thanh với
những đi
ều kiện địa lý, lịch sử, xã hội đặc biệt, quy định nên tố chất con người của
một vùng đất ở vị trí trung gian giữa miền Bắc và miền Trung này. Từ đó, để thấy
được người xứ Thanh xưa đã quan niệm và đầu tư cho việc học như thế nào? Việc
khuyến học (dù chưa được gọi tên như hiện nay) đã đi vào đời sống và trở
thành nét
văn hóa dòng họ như thế nào? đã có tác dụng thúc đẩy (và làm thay đổi) đời sống
của người dân xứ Thanh ra sao? 10
5. Đóng góp của luận án
5.1. Luận án góp phần bổ sung và làm phong phú thêm nguồn tư liệu nghiên

11
Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN
VÀ KHUYẾN HỌC Ở XỨ THANH 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Việc nghiên cứu về giáo dục và dòng họ Việt Nam xưa và nay đã được nhiều
học giả quan tâm và đã có nhiều công trình công bố rất có giá trị. Tìm hiểu về dòng
họ Việt Nam cũng đã có một số công trình đáng chú ý như những nghiên cứu về
vua Lê, chúa Trịnh, dòng họ Nguyễn, họ
Trần, họ Vũ – Võ, Huỳnh – Hoàng, Đỗ -
Đậu … Các công trình đã nêu được lịch sử hình thành và phát triển của dòng họ
Việt Nam, sự hình thành, những nét đặc trưng và quá trình phát triển, thịnh suy của
các dòng họ, thành tích đỗ đạt xưa của các dòng họ, nhưng nghiên cứu về khuyến
học qua văn hóa dòng họ chưa được quan tâm hoặc có đề cập đến thì chỉ giới thiệu
xen kẽ trong các nội dung khác. Có thể nêu một số công trình nghiên c
ứu có liên
quan nhiều đến khuyến học ở xứ Thanh sưu tập được theo trình tự thời gian xuất
bản như sau:
- Cuốn sách cổ nhất có đề cập đến việc học hành ở xứ Thanh là cuốn Thanh
Hóa quan phong do Vương Duy Trinh – Tổng đốc Thanh Hóa, hàm Hiệp biện Đại
học sĩ viết năm thứ 15 niên hiệu Thành Thái (năm Quý Mão 1903), Tủ sách cổ văn,
Ủy ban dịch thuật Bộ Văn hóa Giáo d
ục và Thanh niên xuất bản năm 1973 theo bản
phiên diễn của Nguyễn Duy Tiếu [150], đã đề cập đến những lời khuyên răn học tập
của các vùng thuộc tỉnh Thanh Hóa xưa nhưng cũng chỉ dừng lại ở những câu ca,

địa phương mà chưa phân tích kỹ nguồn gốc của truyền thống đó. Đặc biệt, chưa đề
cập đến vi
ệc khuyến học ở nơi đây.
- Kỷ yếu hội thảo Văn hóa các dòng họ ở Nghệ An với sự nghiệp thực hiện
chiến lược con người Việt Nam đầu thế kỷ XXI do Hội Văn nghệ dân gian Nghệ An,
Sở Khoa học Công nghệ và Môi trường, Ủy ban dân số và Kế hoạch hóa gia đình
Nghệ An, Viện Nghiên cứu Văn hóa dân gian tổ chức tại Nghệ An, Nxb Nghệ
An
xuất bản năm 1997 [63] là nguồn tư liệu phong phú tập hợp nhiều bài tham luận của
các nhà nghiên cứu đầu ngành về Văn hóa dân gian, Hán Nôm, Nhân học … có giá
trị tham khảo về lý luận văn hóa, dòng họ và văn hóa dòng họ nhưng cũng không
thấy đề cập đến việc khuyến học và khuyến học qua văn hóa dòng họ ở Nghệ An.
- Việc khuyến học thời kỳ phong kiến đã xuất hiệ
n trong hương ước của các
làng xã xứ Thanh xưa, cuốn Hương ước Thanh Hoá do Võ Quang Trọng và Vũ
Ngọc Khánh biên soạn, Nxb Khoa học xã hội xuất bản năm 2000 [153] đã tập hợp
được 40 bản hương ước xưa ở Thanh Hoá. Trong các hương ước này, có khá nhiều
bản nói đến những điều khoản khuyến khích học tập thông qua quyền lợi của người
đỗ đạt, chế độ trợ cấ
p cho người học, các biện pháp chế tài đối với những hành vi vi 13
phạm về học tập … Sách đã cung cấp những tư liệu quý giá về khuyến học ở xứ
Thanh, nhưng rất tiếc, trong các bản hương ước mà tác giả sưu tầm được chưa có
bản nào nói về khuyến học của các dòng họ.
- Báo cáo khoa học Hương ước và giá trị văn hoá (qua các văn bản hương
ước Hà Tây cổ truyền) của Kiều Thu Hoạch, trong Kỷ yế
u Hội thảo khoa học quốc
tế Luật tục và phát triển nông thôn hiện nay ở Việt Nam [66] cho biết: Đối với việc


14
gốc khoa cử Việt Nam, nội dung, chương trình giảng dạy, cách thức tổ chức các kỳ
thi xưa … rất có giá trị tra cứu về nền giáo dục Nho học xưa nhưng việc nghiên cứu
về chế độ khuyến khích học tập của các dòng họ khoa bảng lại chưa được các tác
giả đề cập.
- Công trình nghiên cứu thuộc chương trình nghiên cứu gia phả Việt Nam
mang tên Vũ tộc thế h
ệ sự tích Mộ Trạch – Hải Dương do Vũ Thế Khôi dịch và chú
thích, Nguyễn Văn Nguyên hiệu đính, Viện Việt Nam học và phát triển – Đại học
Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2004 [80] là một công trình nghiên cứu đồ sộ về họ
Vũ – dòng họ khoa bảng hàng đầu Việt Nam. Những giá trị nghiên cứu về gia phả,
về các chi, các đời, sự phát tích và thành tích khoa bảng của dòng họ Vũ là rất l
ớn,
nhưng rất tiếc, công trình chưa chỉ ra được giá trị khuyến học của dòng họ Vũ – Võ
Việt Nam.
- Tài liệu viết nhiều nhất về các dòng họ khuyến học Thanh Hoá là các cuốn
tài liệu do Hội Khuyến học Thanh Hoá xuất bản nhân Đại hội lần thứ nhất. Đó là
các cuốn: Những tấm gương gia đình hiếu học xứ Thanh” (2004 – 2007) và Những
tấm gương gia
đình hiếu học xứ Thanh ngày nay (xuất bản tháng 9/2004), nhưng cả
2 cuốn tài liệu nêu trên chỉ mới liệt kê ra được những tấm gương điển hình trong
phong trào khuyến học theo cách ký sự, kể chuyện chứ chưa đặt vấn đề nghiên cứu
về việc này.
- Hội khuyến học Việt Nam đã xuất bản bộ 3 cuốn tài liệu Gương sáng gia
đình hiếu học tập 1, t
ập 2 và tập 3. Qua nghiên cứu 3 cuốn tài liệu nêu trên cho thấy,
Hội đã thành công trong việc đánh giá kết quả, rút ra bài học kinh nghiệm, biểu
dương những tập thể, cá nhân làm tốt phong trào khuyến học nhưng chưa nêu ra
được nguyên nhân thành công và chưa đề ra được những giải pháp cụ thể để phát

văn hóa dòng họ có thể kể đến là: Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học Văn hóa dòng họ
Nguyễn Ngọc làng Phương Trạch của Nguyễn Thế Phương vào năm 2010 (Viện
Nghiên cứu văn hóa – Viện Khoa học xã hội Việt Nam) [113], Luận văn Thạc sĩ
Văn hóa học Truyền thống hiếu học làng Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, thành phố Hà
Nội của Nguyễn Thị Thanh Nga vào năm 2011(Viện Khoa học xã hội – Học viện
Khoa học xã hội Việt Nam) [95] và Luận án Tiến sĩ Văn hóa học Di sản văn hóa
dòng họ và vấn đề nghiên cứu danh nhân văn hóa, phát triển nhân tài hiện nay (qua
khảo sát một số dòng họ tiêu biểu ở Hà Tĩnh) của Võ H
ồng Hải vào năm 2012
(Viện Văn hóa – Nghệ thuật Việt Nam) [57] đều nêu lên tầm quan trọng của khuyến
học, giá trị của văn hóa dòng họ, đặc biệt vấn đề danh nhân văn hóa, dòng họ văn
hóa được xem như một di sản văn hóa dân tộc nhưng rất tiếc, chưa có sự xâu chuỗi
các giá trị của truyền thống hiếu học, khuyến học dòng họ cũng như chư
a chỉ ra giá
trị, những đặc điểm nổi bật của việc khuyến học qua văn hóa dòng họ.
Như vậy, cho đến nay, vẫn chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu toàn
diện về khuyến học cũng như khuyến học qua văn hoá dòng họ ở xứ Thanh nói
riêng và Việt Nam nói chung. Việc nghiên cứu đầy đủ, toàn diện về khuyến học qua 16
văn hoá dòng họ ở xứ Thanh, cũng như lý giải bước đầu về giá trị văn hóa khuyến
học, nguyên nhân thành công và “đứt đoạn” truyền thống khoa cử của một số dòng
họ khoa bảng ở xứ Thanh của luận án sẽ đóng góp một phần nhỏ vào việc nhìn nhận
khuyến học dòng họ như một hiện tượng văn hóa, chỉ ra những thay đổi về giá trị

dòng họ trong cộng đồng khi các dòng họ thành công trong khoa cử.
1.2. Cơ sở lý luận
Để góp phần lý giải những vấn đề đặt ra trong luận án, trong phần này chúng
tôi trình bày một số khái niệm được sử dụng trong nghiên cứu như: Khuyến học,

giá trị của các hành động nhằm làm cho các chủ thể của việc khuyến học (ở đây là
người học) trở nên tốt hơn. Khuyến học qua văn hóa dòng họ ở xứ Thanh sẽ được
hiểu từ góc độ khuyến khích, nâng đỡ và cổ vũ của dòng họ đối vớ
i người học ở
nhiều khía cạnh … Ví dụ: Khuyến khích bằng vật chất, nâng đỡ tinh thần, bằng các
yếu tố tâm linh, hương ước, cho đến việc ràng buộc, các “chế tài” của dòng họ, làng
xã đối với việc học và trách nhiệm của người đỗ đạt đối với dòng họ mình Trong
bối cảnh nghiên cứu này, luận án sẽ chỉ tập trung vào khuyến học dòng họ theo
nghĩa khoa bảng (thành tích họ
c tập, đỗ đạt) chứ không đề cập đến các lĩnh vực về
học làm người hay học nghề .vv
1.2.1.2. Dòng họ
Dòng họ Việt Nam là một hiện tượng lịch sử đặc thù, một thực thể sống
động mang tính tự nhiên – huyết thống, vừa mang yếu tố xã hội, vừa mang giá trị
văn hóa. Dòng họ là một gia đình lớn gồm nhiều gia đình hạt nhân cùng huyế
t
thống. Yếu tố quan trọng nhất của dòng họ chính là huyết thống và nghĩa tình, là
trách nhiệm của các thành viên trong cộng đồng đó. Nhiệm vụ thông thường của
dòng họ là cố kết, dựa vào nhau để tạo lập cho các thế hệ kế tiếp nhau một cuộc
sống đầy đủ cả về vật chất, tinh thần và duy trì nòi giống. Nói đến dòng họ, người ta
hay liên tưởng đến một sơ
đồ hình cây mà gốc là tổ tiên, các chi, họ, các thành viên
như những nhánh, cành, đâm chồi nảy lộc từ gốc mà ra. Nói đến dòng họ là nói
huyết thống thiêng liêng, là nói đến nguồn cội với sự ngưỡng vọng, thành kính của
mỗi người con trong họ tộc.
“…Con người có tổ, có tông
Như cây có cội, như sông có nguồn…”
Cho đến ngày nay, đã có nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước định
nghĩa về dòng họ người Việt. Léopol Cadière thì quan niệm ngườ
i Việt cho dù bất

con người sớm nhất, rồi biến đổi qua các thời đại và tồn tại cho đến ngày
nay ” [63 – tr.46].
Như vậy, dòng họ Việt Nam là một cộng đồng huyết thống có tính liên kết
chặt chẽ giữa các thành viên trong một gia đình hay giữa các gia đình thành viên
trong một dòng họ đó. Đây là một quan niệm mang tính chất tiền đề lý luận mà
chúng tôi sử dụng cho nghiên cứu về dòng họ và văn hóa dòng họ trong luận án
này.
Theo các nhà nghiên cứu, mô hình phát triển văn hoá Việt Nam: Nhà - Làng
- Nước làm cho gia đình, dòng họ tiếp thu, lưu giữ văn hoá chung của đất nước,
nhưng ngược lại, chính nó lại bảo vệ và làm phong phú thêm cho nước. Sau nhi
ều
biến động dân cư, phần lớn các làng, cộng đồng dân cư các cấp đều có nhiều họ lớn,
họ gốc. Gia tộc, dòng họ gắn chặt với làng, nước, hòa vào nhau và tạo thành quan
hệ làng xã, cộng đồng. Rộng hơn, quan hệ huyết thống dòng họ còn mở rộng ra cả 19
tộc người và cả quốc gia. Như vậy, huyết thống - gia tộc và dòng họ đồng nghĩa với
ý niệm nguồn cội, tổ tiên, đất nước trên phạm vi rộng hẹp khác nhau từ gia đình,
dòng họ đến quốc gia, dân tộc.
1.2.1.3. Văn hóa dòng họ
Thuật ngữ “văn hóa dòng họ” hàm ý nhấn mạnh khía cạnh ứng xử giữa các
cá nhân trong dòng họ, tạo nên nét văn hóa riêng biệt của từng dòng họ, mang tính
đặc thù cho một cộng đồng người cùng chung huyết thống. Mỗi một dòng họ đã tạo
nên và lưu truyền những nét đẹp văn hóa riêng của họ tộc mình. Văn hóa của các
dòng họ lại góp phần cấu thành bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam. Có các gia
đình
cùng chung huyết thống, tổ tiên sẽ hình thành nên dòng họ với tôn ti, trật tự riêng
của nó để thành nề nếp, gia phong, tạo nên nét đặc trưng cho một cộng đồng người.
Trong cộng đồng đó vẫn đảm bảo những cái riêng tư cho sự phát triển của từng cá

Còn theo Nguyễn Đình Chú thì “…Chính nó (văn hóa dòng họ) cũng là một thực
thể văn hóa…”
[63- tr.113]. Thích Minh Nghiêm nhận xét “… Văn hóa dòng họ -
họ tộc là sức mạnh thiêng liêng sâu thẳm trong tâm khảm của mỗi thế hệ. Đó không
chỉ đơn thuần là đặc điểm di truyền của gien sinh học, tạo nên những thế hệ mới kế
thừa tổ tông mà còn mang hàm nghĩa sinh thành …” [96- tr.77]. Trong các kỷ yếu
Hội thảo khoa học về văn hóa dòng họ và dòng họ như: Hội thảo “Văn hóa các
dòng họ ở
Nghệ An” tổ chức năm 1997 [63], Hội thảo “Thanh Hóa thời Lê” tổ chức
năm 1997 [10], Hội thảo “Văn hóa dòng họ ở Thái Bình” tổ chức năm 1999 [119],
Hội thảo khoa học “Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn thế kỷ XVI – XIX” tổ
chức tại Thanh Hóa năm 2008 và một số hội thảo khoa học khác thì các nhà khoa
học, các nhà nghiên cứu đều thống nhất: Văn hoá dòng họ Việt Nam vừa là nét văn
hóa riêng biệt củ
a từng dòng họ, vừa mang tính đặc thù cho một cộng đồng người
cùng chung huyết thống, cùng tổ tiên. Văn hóa dòng họ là một dạng thức văn hóa có
tổ chức, là văn hóa của một cộng đồng. Văn hóa dòng họ là một tiểu hệ thống văn
hóa chứa đựng toàn bộ những giá trị vật chất, tinh thần và tâm linh do các dòng họ
sản sinh ra trong quá trình tồn tại và phát triển.
Đó là cách đánh giá chung nhất, đầy
đủ và toàn diện về văn hóa dòng họ với
tư cách là một thiết chế văn hóa trong sự phát triển của văn hóa cộng đồng nhưng
chưa bao hàm ý nghĩa sâu về văn hóa ứng xử dòng họ đối với một vấn đề mà cả
dòng họ quan tâm. Thống nhất với đánh giá đó, trong công trình này, chúng tôi
nhấn mạnh khía cạnh ứng xử của các cá nhân trong cộng đồng, tạo nên nét riêng
biệt của t
ừng dòng họ, đó chính là sự kết nối bền vững, liên tục giữa các cá nhân
trong cả cộng đồng đó. Đồng thời, trong quá trình tồn tại và phát triển, dòng họ đã
sản sinh ra các giá trị văn hóa, tạo nên sự đa dạng bản sắc văn hóa, dòng họ là một
nhân tố góp phần thúc đẩy sự phát triển văn hóa và xã hội Việt Nam. Cũng vì làng

- Khuyến học, khuyến nghiệp, khuyến tài sôi nổi.
- Ân cần lo việc nghĩa.
- Thượng tôn pháp luật mẫu mực.
- Đoàn kết họ tộc - đoàn kết dân tộc.
Còn theo các nhà nghiên cứu Trung Quốc, để trở thành một gia tộc mẫu về
văn hóa (gần với dòng họ văn hóa ở Việt Nam) thì gia tộc đó không chỉ biểu hiện
nhiều hay ít nhân vật lỗi lạc mà còn đòi hỏi tính chỉnh thể của văn hóa gia tộc gồm: 22
Trú tại địa phương một thời gian dài; có một số lượng dân cư lớn; có nhiều nhân tài
ưu tú; có nhiều sĩ hoạn (nhiều quan tước); được coi trọng về đạo đức … hay một
danh gia vọng tộc về văn hóa ở Trung Quốc thì phải: Coi trọng giáo dục; thành
công trong sự nghiệp khoa cử, có lượng sách vở lớn được tàng trữ; chú trọng thu
thập và chỉnh lý các tư liệu văn hiến của gia tộ
c; xuất hiện đông đảo nhân tài; hình
thành trung tâm văn hóa của khu vực; giao lưu rộng rãi với xã hội; đóng góp vào sự
phát triển của văn hóa địa phương [57 - tr.40]. Trong luận án này chúng tôi áp dụng
cách đánh giá của Bộ VHTT&DL về dòng họ văn hóa, chú trọng phân tích phần về
các yếu tố liên quan đến khuyến học dòng họ và có tham khảo cách phân định của
các nhà nghiên cứu Trung Quốc về gia tộc mẫu văn hóa hay một danh gia vọng tộc
v
ăn hóa.
1.2.1.4. Dòng họ khoa bảng
Là mỹ từ liên quan đến các danh hiệu, học vị của nhà nước phong kiến trước
đây mà dân gian gắn cho những cộng đồng dân cư có nhiều thành tích đỗ đạt trong
học tập. Nói đến khoa bảng, trước hết phải là việc học tập và đỗ đạt qua các kỳ thi
Hội và thi Đình từ thời phong kiến. Những người đỗ đại khoa (có học vị từ Tiến sỹ

trở lên) mới được xem là căn cứ để xét danh hiệu khoa bảng cho một làng hay một

nhân làm nên sắc thái văn hóa c
ủa một dòng họ cũng sẽ góp phần thúc đẩy, tạo
động lực cho nhu cầu về giáo dục và tinh thần khuyến học của dòng họ đó.
Nhìn từ một góc độ khác, việc khuyến học cũng có thể tạo ra những mâu
thuẫn, xung đột. Một người học hành thành đạt là làm vẻ vang cho gia đình, dòng
họ mình. Vẻ vang dòng họ là vẻ vang của cả làng xóm, cả tổng, cả huyện. Niềm vẻ
vang, kiêu hãnh này gắn liền với tên của dòng họ trong các sinh hoạt làng xã. Vì
vậy, đã xuất hiện sự ganh đua giữa các chi, nhánh trong cùng dòng họ và giữa các
dòng họ với nhau. Các dòng họ hơn nhau không chỉ là số lượng xuất đinh mà hơn
nhau ở trình độ học vấn, số lượng người đỗ đạt, ra làm quan. Những động thái vinh
danh của nhà nước phong kiến, của chính quyền địa phương và bà con lối xóm đối
với người đỗ
đạt đã làm vẻ vang gia đình, dòng họ của họ và cũng tạo nên sự ganh
đua, sức ép đối với các dòng họ khác.
Một luận điểm khác mà luận án nhấn mạnh, đó là mối quan hệ giữa khuyến
học và động cơ về địa vị xã hội và kinh tế. Các dòng họ Việt Nam xưa đã thấu hiểu
giá trị của việc học và cảm nhận sâu sắc nhữ
ng kết quả mà việc học đưa lại trong
việc cải thiện vị thế và đời sống của gia đình, dòng họ mình. Nhà nước phong kiến
Việt Nam rất coi trọng việc khuyến khích học tập, khoa cử để tuyển chọn nhân tài
và chính sách khuyến khích học tập của triều đình ấy đã được vận dụng khéo léo
trong mối liên kết huyết thống của gia đình, dòng họ để
đề cao ý thức học tập cho
người học. Vua Lê Thánh Tông đã viết tác phẩm mang tên Dụ khuyến học để
khuyến khích học tập và ông cho rằng, việc báo hiếu cha, mẹ được thực hiện bởi địa 24
vị xã hội do việc học mang lại:
“…Nhờ văn chương mà địa vị rõ ràng

văn hóa dòng họ xứ Thanh, có thể thấy, khuyến học cũng đóng vai trò và có chức
năng nhất định trong tổng thể bối cảnh văn hóa, xã hội, chính trị, địa lý xứ Thanh.
Đồng thời trong văn hóa dòng họ xứ Thanh, luận án cũng sẽ chỉ ra những mối quan
hệ tương hỗ và liên kết chặt chẽ giữa tinh thần hiếu học của các cá nhân trong dòng 25
họ với tinh thần khuyến học của dòng họ (chương 3 phần khuyến học của các dòng
họ), giữa việc khuyến học dòng họ với cộng đồng trong bối cảnh địa lý - lịch sử -
chính trị của vùng đất nơi đây (chương 1, phần bối cảnh tự nhiên và xã hội cho việc
học), cũng như giữa việc khuyến học với các thành tố khác của vă
n hóa dòng họ
(chương 1, phần khuyến học và việc học ở xứ Thanh) vv Nói cách khác, sẽ không
thể hiểu được khuyến học dòng họ ở xứ Thanh nếu tách rời nó khỏi tổng thể các
thành tố khác trong tổng thể văn hóa nơi nó sinh ra và tồn tại.
Đồng thời, với những nét đặc trưng về điều kiện tự nhiên, xã hội do lịch sử
quy định đã tạo nên một x
ứ Thanh mang tính trung gian “Khu Bốn đẩy ra, khu Ba
đẩy vào” (xin được nói rõ trong mục 1.3.1 ngay sau đây) nên đất Thanh Hóa mang
diện mạo một vùng đất đặc thù về lịch sử và văn hóa. Vì vậy, Thuyết vùng văn hóa -
lịch sử của các nhà Dân tộc học Liên Xô cũ đề xướng đã được Ngô Đức Thịnh áp
dụng vào Việt Nam và đưa ra khái niệm Vùng văn hóa [125] cũng có thể sử dụng để
xem xét các vấn đề liên quan đến tính vùng, miền trong v
ăn hóa dòng họ xứ Thanh.
Vùng văn hóa được hiểu là một vùng lãnh thổ có tương đồng về hoàn cảnh tự nhiên,
cư dân ở đó từ lâu đã có những mối quan hệ nguồn gốc và lịch sử, có những tương
đồng về kinh tế và xã hội. Giữa họ đã diễn ra giao lưu, ảnh hưởng văn hóa qua lại
nên trong vùng đã hình thành những đặc trưng chung, thể hiện trong sinh hoạt văn
hóa vậ
t chất và văn hóa tinh thần của cư dân. Vùng văn hóa được hình thành và tồn