5

Biểu tượng lửa trong văn xuôi Hoàng Phủ Ngọc Tường
Ngô Minh Hiền
Trường THPT Trần Quí Cáp, Hội An,
Quảng Nam
Văn chương Hoàng Phủ Ngọc Tường đậm chất văn hóa. Những nội dung
lớn trong tác phẩm của ông như cảm thức thiên nhiên, tâm thức văn hóa lịch sử
đã thể hiện rõ điều này. Trên cơ sở mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và
nghệ thuật của tác phẩm văn học, có thể xác định chính các biểu tượng nghệ
thuật mà Hoàng Phủ Ngọc Tường ý thức sử dụng trong quá trình xây dựng tác
phẩm đã góp phần tô đậm, làm nổi bật chất văn hóa cho nội dung văn xuôi của
ông.
Lửa là một trong những biểu tượng nghệ thuật giàu chất văn hóa đã làm
nên nét đặc sắc riêng cho văn xuôi Hoàng Phủ Ngọc Tường. Trong tác phẩm của
ông, dù là ánh lửa từ ngọn đèn dầu hột vịt của những bà mẹ nghèo hắt hiu, nhạt
nhòa trong sương, là "ngọn lửa bốc cao giữa hẻm núi" đêm trại rừng Bạch Mã
hay "vị" lửa chắt chiu, ấp ủ trong mưa suốt mùa đông, bền bỉ theo bước chân
người thì tất cả đều tỏa rạng một thứ ánh sáng mang sức mạnh tinh thần và trí
tuệ của người Việt.
Hoàng Phủ Ngọc Tường không tả lửa, không kết lửa lại thành mảng, khối
để tôn vinh sức mạnh khải mông của nó. Trong tác phẩm của ông, hình ảnh lửa
như những hoa văn điểm xuyết khắc họa được nhiều lớp ý nghĩa khác nhau trên

6

bức tranh văn hóa dân tộc.
"ánh lửa thuyền chài" được nhắc đến nhiều trong những trang ký đậm chất
văn hóa của Hoàng Phủ Ngọc Tường. Đó là "những ánh lửa thuyền chài lay động
ý thức giữa cõi thực và cõi mộng" (Sử thi buồn), như những bông hoa của một

người chiến sĩ trong những đêm rừng sâu thẳm, sau hai mươi năm bị chôn sâu
dưới lòng đất, vẫn cháy lên "điềm tĩnh, như thể nó mới vừa tắt đi từ đêm hôm
qua" (Bản di chúc của cỏ lau). Với cách miêu tả này, Hoàng Phủ Ngọc Tường
đã tạo nên cho biểu tượng của mình một sắc màu huyền thoại. Từ những ánh lửa
nhỏ bé có sức chiếu rọi kỳ diệu ấy mà trong những năm chiến tranh chia cắt,
"đêm đêm đất nước vẫn qua sông trên những chiếc thuyền nan nương theo đốm
lửa tín hiệu cập vào một cây cừa điểm tựa ở bờ Nam" (Đánh giặc trên hàng rào
điện tử).
Từ góc độ văn hóa, con người khám phá trong sức mạnh hủy diệt của lửa
những hạt mầm sự sống. Hình ảnh con phượng hoàng tái sinh từ tro xương của
nó là một huyền thoại mãi còn sinh động trong tâm hồn nhân loại. Theo Gaston
Bachelard, "cái chết trong ngọn lửa là cái chết mang tính vũ trụ" [1,114] bởi từ
cái chết ấy, một cuộc vận động tiến triển của sự sống mới lại tiếp tục bắt đầu.
Hoàng Phủ Ngọc Tường có lẽ cũng nhận thấy rõ điều này. Từ trong đám lửa
"cháy rần rần" nơi căn nhà của mẹ E, những tiếng hô quyết tử vẫn vang lên làm
kinh sợ kẻ thù. Và cái chết của người chiến sĩ, "như là sự bay đi của ánh sáng",
đã hồi quang lại cuộc đời của họ đến những người đang sống một niềm tin về lẽ
sống "phải sống như chưa bao giờ biết đến sự hủy diệt, như là con người không
thể chết và đầy tự giác về lẽ tồn tại của mình" (Miếng trầu đỏ).

8

Trong tâm thức văn hóa của con người, lửa là một biểu tượng đa nghĩa. Là
hiện thân của sự sống, là ánh sáng, sức mạnh tinh thần và trí tuệ của con người
song lửa cũng mang trong nó khả năng tàn phá, hủy diệt Hoàng Phủ Ngọc
Tường không có ý định khai thác tất cả yếu tố văn hóa làm nên biểu tượng lửa.
Ông viết về lửa bằng chất lửa của chính tâm hồn mình, say đắm, chân thành
trước những giá trị văn hóa tinh thần của dân tộc. Hoàng Phủ Ngọc Tường đã kết
hợp các yếu tố văn hóa phương Tây với tâm thức văn hóa phương Đông để tạo ra
một biểu tượng lửa đẹp đẽ. Nhân loại đã tồn sinh và phát triển từ ánh sáng của

1. Đỗ Lai Thúy (chủ biên), Phân tâm học và văn hóa nghệ thuật, Nxb Văn
hóa thông tin, Hà Nội (2002).
2. Nguyễn Tuân, "Ký Hoàng Phủ Ngọc Tường có rất nhiều ánh lửa", Văn
học 1972 - 1975: Tác phẩm và dư luận, (1980) 69 - 72.
3. Nhà xuất bản Trẻ, Tuyển tập Hoàng Phủ Ngọc Tường, TP. Hồ Chí Minh
(2002).

10
The fire symbol in Hoang Phu Ngoc Tuong's writing
Ngo Minh Hien
Tran Qui Cap High school, Hoi An, Quang Nam province
SUMmARY
With his cultural - historical inner awareness and fine combination of the
factors of Oriental - Western cultures, Hoang Phu Ngoc Tuong created, in his
writing, splendid symbols of fire, describing several levels of meaning for the
picture of national culture.
They are the fires which are both real and extremely mythical, borne along
lasting life energy of the traditional culture of Hue in particular and of the nation
in general. They’re conveyed to the present from the far away past. It is also the
fire of the writer's love for the country and for the people, the fire of his thinking,
belief and honour for life.
The fire symbol is Hoang Phu Ngoc Tuong's original artistic creation,
burdened with feellings for life and people, strengthening the cultural values and
humanity of his works.