Một loài ong lạ mới xuất hiện và gây hại bạch đàn trồng ở Việt Nam

TS. Pham Quang Thu
Phòng Nghiên cứu bảo vệ rừng
Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam 1. Mở đầu:
Hiện nay ở một số vùng sinh thái, các loài bạch đàn được chọn là một trong
những loài cây trồng chính với mục tiêu cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp với
diện tích rừng trồng tập trung lớn. Nhiều địa phương trồng bạch đàn phân tán
trong các vườn hộ, dọc theo các bờ kênh với mục tiêu cung cấp gỗ xây dựng. Tuy
nhiên, khi trồng rừng bạch đàn ở những nơi có lượng mưa trung bình hàng năm
cao trên 2000 mm, đặc biệt có 2 đến 3 tháng liên tục trong mùa mưa có lượng mưa
bình quân tháng trên 350 mm thì rừng bạch đàn với một số loài hoặc xuất xứ mẫn
cảm thường bị mắc bệnh cháy lá, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh trưởng và phát
triển của rừng (Phạm Quang Thu, 1999; Ken Old, 1999, 2000). Để giảm thiểu ảnh
hưởng của bệnh, các nhà khoa học thuộc viện Khoa học lâm nghiệp Việt Nam,
hợp tác với các nhà khoa học Ôxtrâylia từ năm 1995 đến nay đã nghiên cứu điều
kiện phát sinh, phát triển của bệnh và tuyển chọn các dòng và xuất xứ kháng bệnh
phục vụ việc trồng rừng bạch đàn đạt hiệu quả kinh tế cao (Nguyễn Hoàng Nghĩa,
2000).
Hiện nay, tại một số rừng trồng bạch đàn non và vườn ươm cây bạch đàn bị
một loài ong lạ xuất hiện và gây hại khá nghiêm trọng cần có những nghiên cứu về
loài ong này nhằm ngăn chăn sự lây lan khi chúng còn xuất hiện trên diện hẹp ở
nước ta nhằm bảo vệ và phát triển bền vững loài cây trồng với diện tích lớn nhất
hiện nay trên phạm vi cả nước.
2. Những thông tin về loài ong lạ trên thé giới.

Hiện nay tại các nước Trung Đông, các nước thuộc Địa Trung Hải và châu
Phi đã phát hiện được 5 loài ong gây u bướu cho bạch đàn là: Quadrastichodella

chết; gây thiệt hại khá nghiêm trọng (xem ảnh 1). Tuy dịch mới xuất hiện nhưng
có xu hướng lan rộng tới các rừng trồng bạch đàn khác. Qua các mẫu ong trưởng
thành thu được các đặc điểm về phân loại rất trùng khớp với mô tả của Zvi Mendel,
Alexey Protasov, Nicole Fisher và John La Salle năm 2004 đối với loài Leptocybe
invasa Fisher & La Salle (xem ảnh 2).

Qua điều tra khảo sát, thu mẫu tại các khu khảo nghiệm hậu thế các
dòng bạch đàn trắng E. camaldulensis và các dòng và các tổ hợp bạch đàn lai tại
lâm trường Minh Đức tỉnh Bình Phước cho thấy mật độ ong trưởng thành tại các
khu rừng bị bệnh là khá cao. Với kích thước rất nhỏ, chiều dài cơ thể trung bình
chỉ có 2.1 mm nhưng cũng dễ dàng thu được mẫu vì ong trưởng thành đậu vào
người và sổ sách khi đang ghi chép ở hiện trường. Mức độ bị hại rất khác nhau
giữa các dòng và các tổ hợp lai, một số dòng rất mẫn cảm bị ong ký sinh gây u
bướu toàn bộ lá và cành non dẫn đến cây chết hàng loạt.
Các vườn ươm cây bạch đàn tại thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai cũng
bị thiệt hại khá nghiêm trọng, ong ký sinh làm lá và thân bị u bướu, phát triển dị
dạng và chết gây thiệt hại rất lớn về kinh tế và ảnh hưởng tới kế hoạch trồng rừng
của nhiều địa phương. Qua nghiên cứu về các dấu hiệu bị hại và mẫu ong trưởng
thành cũng giống như các mẫu thu được tại rừng trồng 2 tuổi tại Bình Phước.
4. Kết luận và kiến nghị
Loài ong gây bướu gân lá và cành non cây bạch đàn là một loài côn trùng lạ
mới xuất hiện ở Việt Nam vào đầu năm 2004. Đây là loài côn trùng mới xuất hiện
ở Việt Nam gây hại mạnh cho bạch đàn ở vườn ươm và bạch đàn và rừng trồng
tuổi non; có xu hướng lan nhanh và đã gây hại trên diện rộng của một số nước trên
thế giới.
Cần có nghiên cứu kịp thời xác định chính xác tên loài ong, các đặc điểm
sinh học về vòng đời, điều kiện phát sinh phát triển và cây chủ đối với loài ong
này để có giải pháp ngăn chặn kịp thời.
Không di chuyển và không mang cây con ở vườn ươm đã bị bướu ở gân lá
đi trồng rừng và di chuyển ra khỏi vùng đang bị dịch.