Nghi lễ tang ma trong đời sống của người Thổ ở Giai Xuân, Tân Kỳ
Tang ma là một hình thức tín ngưỡng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã
hội, góp phần phản ánh đặc trưng văn hoá, phong tục tập quán cổ truyền của từng
cộng đồng tộc người. Bài viết này giới thiệu về nghi lễ tang ma của người Thổ ở
Giai Xuân, Tân Kỳ, Nghệ An, góp phần tái hiện phần nào bức tranh sinh hoạt văn
hoá xã hội tộc người của người Thổ trước đây nói chung và người Thổ ở Giai
Xuân, Tân Kỳ hiện nay nói riêng. Qua đó đưa ra những ý kiến đóng góp vào chủ
trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong công cuộc xây dựng đời sống văn
hoá mới đối với các dân tộc miền núi, nhằm đưa miền núi tiến kịp miền xuôi, thực
hiện hiệu quả cuộc cách mạng văn hoá tư tưởng rộng khắp ở các v
Tang ma là một hình thức tín ngưỡng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã
hội, góp phần phản ánh đặc trưng văn hoá, phong tục tập quán cổ truyền của từng
cộng đồng tộc người. Bài viết này giới thiệu về nghi lễ tang ma của người Thổ ở
Giai Xuân, Tân Kỳ, Nghệ An, góp phần tái hiện phần nào bức tranh sinh hoạt văn
hoá xã hội tộc người của người Thổ trước đây nói chung và người Thổ ở Giai
Xuân, Tân Kỳ hiện nay nói riêng. Qua đó đưa ra những ý kiến đóng góp vào chủ
trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong công cuộc xây dựng đời sống văn
hoá mới đối với các dân tộc miền núi, nhằm đưa miền núi tiến kịp miền xuôi, thực
hiện hiệu quả cuộc cách mạng văn hoá tư tưởng rộng khắp ở các vùng dân tộc
thiểu số, từ đó góp phần gìn giữ và phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp
trong đời sống cộng đồng tộc người.
Dân tộc Thổ là một cộng đồng cư dân gồm nhiều nhóm địa phương như Kẹo,
Mọn, Cuối, Đan Lai, Ly Hà, Tày Poọng. Theo kết quả điều tra dân số ngày
1/4/1999, cộng đồng Thổ ở nước ta có 68.394 người (chiếm 0,09% dân số cả
nước), hiện nay cư trú ở miền núi Nghệ An và Thanh Hoá, đây vốn là giao điểm
của các luồng di cư xuôi ngược trong tiến trình lịch sử. Do những biến động lịch
sử, xã hội khác nhau, những nhóm người Mường từ vùng miền Tây Thanh Hoá di
chuyển vào phía Nam gặp gỡ với người Việt từ các huyện ven biển Diễn Châu,
Quỳnh Lưu, Thanh Chương ngược lên hoà nhập với cư dân địa phương ở đây.
Những người tha hương cùng chung cảnh ngộ ấy ngày một hoà nhập vào nhau
thành một cộng đồng chung - Dân tộc Thổ (Nguyễn Văn Huy (2001), tr. 162).

tang
Biết tin có người chết, mọi người trong làng đều đến viếng. Nếu là anh em, bà
con, thông gia hoặc bạn bè thân thiết thì đem theo bốn chai rượu, một thúng gạo
và một con lợn để giúp gia chủ làm cỗ bàn mời khách đến chia buồn cùng gia đình.
Nếu là dân làng bình thường thì đến thắp nén hương, có thể mang theo tiền để biếu
chủ nhà hoặc không mang gì cả. Những người đến viếng có thể ở lại đám tang,
phụ giúp chủ nhà làm một số công việc lặt vặt trong đám tang hoặc chỉ để chia sẻ
làm vơi đi không khí tang tóc trong gia đình.
* Quan tài
Quan tài được làm bằng một cây gỗ to bổ đôi, sau đó khoét ruột rỗng như hình
lòng máng. Có khi quan tài đã được gia đình chuẩn bị từ trước nhưng cũng có
nhiều gia đình khi có người chết mới lên rừng chặt cây để làm quan tài. Gỗ để làm
quan tài thường là các loại gỗ Săng Vì, Mặm, Lội theo quan niệm “Nhất Săng Vì,
nhì cây Lội”, phía ngoài được đẽo hình lục lăng hoặc đốc vát khum khum. Quan
tài được làm đơn giản, được đánh dấu phần ngọn và gốc để khi tiến hành nhập
quan không bị nhầm lẫn đầu và chân người chết, nửa dưới thường có một lỗ khoét
sẵn (ống xí) để nước bên trong rỉ ra nếu như quàn xác lâu ngày trong nhà. Sau khi
đặt thi hài người chết và quần áo vào quan tài, người ta cho gắn quan tài bằng một
chất keo làm bằng cám trộn với đất sét. Khi đi chôn, quan tài được đặt trên sáu
đòn ngang và hai đòn dọc, do mười sáu người khiêng.
* Lượm
Khi mọi công việc đã chuẩn bị xong xuôi, chủ nhà mời thầy Mo chọn giờ tốt để
lượm xác. Chọn được giờ tốt là tiến hành lượm ngay chứ không chờ con cháu về
đông đủ. Những nhà nghèo thường tiến hành lượm xác ở dưới nhà, lượm xong thì
“kê cối kê chày” để đặt quan tài rồi chuẩn bị để đi chôn ngay. Với nhà giàu thì thi
hài được tắm tửa, thay quần áo mới (còn quần áo cũ được chôn theo), sau đó được
đưa ra nằm trên chiếc chiếu ở gian giữa trên sàn nhà, đầu quay vào phía trong, mặt
đắp vuông vải trắng. Lúc này, chủ nhà mới mời thầy Mo chọn giờ tốt để tiến hành
lượm.
* Quàn

* Lễ xí vọng
Nghi lễ này được tổ chức để toàn thể con cháu trong gia đình, họ hàng và bà
con làng xóm tiễn đưa linh hồn người chết đi ra mắt các thế lực ở cõi âm, đồng
thời cầu mong các vị giúp đỡ cho nhanh chóng hoà nhập với cuộc sống mới. Đây
được coi như lễ ra mắt của người chết đối với thế giới bên kia.
Lễ xí vọng được tổ chức vào buổi tối trước ngày đưa tang. Thời điểm tổ chức
phải được căn cứ theo tuổi của người chết để chọn được giờ tốt, tránh xảy ra hiện
tượng trùng tang. Giờ tổ chức lễ xí vọng có liên quan mật thiết với giờ đưa tang.
Theo quan niệm của đồng bào, ban đêm tổ chức vào mấy giờ thì ban ngày đến giờ
đó phải tiến hành đưa tang.
* Múa “lang bang”
Múa “lang bang” là một trò diễn xướng của người sống để chia tay người chết.
Đây là những hình ảnh tượng trưng cho những trò chơi khi xưa mà người chết
thường tham dự và tưởng nhớ công lao người đã khuất. Nghi lễ này thường được
tổ chức vào hai hoặc ba giờ sáng, con cháu nội ngoại đi xung quanh nhà múa
những động tác tượng trưng. Trước đây, nghi lễ này thường do những người thân
trong gia đình tiến hành nhưng ngày nay chỉ có những người trong ban nhạc mới
biết làm.
* Lễ thăm anh em (thăm ún dôộng eng)
Trước khi mang đi chôn, linh hồn người chết được đưa đi thăm anh em. Đây là
nghi lễ để chào anh em họ hàng, làng xóm trước khi về thế giới bên kia. Trong
nghi lễ này, họ hàng, làng xóm ai được mời thì đến và người mời phải chuẩn bị
một bữa cơm để chia tay. Đồng bào dùng rơm hoặc vải bện thành hình nhân thay
cho người chết. Hình nhân được cáng bằng võng đến từng nhà, những người
khiêng cáng phải là con cháu nội tộc, không được dùng người ngoài.
Đến mỗi nhà, thầy Mo thay mặt người chết cảm ơn tình cảm của chủ nhà và
chào vĩnh biệt. Chủ nhà khóc lóc kể lại công đức của người chết và tỏ lòng tiếc
thương của mình. Thăm họ hàng, làng xóm xong, người chết được đưa đến bến
sông, cánh đồng, giếng nước , tại đây những người thân trong gia đình thay mặt
người chết kể lại những kỷ niệm của người chết.

Buổi sáng sau ngày mai táng, gia đình làm lễ đưa cơm cho người chết, đồng
thời thấy vật dụng nào cần thiết còn thiếu thì bổ sung thêm cho người chết sao cho
thật chu đáo. Mỗi ngày, gia đình làm một mâm cơm cúng đặt lên bàn thờ mời
người chết về hưởng.
Đến ngày thứ bảy, nếu gia đình có điều kiện thì làm lễ đốt bài vị cho người chết
còn nhà nghèo chỉ cần đốt bài vị và rước lên nhập với tổ tiên ở bàn thờ chung của
gia đình.
Trong khi mai táng, người Thổ tiến hành “đào sâu chôn chặt” chứ không tiến
hành bốc mộ, sang tiểu như một số dân tộc khác. Người Thổ nơi đây không tổ
chức cúng giỗ mà chỉ cúng cho người chết cùng tổ tiên vào các ngày rằm, ngày tết.
Sau ba năm, con cháu không phải để tang.
Ngày nay, với những biến đổi mạnh mẽ trong đời sống kinh tế, văn hoá - xã hội,
mặt bằng dân trí của người dân ngày càng được nâng cao, nhờ những chủ trương,
chính sách của Đảng và Nhà nước được tuyên truyền rộng rãi trong cộng đồng tộc
người Thổ và sự giao lưu, tiếp xúc văn hoá mạnh mẽ giữa các tộc người cùng sinh
sống nơi đây, tập quán ứng xử với người chết ở đồng bào đã thay đổi đáng kể.
Theo nếp sống mới, nghi lễ tang ma của đồng bào ngày nay đã đơn giản và đỡ
tốn kém hơn trước rất nhiều. Người Thổ không còn giết trâu, mổ lợn, cúng bái dài
ngày linh đình tốn kém. Dù cho con cháu đã có mặt đầy đủ hay chưa thời gian
quàn xác cũng chỉ còn từ 1 đến 2 ngày chứ không để lâu, mất vệ sinh, ảnh hưởng
đến sức khoẻ con người và môi trường sinh thái. Các nghi lễ phức tạp khác cũng
dần bị mai một hoặc được đơn giản hoá đi, nhiều khi chỉ mang hình thức tượng
trưng.
Như vậy, cùng với quá trình phát triển của lịch sử, các phong tục tập quán của
người Thổ nơi đây đã có nhiều biến chuyển. Có những thay đổi mang tính tích cực,
tiến bộ, nhưng bên cạnh đó cũng đã làm mất dần đi bản sắc văn hoá của tộc người.
Do vậy, các cấp chính quyền và đồng bào nơi đây cần có những chính sách, những
biện pháp cụ thể để nhằm loại bỏ những hủ tục, đồng thời giữ gìn và phát huy
những giá trị tốt đẹp trong đời sống văn hoá tộc người./.