Xây dựng bản đồ công nghệ phù hợp cho Việt Nam
Những quyết định đầu tư liên quan tới chuyên môn khoa học công nghệ ở tầm
ngành công nghiệp không thể chỉ xây dựng căn cứ trên ý kiến của một số nhà quản
lý, công chức Nhà nước. Phải có những hội đồng hoạt động chuyên nghiệp với
những cá nhân nhà khoa học có uy tín cao trong và ngoài nước, đặc biệt là đối với
những kế hoạch phát triển dài hơi ngốn nhiều tiền của từ ngân sách.
Việt Nam đã thoát ra khỏi ngưỡng đói nghèo trở thành quốc gia có mức thu
nhập trung bình. Nền kinh tế của chúng ta không còn chỉ làm để đủ ăn. Vấn đề
cấp thiết đang đặt ra là đầu tư cho cái gì và như thế nào để tăng trưởng một cách
đúng hướng nhất, bền vững nhất. Tầm nhìn chiến lược đó đòi hỏi một tấm bản đồ
công nghệ phù hợp.
Lịch sử cung cấp cho chúng ta những bài học sinh động về tầm quan trọng của
bản đồ công nghệ. Người Trung Quốc mày mò tìm ra thuốc súng đầu tiên nhưng
không dùng vào việc gì đáng kể hơn là tiêu khiển, trong khi người phương Tây là
kẻ học lỏm và đến sau rất lâu nhưng lại có thể dùng để thông đường, khai mỏ, và
ứng dụng vào vũ khí tạo dựng quyền lực khuynh đảo thế giới trong vài thế kỷ. Qua
đó thấy rằng vận dụng một công nghệ vào đúng công việc, đúng thời điểm, đúng
điều kiện phù hợp, thì cơ hội có thể mở ra vô vàn.
Nhưng ngược lại, dùng sai công nghệ, hoặc lựa chọn sai công nghệ để đầu tư
nghiên cứu, thì hậu quả cũng khôn lường. Quyết định của NASA trong việc
nghiên cứu chế tạo kính viễn vọng James Webb Space Telescope nếu gặt hái thành
công thì có thể sẽ là bản lề giúp đưa nền thiên văn của nhân loại sang hẳn một
chương mới. Nhưng nếu thất bại, dự án này - vốn tiêu tốn nhiều tỷ USD và làm
suy kiệt ngân sách dành cho các hướng nghiên cứu quan trọng khác - có thể làm
chậm bước tiến của ngành thiên văn học xấp xỉ cả thập kỷ.
Con người hiện đại có ý thức rất rõ ràng về tầm quan trọng của việc lựa chọn
nghiên cứu những công nghệ phù hợp cho mình. Họ xây dựng nên các bản đồ
công nghệ để qua đó xác định rõ các phương hướng cần nghiên cứu và giúp phân
phối nguồn lực đầu tư giữa các hướng nghiên cứu một cách hợp lý. Từ Chính phủ,
các cơ quan nghiên cứu tới doanh nghiệp, mỗi đối tượng tương ứng với một quy
mô bản đồ công nghệ đặc thù riêng. Có thể định nghĩa: Bản đồ công nghệ là một

nghệ của các nước công nghiệp phát triển. Việc đầu tư mang tính thí điểm, năm ăn
năm thua, ở một địa phương đang chưa có nguồn điện đáng kể nào khác làm nguồn
dự phòng cũng là dấu hỏi lớn. Nếu thất bại, Nghệ An sẽ phải chấp nhận chậm phát
triển thêm ít nhất nửa thập kỷ nữa.
Vì sao chúng ta còn những hạn chế trong việc đánh giá tính cần thiết và cân nhắc
lợi ích thực tiễn của những công nghệ được lựa chọn đầu tư? Nguyên nhân cơ bản
có lẽ là ở phương pháp điều hành của Nhà nước “đẽo chân cho vừa giày”. Những
quyết định ở tầm chiến lược liên quan tới chuyên môn khoa học công nghệ được
đưa ra để phù hợp với chủ trương chính trị - kinh tế - xã hội nhiều hơn là căn cứ trên
ý kiến của các hội đồng thực thụ đáp ứng được các đòi hỏi cần thiết về chuyên môn.
Phương hướng giải pháp
Đã đến lúc cần đổi mới về cách nghĩ, cách làm và nâng cấp chất xám để có
những bản đồ công nghệ phù hợp với nhu cầu và điều kiện phát triển. Mỗi vùng,
mỗi ngành công nghiệp phải có câu trả lời cho 3 câu hỏi cơ bản trước khi hoạch
định chiến lược phát triển công nghệ: Nhu cầu thực tiễn gì đang cần được giải quyết
bằng các giải pháp công nghệ? Ai đủ trình độ làm bản đồ công nghệ? Nguồn tài
chính và các nguồn lực khác sẽ được thu xếp và phân phối thế nào? Không phải địa
phương nào, ngành công nghiệp nào cũng cần đến một tấm bản đồ công nghệ chi
tiết tỉ mỉ, nhưng việc đặt ra và trả lời những câu hỏi cơ bản trên đây là điều thiết yếu
đầu tiên.
Trong các yếu tố giúp tạo nên một bản đồ công nghệ đúng nghĩa thì yếu tố con
người là quan trọng nhất. Những quyết định đầu tư liên quan tới chuyên môn khoa
học công nghệ ở tầm ngành công nghiệp không thể chỉ xây dựng căn cứ trên ý kiến
của một số nhà quản lý, công chức Nhà nước. Phải có những hội đồng hoạt động
chuyên nghiệp với những cá nhân nhà khoa học có uy tín cao trong và ngoài nước,
đặc biệt là đối với những kế hoạch phát triển dài hơi ngốn nhiều tiền của từ ngân
sách. Sản phẩm của các hội đồng phải có tính công khai cao để đông đảo đội ngũ
các nhà khoa học, nhà kinh tế, chuyên gia trong nước và quốc tế có thể thường
xuyên thẩm định, đánh giá, cập nhật. Chỉ khi có những hội đồng nghiêm túc như
vậy chúng ta mới có thể sớm rà soát lại các lựa chọn về công nghệ phục vụ cho quy