Tâm lý người Việt và văn hóa pháp lý với việc thực hiện pháp luật trong tiến
trình hội nhập quốc tế
Bất cứ một nền văn minh lớn nào cũng có những bộ luật lớn để điều chỉnh các
quan hệ xã hội, giúp cho xã hội đó phát triển, đồng thời cũng tạo ra niềm tự
hào cho con người xây dựng nên những nền văn minh đó. Điều đó chứng tỏ
rằng pháp luật vừa là công cụ để điều chỉnh xã hội văn minh, vừa là phẩm
của xã hội văn minh.
Cái hay cái tốt của pháp luật có lẽ không phải bàn cãi nhưng thái độ của con người
trong việc sử dụng pháp luật và cách hình thành nên một nền văn hoá pháp lý thì
lại cần có sự nghiên cứu một cách đầy đủ để tìm ra sự khác biệt giữa các nền văn
minh ấy từ nhiều nguyên nhân như tập quán sản xuất, chiến đấu, sinh hoạt, quá
trình giao lưu, tiếp nhận hay hoà nhập các yếu tố ngoại lai… đồng thời chỉ ra
những nguyên nhân góp phần làm hình thành nên tâm lý của một dân tộc, một
quốc gia. Tâm lý con người của một dân tộc, một quốc gia là một yếu tố cực kỳ
quan trọng tham gia vào việc hình thành nên đời sống văn hóa pháp lý. Trải qua
mấy nghìn năm tồn tại và phát triển, dân tộc Việt nam đã tạo cho mình những sắc
thái văn hóa đặc sắc riêng biệt, trong đó có sắc thái của văn hoá pháp lý. Tuy
nhiên, đây là một vấn đề khá phức tạp. Nó cần được đánh giá ở nhiều khía cạnh,
nhiều góc độ để tìm ra những cái hay, cái dở qua đó để xây dựng một nền văn hoá
pháp lý phù hợp với điều kiện mới. Bài viết này muốn nói tới yếu tố tâm lý người
Việt trong quá trình hình thành và phát triển của văn hoá pháp lý của dân tộc Việt
nam với những yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật trong điều kiện hội
nhập và phát triển.
1. Tâm lý người Việt và văn hoá pháp lý ở Việt nam
Nếu văn hoá pháp lý là những giá trị tốt đẹp mà pháp luật tạo ra từ quá trình đấu
tranh sinh tồn và phát triển của con người và được chọn lọc qua thời gian thì ở
Việt nam, văn hoá pháp lý gắn liền với với quá trình hình thành, phát triển và bảo
tồn các giá trị văn hoá truyền thống mang đặc sắc Việt nam. Trong quá trình hội
nhập và phát triển, văn hoá nói chung và văn hoá pháp lý nói riêng có ý nghĩa vô
cùng quan trọng để chúng ta hoà nhập mà không bị hoà tan, vừa bảo tồn được các
giá trị truyền thống tốt đẹp, vừa tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa của văn hoá

người vì những lý do :
Thứ nhất, cố kết đó làm cho con người trở nên lệ thuộc vào cộng đồng, ít có sự
độc lập- yếu tố quan trọng tạo nên bản lĩnh của con người và cả của một cộng
đồng hay một dân tộc. Điều này làm cho con người trở nên thụ động trong các
quan hệ, ít dám làm và cũng từ đó cũng không dám chịu trách nhiệm trước cộng
đồng và người khác. Do vậy mà người ta lười suy nghĩ và cũng dễ nảy sinh tâm lý
ỷ lại, né tránh việc đối mặt với những cái mới, cái đòi hỏi từ chính nhu cầu của
bản thân. Khi đó cá tính của con người, cái cá nhân chìm trong cái chung của cộng
đồng làng xã. Khi cái đặc tính của làng xã càng đậm nét bao nhiêu thì cái cá nhân
càng mờ nhạt bấy nhiêu. Cũng chính vì vậy mà ý thức về cộng đồng của con
người thì rất cao (do tâm lý e ngại dè dặt, sợ dư luận nên luôn phải để ý xung
quanh) nhưng ý thức về lợi ích cộng đồng lại rất thấp. Điều này có vẻ như mâu
thuẫn nhưng lại là hai mặt đối lập của một thể thống nhất. Ví dụ như trong quan hệ
một gia đình, một dòng tộc, con người ràng buộc nhau bằng gia quy, gia pháp vì sĩ
diện với các dòng họ khác, với làng, với xã nên cá nhân trong gia đình hay dòng
họ ấy phải tự khép kín, ai về phận nấy với bổn phận của con cái hay của một thành
viên. Nhưng thực ra người ta không thực sự quan tâm đến cộng đồng mà làm như
vậy cốt để yên thân và khỏi bị ai động đến. Đây là nguyên nhân dẫn đến tâm lý thờ
ơ, lẩn tránh pháp luật. Rõ ràng, đối với văn hoá pháp lý thì đây là một yếu tố tiêu
cực làm hạn chế sự chủ động của con người khi tham gia vào các hoạt động xã
hội. Còn nếu có sự tham gia vào các hoạt động này thì do a dua mà theo nhau một
cách tự phát thiếu ý thức. Khi đó người ta ít suy xét những hậu quả xấu có thể xảy
ra như những hoạt động cưỡng chế cộng đồng kiểu “bè chuối trôi sông” đối với
những người “trót dại” hoặc tham gia với thái độ tò mò, dò xét, hiếu kỳ mà không
có sự xét đoán độc lập để có thể tách mình ra khỏi cộng đồng để nhìn nhận vấn đề
một cách khách quan. Điều này dễ tạo nên dư luận ngầm trong cộng đồng- một
yếu tố quan trọng hình thành nên ý thức xã hội. Đây chính là lý do chủ yếu hình
thành nên quan niệm trọng lệ hơn luật. Lệ chỉ là cái có tính chất cục bộ trong
phạm vi hẹp, trong khi đó xã hội càng văn minh thì luật càng có ý nghĩa quan
trọng.

trong dù đục ao nhà vẫn hơn”. Ví dụ về phương diện pháp luật, án lệ là một hình
thức pháp luật được sử dụng khá phổ biến ở các nước phát triển như Anh, Mỹ
nhưng chúng ta thường coi đây là một hình thức pháp luật có quá nhiều hạn chế
nên nó gần như bị tẩy chay ở Việt nam. Tất nhiên không phải cái gì tốt với người
ta thì cũng tốt với mình nhưng chắc chắn những cái đến từ bên ngoài thì không
phải bao giờ cũng xấu. Việt nam là một dân tộc chịu quá nhiều các cuộc chiến
tranh xâm lược, luôn phải gồng mình lên để chống chọi các thế lực ngoại bang
trong suốt chiều dài của lịch sử dựng nước và giữ nước nên ngay cả khi đất nước
hoà bình trong những khoảng thời gian khá dài nhưng tâm lý nghi ngờ này vẫn
không bị triệt tiêu. Chính sách của các triều đình phong kiến nhiều khi cũng tốt
đẹp nhưng đã không được tiếp nhận bởi các làng xã nên “phép vua” phải “thua lệ
làng” bởi nói chung quan niệm của các nhà cầm quyền là dùng pháp luật để cai trị,
còn người dân Việt nam cũng như một số dân tộc phương Đông khác coi pháp luật
là hình phạt. Một minh chứng cho điều này là các bộ luật lớn của các nhà nước
phong kiến Việt nam đều được gọi là “Quốc triều hình luật” Từ đó con người Việt
nam trở nên bảo thủ, trì trệ và không chịu đổi mới. Lịch sử Việt nam đã có những
thời kỳ phát triển mạnh mẽ như thời nhà Trần nhưng do bảo thủ, không chịu thay
đổi mà trở thành lực cản cho sự phát triển, đặc biệt là sự trung quân mù quáng của
các thế lực quý tộc phong kiến nhà Trần khi bằng mọi cách chống lại cải cách của
Hồ Quý Ly. Ngoài ra, Việt nam đã mất cơ hội tránh được ách thực dân và phát
triển nhanh khi triều đình nhà Nguyễn đã không nghe lời khuyến nghị của Nguyễn
Trường Tộ mở cửa để tiếp nhận chủ nghĩa tư bản đến từ phương Tây như hai nước
châu Á khác là Nhật bản và Thái lan đã làm trong lịch sử. Tâm lý truyền thống này
chắc chắn sẽ trở thành lực cản để cho văn hoá pháp lý Việt nam có thể đến với và
tiếp nhận những thành tựu của khoa học pháp lý hiện đại trong thời kỳ hội nhập.
Những giá trị thông tin hiện đại đến với người Việt nam tham gia vào việc hình
thành văn hoá Việt nam hiện đại, trong đó có văn hoá pháp lý cũng còn gặp rất
nhiều khó khăn. Việc xây dựng nhà nước pháp quyền với yêu cầu ngày càng cao
về việc các quan hệ xã hội phải được điều chỉnh bằng pháp luật phải gắn liền với
việc hình thành một nền văn hoá pháp lý hiện đại đó, đặc biệt trong quá trình hội

hay quốc gia mà các điều kiện kinh tế có sự phát triển phức tạp. Ở Việt nam,
chúng ta không thấy có những trường phái pháp luật thực sự, cũng không có một
hệ tư tưởng pháp lý có tầm vóc, chưa có sự xung đột đáng kể giữa các quan điểm
hay trường phái pháp luật và vì vậy mà hầu như không có chuyện cạnh tranh thúc
đẩy sự cọ sát, va chạm để phát triển khoa học pháp lý. Vì vậy, tư duy pháp luật có
thể là sự tiếp nhận một cách không chủ động và lựa chọn tư duy pháp lý ngoại lai
của những kẻ mang tư tưởng cai trị là chủ yếu. Khi đó, tư tưởng độc lập dân tộc
càng làm cho mức độ nghi ngờ đối với tư tưởng pháp luật đến từ bên ngoài tăng
lên. Từ tâm lý này, người Việt nam trở nên co cụm lại trong một phạm vi hẹp để
tự vệ và cũng từ đó mà hình thành nên phương thức sản xuất, sinh hoạt có tính
chất manh mún nhỏ lẻ và hình thành nên tình trạng cục bộ địa phương. Chính mối
liên hệ trong phạm vi hẹp này mà con người không có một tư tưởng vượt tầm để
có thể nhìn xa trông rộng ra bên ngoài và đi trước thời gian. Điều đáng nói nữa là
tâm lý của người Việt lại được thể hiện đậm nét trong tư duy của các nhà làm luật
hiện nay. Do bị ảnh hưởng bởi quan niệm giai cấp nặng nề đến mức cực đoan, coi
pháp luật chỉ là ý chí của giai cấp thống trị nên các nhà lập pháp của chúng ta nảy
sinh tư tưởng áp đặt ý chí mà không có chiều phản biện, cho rằng luật là để quản
lý, để cấm đoán chứ không phải là để phục vụ cho sự phát triển, để bảo vệ cho con
người. Gần đây, việc sửa đổi Hiến pháp 1992 của chúng ta vẫn chủ yếu quan tâm
đến tổ chức bộ máy nhà nước chứ rất ít quan tâm đến các quyền dân sinh cơ bản
của công dân.
Trong xu thế hội nhập hiện nay, để hoà nhập mà không bị hoà tan, yếu tố truyền
thống có một vai trò đặc biệt quan trọng. Đảng ta đã có chủ trương xây dựng một
nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc là để khẳng định vai trò đó của văn
hoá, trong đó có văn hoá pháp lý. Ngày nay, người ta hay nói đến đạo đức trong
kinh doanh hay đạo đức doanh nhân như một trào lưu của thời kỳ hội nhập cũng
có nghĩa là những tác động từ đời sống kinh tế đang từng ngày làm thay đổi quan
niệm sống, thay đổi tâm lý của con người. Tuy nhiên, để có ưu thế cạnh tranh thì
sự liên kết giữa các thành viên trong xã hội là cực kỳ quan trọng. Điều này có
nghĩa là con người phải mở rộng các quan hệ giao tiếp với bên ngoài (ngoài làng,

nhất trên phương diện xã hội cho văn hoá pháp lý của đất nước. Những hạn chế
trong tâm lý của người Việt như phân tích ở trên càng không phải là nguyên liệu
tốt cho việc xây dựng một nền văn hoá pháp lý hiện đại. Hiện nay, có một sự
thuận lợi là sự hội nhập của Việt nam với thế giới ngày càng sâu rộng. Yếu tố tâm
lý cũng đã có nhiều sự thay đổi theo xu hướng tích cực. Sự truyền bá các giá trị
phổ biến, tốt đẹp của thế giới và có sự kiểm nghiệm ở Việt nam, trong đó có giá trị
của pháp luật như giá trị công bằng, giá trị nhân đạo và giá trị nhân văn mà hầu
như cả thế giới đã thừa nhận ngày càng nhiều và thuận lợi hơn. Với Việt nam, các
giá trị đạo đức cũng có nhiều điều khá gần gũi với những giá trị đó như các mục
đích phấn đấu của loài người là chân, thiện, mỹ. Do vậy việc xây dựng văn hoá
pháp lý phải có sự dung nạp các yếu tố ngoại lai, qua đó mà làm hình thành nên
một “thương hiệu” cho văn hoá pháp lý Việt nam như niềm tự hào của người Đức
về tính kỷ luật, người Nhật về tính cẩn thận, cần cù…để Việt nam hội nhập thêm
toàn diện hơn và người Việt nam cũng trở thành một dân tộc đáng được kính trọng
hơn trong quá trình hội nhập.
2. Các yếu tố ảnh hưởng tới việc thực hiện pháp luật
Thực hiện pháp luật diễn ra một cách phổ biến trong đời sống hàng ngày và đối
với hầu hết mọi người, trong những hoàn cảnh điều kiện khác nhau và chịu ảnh
hưởng của nhiều yếu tố đến từ nhiều hướng khác nhau với những mức độ khác
nhau. Các chủ thể thực hiện pháp luật đón nhận sự tác động đó ở các mức độ khác
nhau nên kết quả cũng như mục đích của hoạt động thực hiện pháp luật cũng diễn
ra ở những mức độ khác nhau. Việc tìm ra các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động
thực hiện pháp luật là hết sức cần thiết cả về mặt lý luận cũng như thực tiễn đời
sống. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật ở Việt Nam rất đa dạng
và phức tạp. Có thể nhìn thấy chúng ở nhiều khía cạnh mà ở đó tâm lý pháp lý nói
riêng và văn hoá pháp lý nói chung có một tầm ảnh hưởng rất sâu rộng. Bên cạnh
đó, còn những yếu tố khác cũng góp phần không nhỏ vào việc thực hiện pháp luât.
Có thể xác định các yếu tố ảnh hưởng đó cụ thể như sau:
2.1. Truyền thống
1.1 Yếu tố tâm lý

rất nhiều tri thức khoa học được phát minh đòi hỏi cách nhìn nhận, đánh giá chính
xác thì tâm lý bảo thủ sẽ trở thành lực cản rất lớn đối với sự phát triển. Bản thân
pháp luật phải vận động và biến đổi theo các điều kiện kinh tế- xã hội nên sự trì trệ
trong tâm lý “trọng tình, duy tình”của người Việt vốn ưa sự ổn định sẽ không thể
đáp ứng kịp. Sự không bắt nhịp kịp các quá trình quốc tế hóa làm cho thiệt thòi
thường nghiêng về phía chúng ta. Người Việt nam không thực sự tin tưởng vào
những gì đến từ bên ngoài vì lịch sử dựng nước luôn song hành với lịch sử giữ
nước. Với hơn một nghìn năm Bắc thuộc, pháp luật không phải là sản phẩm của
người Việt nam mà đến từ những kẻ đô hộ nên người ta phải miễn cưỡng chấp
nhận pháp luật, hoặc chống lại một cách ngấm ngầm. Người Việt không có thói
quen tuân theo pháp luật và quan niệm pháp luật gần với hình phạt hơn là gần vối
công lý nên sợ pháp luật, không coi pháp luật như một phương tiện để bảo vệ
mình, cho rằng pháp luật là để thống trị chứ không phải là công cụ để điều tiết xã
hội và bảo vệ con người. Lịch sử pháp luật Việt nam thời phong kiến, với các bộ
luật lớn chủ yếu là hình luật như Hình thư, quốc triều hình luật, Lê triều hình
luật…đã chứng minh cho quan niệm này. Một truyền thống được tạo dựng từ
nghìn năm Bắc thuộc và cũng gần nghìn năm tồn tại chế độ phong kiến ở Việt
Nam đã trở nên quá bền vững. Điều này không dễ gì thay thay đổi trong một thời
gian ngắn để cho người Việt tiếp nhận pháp luật một cách tự nguyện và tích cực.
Tập quán sinh hoạt và lối sống.
Điều kiện tự nhiên ảnh hưởng rất lớn đến các tập tính sinh hoạt, sản xuất và chiến
đấu riêng của Người Việt nam. Trước hết, đó là tập quán trồng lúa nước và hoạt
động của con người gắn liền với những điều kiện tự nhiên nên phải:“Trông trời,
trông đất, trông mây- Trông mưa, trông gió, trông ngày, trông đêm…". Họ không
thích những gì bị cho là trái với các quy luật của trời đất, không cố gắng thay đổi
điều kiện cũng như môi trường sống, co cụm lại với nhau trong những cộng đồng
nhỏ để tạo ra sức mạnh cho mình, trật tự xã hội có vẻ dễ giữ được sự ổn định, con
người dễ trở nên nhu mì, thuần tính, nương tựa vào nhau và che chở cho nhau.
Nhưng đây lại là liên kết hẹp do tập quán sản xuất nhỏ, manh mún nên tư tưởng
sản xuất tiểu nông đã ăn sâu và bám rễ vào họ nên quan tâm đến những gì là của

pháp luật. Ở Việt nam, tiền lệ pháp chưa chính thức được sử dụng như một nguồn
luật, trong khi đó chúng ta vẫn phải chấp nhận các phán quyết trong các quan hệ tư
pháp quốc tế. Gần đây nhiều vụ tranh chấp dân sự có yếu tố nước ngoài thì phía
Việt nam thường thua thiệt rất nhiều. Thực tế này đã có ảnh hưởng tích cực đối
con người Việt nam về sự cần thiết của pháp luật, về việc tiếp nhận pháp luật đến
từ bên ngoài nên đã chủ động tìm đến pháp luật để có những bảo đảm chắc chắn
cho các hoạt động của họ. Nhiều dịch vụ pháp lý được mở ra để tư vấn hoặc trợ
giúp cho các chủ thể này đã dần làm thay đổi tư duy tùy tiện trong làm ăn, kinh
doanh nói chung và đặc biệt trong việc làm ăn lớn.
Điều kiện về văn hóa – xã hội, về giáo dục đã không ngừng phát triển mở rộng
làm chuyển biến đáng kể trình độ dân trí. Cách nghĩ và tầm nhìn của người Việt
Nam được cải thiện, đặc biệt là tư duy pháp lý. Người ta ý thức hơn về một nền
dân chủ, ý thức hơn về trách nhiệm công dân cũng như quyền lợi của họ, dám đấu
tranh cho lợi ích chính đáng, với những hiện tượng tiêu cực mặc dù nó không trực
tiếp liên quan đến mình. Các cơ quan và nhân viên công quyền thay đổi thái độ từ
cửa quyền sang phục vụ, các quy định của pháp luật được tôn trọng hơn. Chức
năng, nhiệm vụ của các lực lượng công quyền cũng đã gắn liền với chế độ trách
nhiệm của họ. Tình trạng lộng quyền, lạm quyền được hạn chế do bị phát hiện và
xử lý nhiều hơn. Tính tích cực chính trị của nhân dân được nâng cao do bản thân
nhận thức của họ v à có cơ chế pháp lý thích hợp bảo đảm như có luật khiếu nại, tố
cáo, có tòa án hành chính…
2.2. Bộ máy nhà nước.
Thời gian gần đây, bộ máy nhà nước ta đã có nhiều chuyển biến khá tích cực. Tổ
chức cũng như hoạt động của bộ máy nhà nước trở nên thống nhất hơn, có sự đồng
bộ, phối hợp với nhau có hiệu quả hơn. Việc giám sát tổ chức, hoạt động của các
cơ quan đã được tiến hành thường xuyên đã tạo ra một sự chuyển biến đáng kể về
thái độ làm việc cho các cơ quan cũng như các nhân viên công quyền. Chất lượng
của đội ngũ công chức cũng không ngừng được nâng lên. Việc xây dựng nhà nước
pháp quyền được tiến hành đã làm thay đổi tính chất quan hệ giữa các cơ quan
công quyền với công dân. Quy chế dân chủ ở cơ sở được triển khai, việc thực hiện

vi phạm pháp luật được phát hiện và kịp thời xử lý tạo ra sự chuyển biến đáng kể
nhận thức trong xã hội về trách nhiệm của mỗi công dân.Cử tri được quyền bầu cử
trên cơ sở danh sách các ứng cử viên do Mặt trận tổ quốc hiệp thương với các tổ
chức của hệ thống chính trị nên các tổ chức này có sự giám sát các ứng cử viên từ
cơ sở có ý nghĩa lớn trong việc hình thành đội ngũ công chức có chất lượng- một
trong những yếu tố quan trọng cho việc thực hiện pháp luật hiệu quả, chính xác.
2.4. Các yếu tố quốc tế.
Việt nam không ngừng mở rộng các quan hệ đối ngoại trên tất cả các phương diện
trong đó không thể không nhắc tới là các vấn đề pháp lý. Chúng ta đã tạo ra một
hình ảnh tốt với thế giới với việc ký kết được rất nhiều điều ước quốc tế để chứng
tỏ sự nhìn nhận của các đối tác về Việt nam đã thực sự hội nhập, và với sự tận tâm
thực hiện các cam kết quốc tế chứng tỏ sự thiện chí của Việt Nam. Tuy nhiên, việc
áp dụng pháp luật quốc tế ngày càng trở nên bức bách và là cơ sở cho sự ổn định
bang giao quốc tế đã buộc chúng ta phải nghiêm túc hơn trong việc thực hiện pháp
luật. Bản thân người nước ngoài tham gia vào các quan hệ trong nước cũng cho
chúng ta nhiều bài học vì họ sang Việt nam thì phải theo pháp luật Việt nam nên
không lý do gì người Việt nam chúng ta lại không tuân thủ pháp luật của chính
mình. Ngược lại, khi người Việt Nam ra nước ngoài cũng đã học được nhiều bài
học về pháp luật của họ, trong đó có những bài học có được do chủ động tìm hiểu
nhưng cũng có những bài học đến từ sự trả giá cho những sai lầm đến từ sự thiếu
hiểu biết pháp luật. Việc thực hiện pháp luật đang trở thành nhu cầu tự thân của
con người
Kết luận
Xã hội ngày càng phát triển, trình độ dân trí ngày càng được nâng cao, pháp luật
ngày càng chứng minh được giá trị của nó trong cuộc sống. Hy vọng những yếu tố
ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật sẽ phát huy tác dụng tích cực, những tác
động tiêu cực của nó sẽ bị hạn chế để việc thực hiện pháp luật sẽ trở thành một lối
sống của người Việt Nam hiện đại trong yêu cầu của việc xây dựng một nhà nước
pháp quyền xã hội hội chủ nghĩa.