Người đại biểu dân cử ở địa phương với vai trò giám sát
Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân (HĐND) và Uỷ ban nhân dân (UBND) quy
định: "HĐND thực hiện quyền giám sát đối với hoạt động của Thường trực
HĐND, UBND, TAND, VKSND cùng cấp; giám sát việc thực hiện các nghị quyết
của HĐND; giám sát việc tuân theo pháp luật của cơ quan nhà nước, tổ chức kinh
tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và của công dân ở địa phương" (Điều
1). "Giám sát của HĐND bao gồm: giám sát của HĐND tại kỳ họp; giám sát của
Thường trực HĐND; giám sát của các Ban của HĐND và giám sát của đại biểu
HĐND" (Điều 57).
Trong phạm vi bài viết này, chúng ta cùng bàn về “vai trò giám sát” dưới góc
độ HĐND và đại biểu HĐND đang làm đúng việc, trúng với yêu cầu và thực hiện
đúng cách các nhiệm vụ, quyền hạn theo luật định. Theo đó, chúng ta xem xét vai
trò và hiệu quả giám sát của người đại biểu dân cử về hoạch định và thực hiện
chính sách; tìm hiểu các nguyên nhân cản trở việc đảm nhiệm vai trò này.
Khái niệm
Chúng tôi đưa ra một khái niệm có thể khá đơn giản: Giám sát là việc đánh giá
hiệu quả và năng lực hoạt động của chính quyền địa phương. Giám sát là hoạt
động phức tạp, vì nó dường như “cắt ngang” mọi công việc mà chính quyền địa
phương đang làm. Đồng thời, giám sát không phải việc mà đại biểu dân cử nào
cũng ưa thích. Hoạch định chính sách, lập chương trình, kế hoạch thì thú vị hơn
việc theo dõi kiểm tra cách thức và quá trình thực hiện chúng. Có một vài vấn đề
cần lưu ý (có thể cản trở) khi đại biểu HĐND thực hiện giám sát hiệu quả, đó là:
Thứ nhất, trách nhiệm giám sát rất quan trọng, không thể giao cho một vài
“chuyên gia” trong một lĩnh vực cụ thể, hoặc những người chỉ muốn giám sát các
hoạt động bề nổi, mà cần phải được tất cả các thành viên trong HĐND ủng hộ;
Thứ hai, không ít đại biểu HĐND có xu thế coi việc giám sát là sự tham gia vào
các hoạt động hàng ngày của chính quyền địa phương. Điều cần lưu ý ở đây, là đại
biểu dân cử không nên tham gia quá sâu vào công việc hành chính thường nhật.
Điều này có thể làm hạn chế thẩm quyền giám sát và làm nản lòng những người có
trách nhiệm thực thi chính sách, pháp luật;
Thứ ba, để là một “người giám sát” khách quan, cần có các tiêu chuẩn đánh giá

đổi hay không?
Giám sát việc thực hiện chương trình và dịch vụ là một quá trình nghiêm ngặt.
Có thể có một khoảng cách vừa phải giữa nghị quyết của HĐND và việc triển khai
thực hiện nó, khoảng cách này tồn tại ngay từ quan niệm của các chuyên viên
trong chính quyền địa phương. Khoảng cách trong quá trình thực hiện là sự cách
biệt giữa mục tiêu trong các chính sách, kế hoạch tài chính và kết quả thực hiện
chính sách, quyết toán theo thực tế (so sánh với dự toán ban đầu).
Một vài nguyên nhân gây ra khoảng cách này và gây khó khăn cho các kế
hoạch hoàn hảo của HĐND, đó là:
- Hoạch định chính sách dễ, thực hiện khó: Điều này có thể là nguyên lớn nhất
tạo ra khoảng cách.
- Cần một chiến lược triển khai thực hiện thành công một chính sách hoặc một
chương trình: Một chiến lược được hiểu như một loạt hành động được đặt ra để
đạt được mục đích chính sách. Nếu chỉ là một sáng kiến đơn giản, chiến lược có
thể được hình thành từ một vài cuộc họp của lãnh đạo chính quyền địa phương và
lãnh đạo các ban ngành;
- Chính sách thường bị thiếu nguồn lực: Thiếu nguồn lực cần thiết là nguyên
nhân lớn nhất biến chính sách thành “cái không thể đạt được” trong giai đoạn thực
hiện chính sách. Thiếu ngân sách sẽ tạo ra sự không nhất quán giữa chính sách và
thực hiện chính sách, hơn nữa, nhu cầu cần có thêm nhân sự và đào tạo nhân sự
cũng là một rào cản lớn. Nhiều chính quyền địa phương cho rằng, có thể mở rộng
các chương trình mà không cần tăng cường khả năng của nhân viên. Trong khi đó,
các chính sách mới thường đòi hỏi nhân viên phải có kiến thức, kỹ năng và quan
điểm mới để thực hiện thành công;
- Các chi phí hoạt động và bảo trì thường bị cấp thiếu;
- Những người chịu trách nhiệm thực hiện chương trình và dịch vụ không tham
gia đầy đủ vào quá trình lập kế hoạch;
- Những người tiếp nhận chương trình và dịch vụ: Người dân được ví như các
khách hàng sẽ tiếp nhận những sáng kiến khi bạn thực hiện công việc của mình, ví
như đối với dịch vụ hành chính công hiện nay. Và ngược lại, sự tham gia của

- Đừng tham gia quá sâu, chỉ tham gia vừa đủ: Hai vấn đề lớn nhất mà người
giám sát thường gặp là tham gia quá sâu và tham gia chưa đầy đủ. Nếu tham gia
quá sâu sẽ làm giảm thẩm quyền và trách nhiệm đơn vị thực thi chính sách. Tham
gia chưa đầy đủ lại bị nhìn nhận là trốn tránh trách nhiệm. Cả hai thái cực hành vi
này đều làm cản trở tiến trình thực hiện công việc;
- Phải có sự linh hoạt và điều chỉnh khi cần thiết đối với các công việc đang
được thực hiện: Phải tính tới mọi bất ngờ có thể xảy ra trong quá trình thực hiện
chính sách và chương trình mới. Tạo điều kiện thuận lợi cho các đơn vị, tổ chức
thực hiện điều chỉnh công việc cho phù hợp thực tế;
- Xác định cách thức giải quyết bất đồng giữa các bên xung đột trước khi xung
đột xảy ra: Xung đột là điều tất yếu và đó là một dấu hiệu lành mạnh (chúng tôi sẽ
nói rõ hơn trong bài về vai trò người tác động) chỉ ra rằng, công việc đang tiến
triển và mọi người liên hệ theo các cách khác nhau. Chính vì nó tất yếu, nên phải
xác định được phương pháp quản lý xung đột trong vai trò giám sát và giúp người
khác tự giải quyết xung đột.
Nhiều khi, trong quá trình thực hiện công tác giám sát, các cơ quan dân cử địa
phương than phiền nhiều nếu có rắc rối, nhưng lại không có được hành động có ý
nghĩa quyết định để giải quyết. Giám sát đúng việc và đúng cách sẽ giúp HĐND
làm tốt chức năng của mình sau khi ban hành chính sách và thông qua dự toán
ngân sách địa phương.