Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
LÅÌI NỌI ÂÁƯU
-***-
Trong khi chåì âåüi giạo trçnh qúc gia, chụng täi biãn
soản giạo trçnh “Lëch sỉí Tỉ tỉåíng Viãût Nam” nhàòm phủc
vủ cho viãûc hc táûp ca sinh viãn ngnh Triãút hc, ngnh
Giạo dủc Chênh trë tải cạc trỉåìng Âải Hc thüc Âải hc
Hú v nhỉỵng bản âc quan tám.
Näüi dung cún sạch âỉåüc hon thnh dỉûa ch úu
trãn näüi dung hai cún “Lëch sỉí tỉ tỉåíng Viãût Nam” táûp 1
v 2 do Nh xút bn Khoa hocü X häüi v Nhán vàn xút
bn nàm 1995 v 1997. Táûp 1 do giạo sỉ Nguùn Ti Thỉ
ch biãn, táûp 2 l ca giạo sỉ tiãún s Lã S Thàõng ch
biãn. Ngoi ra, ti liãûu tham kho ch úu l bäü sạch “Lëch
sỉí Tỉ tỉåíng Viãût Nam” gäưm 7 táûp ca tạc gi Nguùn
Âàng Thủc do Nh xút bn thnh phäú Häư Chê Minh phạt
hnh nàm 1998.
Cún Giạo trçnh cng l sỉû hon thiãûn bỉåïc mäüt ca
“Âãư cỉång bi ging Lëch sỉí tỉ tỉåíng Viãût Nam” do tạc gi
biãn soản nàm 2002.
Màûc d â cọ nhiãưu cäú gàõng biãn soản theo quút
âënh säú 3244/ GD-ÂT ngy 12/ 09/ 1995 ca Bäü trỉåíng Bäü
Giạo Dủc v Âo Tảo, song cún sạch cng khäng trạnh
khi nhỉỵng thiãúu sọt. Tạc gi ráút mong nháûn âỉåüc sỉû gọp
ca cạc bản âäưng nghiãûp, âc gi xa gáưn âãø cún sạch
ngy cng hon thiãûn hån. Chán thnh cm ån!
Hú, thạng 3 nàm 2007
Th. s Hong Ngc Vénh
BI MÅÍ ÂÁƯU
ÂÄÚI TỈÅÜNG, PHỈÅNG PHẠP, NHIÃÛM VỦ

biãûn chỉïng, siãu hçnh); Mäúi quan hãû giỉỵa triãút hc våïi cạc khoa
hc, våïi cạc tỉ tỉåíng khạc.
Mäüt tri thỉïc âỉåüc gi l triãút hc phi bao gäưm hai úu täú:
Nháûn thỉïc:
Phi thãø hiãûn âỉåüc mäüt sỉû hiãøu biãút nháút âënh (nãúu
khäng nọi l sỉû hiãøu biãút un thám) vãư thãú giåïi.
Nháûn âënh:
Phi t r âỉåüc thại âäü, hnh vi, cạch cỉ xỉí, ỉïng xỉí, âäúi xỉí ca
con ngỉåìi våïi thãú giåïi.
2 - Lëch sỉí triãút hc.
Theo quan âiãøm mạc-xêt, lëch sỉí triãút hc l lëch sỉí phạt
sinh, hçnh thnh v phạt triãøn ca triãút hc nọi chung, ca cạc
khuynh hỉåïng v hãû thäúng triãút hc khạc nhau nọi riãng trong sỉû
phủ thüc (suy âãún cng) ca nọ vo sỉû phạt triãøn ca täưn tải x
häüi.
Lëch sỉí triãút hc l mäüt khoa hc ca cạc khoa hc triãút
hc, chỉï khäng l mäüt khoa hc lëch sỉí thäng thỉåìng:
- Nọ nghiãn cỉïu, mä t cạc sỉû kiãûn trong sỉû phạt triãøn ca
triãút hc, trçnh by näüi dung cạc hãû thäúng triãút hc khạc nhau
mäüt cạch khại quạt.
- Nọ nghiãn cỉïu nhỉỵng quy lût phạt triãøn ca triãút hc v
lägêc näüi tải ca quạ trçnh phạt sinh, hçnh thnh v phạt triãøn ca
cạc hãû thäúng triãút hc.
- Näüi dung cå bn ca lëch sỉí triãút hc l cüc âáúu tranh
ca ch nghéa duy váût v ch nghéa duy tám. Cüc âáúu tranh ny
xun sút sỉû phạt triãøn ca triãút hc v nọ phn ạnh cüc âáúu
tranh giai cáúp trong x häüi. Cüc âáúu tranh ny cng khäng tạch
råìi cüc âáúu tranh giỉỵa hai phỉång phạp nháûn thỉïc biãûn chỉïng
v siãu hçnh.
+ Ch nghéa duy váût khàóng âënh váût cháút cọ trỉåïc,

khäng phạt triãøn, hồûc váûn âäüng v phạt triãøn theo chu k khẹp
kên. Phỉång phạp siãu hçnh cng â tri qua nhiãưu hçnh thỉïc
khạc nhau trong tiãún trçnh váûn âäüng v phạt triãøn ca mçnh.
II/ NHIÃÛM VỦ NGHIÃN CỈÏU CA LËCH SỈÍ TRIÃÚT HC.
- Lëch sỉí triãút hc chè r sỉû phạt triãøn ca ch nghéa duy
váût trong cüc âáúu tranh ca nọ våïi ch nghéa duy tám v nhỉỵng
biãún âäøi båíi nhỉỵng hçnh thỉïc khạc nhau ca ch nghéa duy váût.
- Lëch sỉí triãút hc chè r sỉû phạt triãøn ca ch nghéa duy
tám trong cüc âáúu tranh ca nọ våïi ch nghéa duy váût v quạ
trçnh biãún âäøi ca nọ dỉåïi nhỉỵng hçnh thại khạc nhau.
- Lëch sỉí triãút hc chè r cüc âáúu tranh giỉỵa hai phỉång
phạp biãûn chỉïng v siãu hçnh trong lëch sỉí triãút hc. Chè r sỉû
hçnh thnh v phạt triãøn ca cạc phỉång phạp nháûn thỉïc chëu nh
hỉåíng sáu sàõc ca quạ trçnh phạt triãøn khoa hc, k thût v
trçnh âäü ca nãưn sn xút x häüi.
- Lëch sỉí triãút hc chè r cüc âáúu tranh giỉỵa ch nghéa duy
váût v ch nghéa duy tám, giỉỵa phỉång phạp biãûn chỉïng v
phỉång phạp siãu hçnh, nhỉng khäng lm âån gin v lm ngho
lëch sỉí triãút hc, m lm phong phụ thãm lëch sỉí triãút hc båíi
3
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
tênh âan xen, thám nháûp nhau, kãú thỉìa nhau, loải b nhau giỉỵa
cạc tro lỉu triãút hc.
- Lëch sỉí triãút hc chè r tênh phỉïc tảp, khọ khàn trong viãûc
phán loải rảch ri hai tro lỉu triãút hc cå bn dỉûa trãn váún âãư cå
bn ca triãút hc. Viãûc phán loải chè thỉûc hiãûn âỉåüc chênh xạc
khi hiãøu âụng ngun l “âáúu tranh v thäúng nháút giỉỵa cạc màût
âäúi láûp“; Phi cọ sỉû phán biãût cáưn thiãút giỉỵa âáúu tranh tỉ tỉåíng
vãư thãú giåê quan våïi âáúu tranh vãư khoa hc.

hiãûn thỉûc cho l lûn vãư lëch sỉí triãút hc. Sau ny, trong âiãưu
kiãûn lëch sỉí måïi, Lãnin â bo vãû nhỉỵng quan âiãøm ca Mạc v
Àng ghen vãư váún âãư ny.
Lãnin â âàûc biãût nháún mảnh ngun tàõc tênh Âng ca lëch
sỉí triãút hc l ngun tàõc báút di báút dëch, l cại väún cọ ca lëch sỉí
triãút hc tỉì 2000 nàm trỉåïc âáy.
4
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
- Lëch sỉí triãút hc mạc-xêt cäng khai trỉåïc sau nhỉ mäüt,
bo vãû ch nghéa duy váût trỉåïc sỉû táún cäng ca nhỉỵng k th
âëch våïi nọ, phã phạn cọ cå såí x häüi khạch quan âäúi våïi mi
quan âiãøm ca ch nghéa duy tám trong lëch sỉí triãút hc, nháút l
våïi triãút hc tỉ sn hiãûn âải.
Tuy nhiãn, khäng vç thãú m ty tiãûn, håìi håüt, v âoạn trong
viãûc nghiãn cỉïu cạc dng triãút hc tỉ sn hiãûn âải. ÅÍ âáy, cáưn cọ
bn lénh vảch r táút c nhỉỵng gç phn âäüng v phủc vủ låüi êch
riãng ca cạc giai cáúp, cạc táưng låïp phn âäüng trong x häüi.
Âäưng thåìi, cn phi biãút tháûn trng duy trç v bo vãû táút c
nhỉỵng gç tiãún bäü, cọ giạ trë trong mi triãút thuút.
- Ngun tàõc tênh Âng trong lëch sỉí triãút hc mạc-xêt âäúi
láûp våïi mi biãøu hiãûn ca ch nghéa giạo âiãưu. Nọ âi hi tênh
sạng tảo cao v quan âiãøm lëch sỉí củ thãø nghiãm tục. Trong âiãưu
kiãûn ngy nay, cng nháûn thỉïc r hån nghéa ca cüc âáúu tranh
chäúng lải ch nghéa giạo âiãưu.
- Tênh sạng tảo trong lëch sỉí triãút hc mạc-xêt hon ton xa
lả våïi ch nghéa xẹt lải v ch nghéa cå häüi âang mỉu toan bọp
mẹo, xun tảc cạc sỉû kiãûn lëch sỉí nhàòm phủc vủ âäư chênh trë,
thỉûc tiãùn ca cạc giai cáúp, cạc táưng låïp phn âäüng hiãûn nay. Sạng
tảo trong lëch sỉí triãút hc mạc-xêt âọng vai tr quan trng trong

V/ VAI TR NGHÉA CA LËCH SỈÍ TRIÃÚT HC MẠC-
XÊT.
Lëch sỉí triãút hc mạc-xêt cho ta kh nàng hiãøu biãút v khại
quạt sỉû phạt triãøn ca lëch sỉí tỉ tỉåíng triãút hc nhán loải, nàõm
âỉåüc nhỉỵng kinh nghiãûm ca nháûn thỉïc khoa hc. Lëch sỉí triãút
hc mạc-xêt chè r sỉû hçnh thnh v phạt triãøn ca nhỉỵng phỉång
phạp nháûn thỉïc khoa hc; Dảy ta phỉång phạp nghiãn cỉïu, âạnh
giạ mäüt hc thuút triãút hc trong lëch sỉí, gọp pháưn xáy dỉûng
phỉång phạp tỉ duy khoa hc.
Gọp pháưn to låïn vo cüc âáúu tranh tỉ tỉåíng v l lûn
hiãûn nay. Lëch sỉí triãút hc chè r quạ trçnh âáúu tranh giỉỵa ch
nghéa duy váût v ch nghéa duy tám, chè r tênh âụng âàõn, tiãún
bäü ca thãú giåïi quan duy váût ch nghéa v tênh hản chãú, phn
khoa hc ca thãú giåïi quan duy tám ch nghéa.
Bàòng cạc sỉû kiãûn lëch sỉí v sỉû phán têch khoa hc, lëch sỉí
triãút hc mạc-xêt giụp ta chäúng lải sỉû xun tảc ca triãút hc tỉ
sn âäúi våïi ch nghéa duy váût, nháút l âäúi våïi ch nghéa duy váût
biãûn chỉïng; Giụp ta chäúng lải ch nghéa cå häüi nhàòm biãûn häü
cho ch nghéa tỉ bn; Giụp ta vảch r cạc th âoản xo trạ trong
viãûc âạnh giạ vä càn cỉï vãư cạc nh triãút hc tiãún bäü nhàìm hả tháúp
vai tr ca h, cng nhỉ viãûc táng bäúc mäüt säú nh triãút hc phn
âäüng vãư màût lëch sỉí.
Lëch sỉí triãút hc mạc-xêt âàût cå såí khoa hc cho viãûc tiãúp
tủc nghiãn cỉïu v phạt triãøn ch nghéa duy váût biãûn chỉïng, âọ l
triãút hc ca âåìi säúng thỉûc tiãùn, v cng chè cọ âåìi säúng thỉûc tiãùn
måïi lm cho triãút hc phạt triãøn.
Lëch sỉí triãút hc mạc-xêt âọng vai tr quan trng trong viãûc
âạnh bải cạc mỉu toan ca ch nghéa giạo âiãưu, ch nghéa xẹt
lải, ch nghéa cå häüi âỉa lải bỉïc tranh chán thỉûc ca lëch sỉí, thục
âáøy sỉû phạt triãøn ca triãút hc v do âọ thục âáøy cạc quạ trçnh

âỉåüc tênh âa dảng trong sỉû thäúng nháút ca lëch sỉí tỉ tỉåíng triãút
hc nhán loải.
Cng bn vãư nhán sinh quan, nhỉng Nho, Pháût, Lo â tảo
ra ba thãú mảnh khạc nhau. Pháût nàûng vãư tám linh, tçnh cm tän
giạo; Nho nàûng vãư chênh trë, âảo âỉïc; Lo lải ch trỉång tỉû
nhiãn. Sỉû häüi nháûp Nho-Pháût-Lo â tảo ra mäüt hiãûn tỉåüng âàûc
biãût trong âåìi säúng tỉ tỉåíng vàn họa cạc dán täüc Ạ Âäng, v nọ
â bäø tục cho nhau tảo ra mäüt thãú giåïi quan “häùn dung“,”täøng
håüp“ - tỉïc l mäüt thãú giåïi quan triãút hc ton diãûn hån.
Âỉïng åí gọc âäü phỉång phạp, thç cạc triãút thuút Trung
Qúc âàûc biãût quan tám âãún âåìi säúng thỉûc tiãùn chênh trë-x häüi,
trong khi âọ triãút hc Áún Âäü lải thiãn vãư siãu hçnh hc v tän
giạo
Triãút hc phỉång Âäng, nháút l triãút hc Áún Âäü, m näøi báût
nháút l triãút hc Pháût giạo â bao hm nhỉỵng tỉ tỉåíng biãûn chỉïng
sáu sàõc. Nhỉng våïi tỉ cạch l biãûn chỉïng ca sỉû phạt triãøn thç vãư
cå bn nọ chỉa âãư cáûp tåïi.
So våïi triãút hc Trung Qúc, thç cạc trỉåìng phại triãút hc
Áún Âäü êt cọ sỉû sạng tảo, nàng âäüng. Thäng thỉåìng cạc triãút
thuút Áún Âäü phạt triãøn vãư sau thỉåìng chè l bàòng cạch ny,
hồûc cạch khạc lm r hån ca cạc báûc tiãưn bäúi m thäi. Âáy
chênh l sỉû phn ạnh nhỉỵng úu täú â chi phäúi sỉû phạt triãøn cháûm
chảp ca Áún Âäü cäø-trung âải.
Sỉû phạt triãøn ca tỉ tỉåíng triãút hc phỉång Âäng, sỉû giao
lỉu tỉ tỉåíng v vàn họa trong khu vỉûc â mang bn sàõc âäüc âạo
so våïi phỉång Táy.
7
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
Nhỉỵng tỉ tỉåíng triãút hc Áún Âäü v Trung Qúc du nháûp

Chụng ta cáưn xạc âënh män hc ny khäng phi l män lëch
sỉí tỉ tỉåíng nọi chung, cng khäng phi l män lëch sỉí ca cạc tỉ
tỉåíng trong thỉïc hãû.
Âáy phi l män hc m näüi dung cå bn
ca nọ l lëch sỉí triãút hc v nhỉỵng tỉ tỉåíng cọ quan hãû máût thiãút
våïi tỉ tỉåíng triãút hc.
Viãût Nam trong lëch sỉí, tuy triãút hc khäng phạt triãøn,
nhỉng â cọ tỉ tỉåíng triãút hc ca mçnh.
Nàm 1981, trong Nghë quút ca Bäü chênh trë vãư chênh
sạch khoa hc v k thût â chè ra phi: “Nghiãn cỉïu lëch sỉí tỉ
tỉåíng triãút hc ca dán täüc v sỉû thàõng låüi ca tỉ tỉåíng triãút hc
Mạc-Lãnin åí Viãût Nam”
1
.
1
LSTTVN - Táûp 1 - Nh xút bn KHXH - HN 1993 - Tr 13
8
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
Âäúi tỉåüng nghiãn cỉïu ca lëch sỉí tỉ tỉåíng Viãût Nam nhỉ
váûy phi bao gäưm cạc váún âãư sau: Tiãưn triãút hc, tỉ tỉåíng triãút
hc, triãút hc, nhỉỵng tỉ tỉåíng chênh trë-x häüi gàõn bọ hỉỵu cå våïi
triãút hc.
Tỉïc l nhỉỵng näüi dung xoay quanh cại trủc triãút hc v
thãø hiãûn lãn cạc mỉïc âäü phạt triãøn ca triãút hc Viãût Nam. Ngỉåìi
nghiãn cỉïu phi lỉûa chn láúy mäüt trong säú âọ.
Cáưn tháúy ràòng, Viãût Nam åí vo giỉỵa ÁÚn Âäü v Trung Qúc
l hai näi triãút hc ca nhán loải, nháút âënh phi chëu nh hỉåíng
tỉ tỉåíng triãút hc ca hai qúc gia âọ. Màût khạc, lëch sỉí Viãût
Nam l mäüt qúc gia vàn minh hng cỉåìng chụng ta phi cọ mäüt

vãư con ngỉåìi
.
Âọ cng chênh l âäúi tỉåüng v phảm vi nghiãn cỉïu ca
män Lëch sỉí tỉ tỉåíng Viãût Nam m khäng thãø nháưm nọ våïi âäúi
tỉåüng v phảm vi nghiãn cỉïu ca Chênh trë hc, Lût hc, Vàn
hc hay Sỉí hc.
2. Âàûc âiãøm nghiãn cỉïu ca lëch sỉí tỉ tỉåíng Viãût
Nam.
Cáưn phi xạc âënh r ràòng: Tỉ tỉåíng triãút hc Viãût Nam d
âỉåüc hçnh thnh trãn cå såí bn âëa hay âỉåüc kãú thỉìa tỉì ngoi
vo, táút c âãưu tri qua mäüt quạ trçnh váûn âäüng v phạt triãøn åí
9
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
Viãût Nam, âãưu bë thỉûc tiãùn Viãût Nam chi phäúi nãn nọ cọ nhỉỵng
nẹt âàûc trỉng, khạc biãût.
- Ch nghéa u nỉåïc l âàûc trỉng cå bn nháút ca lëch sỉí
tỉ tỉåíng triãút hc Viãût Nam. ÅÍ âáy khäng xẹt ch nghéa u
nỉåïc trãn phỉång diãûn tçnh cm, tám trang, tám l hay chøn
mỉûc âảo âỉïc, hiãûn tỉåüng âảo âỉïc, hnh vi âảo âỉïc m
xẹt ch
nghéa u nỉåïc trãn phỉång diãûn l lûn
. Tỉïc phi xẹt nọ trãn
phỉång diãûn tỉ tỉåíng chênh trë-x häüi hồûc quan âiãøm triãút hc
vãư x häüi. Ch nghéa u nỉåïc phi âỉåüc âãư cáûp âãún våïi tỉ cạch
l mäüt hãû thäúng nhỉỵng l lûn, nhỉỵng quan âiãøm vãư âạnh giàûc
giỉỵ nỉåïc v phạt triãøn âáút nỉåïc.
Lëch sỉí thãú giåïi cho tháúy cọ nhiãưu dán täüc cọ ch nghéa u
nỉåïc ca mçnh, nhỉng êt tháúy cọ dán täüc no khạc cọ ch nghéa
u nỉåïc nhỉ dán täüc Viãût Nam âỉåüc xẹt âãún åí táút c cạc phỉång

Viãût Nam l
thãú giåïi quan phong kiãún
áúy. Thãú giåïi quan ny l
phn ạnh ca thỉûc trảng phỉång thỉïc sn xút lm cho cäng
thỉång nghiãûp khäng phạt triãøn, khoa hc tỉû nhiãn khäng xút
hiãûn, táưng låïp trê thỉïc tỉû do khäng thãø ra âåìi ca lëch sỉí phong
kiãún Viãût Nam.
- Vãư quạ trçnh phạt triãøn, thãú giåïi quan triãút hc Viãût Nam
trong phảm tr ca ch nghéa phong kiãún tuy cọ phạt triãøn
nhỉng trong trảng thại khng hong kẹo di: Lục âáưu l nhỉỵng
niãûm thä så cháút phạc ca con ngỉåìi bn âëa vãư thãú giåïi quan v
nhán sinh quan, vãư sau l sỉû du nháûp tỉì ngoi vo nhỉ Nho, Pháût,
10
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
Lo v sau cng l sỉû trỉåíng thnh ca chãú âäü phong kiãún Viãût
Nam.
Thãú giåïi quan ny ban âáưu âạp ỉïng âỉåüc u cáưu ca cäng
cüc dỉûng nỉåïc v giỉỵ nỉåïc ca Viãût Nam. Nhỉng chàóng bao láu
nọ tråí nãn lụng tụng trỉåïc nhỉỵng thay âäøi ca cạc váún âãư kinh
tãú-x häüi v chênh trë-x häüi ca âáút nỉåïc tỉì thãú k XVI tråí âi.
Sỉû bãú tàõc cu thãú giåïi quan biãøu hiãûn trong viãûc âàût lải váún
âãư theo âảo ny hay theo âảo kia, hay kãút håüp c ba âảo âãø trë
nỉåïc, sỉû phủc häưi khàõc nghiãût ca Nho giạo åí triãưu Nguùn v.v.
Sỉû bãú tàõc âọ cng thãø hiãûn trong thại âäü ca nhán dán âäúi våïi hãû
tỉ tỉåíng thäúng trë ca x häüi (sỉû â kêch chám biãúm ca nhán
dán âäúi våïi mäüt säú giạo âiãưu ca Nho giạo hồûc Pháût giạo).
Mi cúi thãú k XIX, Viãût Nam måïi cọ Nguùn Trỉåìng Täü
do âỉåüc tiãúp xục våïi thãú giåïi quan tỉ bn ch nghéa, nãn trong
cạc âiãưu tráưn ca mçnh â lãn tiãúng phã phạn thãú giåïi quan phong

Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
nỉåïc, vãư âảo lm ngỉåìi, m khäng nãn trçnh by lëch sỉí tỉ
tỉåíng Viãût Nam cng theo cạc váún âãư bn thãø lûn, nháûn thỉïc
lûn, cng táûp trung vo cạc trỉåìng phại duy váût, duy tám, kinh
nghiãûm, v.v.
- Tam giạo l mäüt trong nhỉỵng ngưn gäúc ca tỉ tỉåíng triãút
hc Viãût Nam. Nhỉng khäng thãø vç lëch sỉí tỉ tỉåíng Viãût Nam
“láúy gäúc tỉì tam giạo”, “váûn dủng tam giạo”, m lải âi trçnh by
lëch sỉí tỉ tỉåíng dán täüc nhỉ l lëch sỉí phạt triãøn ca tam giạo.
Phảm tr triãút hc Viãût Nam tuy chỉa phạt triãøn âáưy â, chỉa
hon chènh, chỉa tråí thnh mäüt hãû thäúng vỉỵng chàõc nhỉng nọ ráút
quan trng
. Vi váûy, trong nhỉỵng trỉåìng håüp cọ thãø cáưn táûp trung
trçnh by nhỉỵng khại niãûm triãút hc hồûc cọ tênh triãút hc trong
lëch sỉí tỉ tỉåíng dán täüc. Nhỉỵng khại niãûm tråìi-ngỉåìi, tám-váût,
trë-loản, nhán nghéa, phi cọ vai tr näøi báût.
Trong nghiãn cỉïu lëch sỉí tỉ tỉåíng Viãût Nam khi gàûp nhỉỵng
khại niãûm, phảm tr cng loải hồûc cọ ngưn gäúc xa xỉa tỉì cạc
khại niãûm, phảm tr ca lëch sỉí triãút hc Trung Qúc hay ÁÚn
Âäü, thç phi so sạnh âãø tháúy âỉåüc sỉû khạc biãût, sỉû phạt triãøn so
våïi gäúc ca nọ, so våïi ngỉåìi bản âäưng täng ca nọ åí cạc hãû
thäúng kia.
Tuy nhiãn, khäng thãø lục no cng truy vãư ngưn, cng so
sạnh.
Phỉång phạp quan trng trong nghiãn cỉïu khäng phi l so
sạnh m l phán têch
. Phi phán têch måïi tháúy âỉåüc nghéa ca
cạc khại niãûm áúy v giạ trë ca nhỉỵng näüi dung áúy. F.Enghen
viãút: “Tỉì dán täüc ny sang dán täüc khạc, tỉì thåìi âải ny sang thåìi

thại kinh tãú-x häüi.
Nhỉng lëch sỉí Viãût Nam trỉåïc Cạch mảng Thạng Tạm 1945
khäng xút hiãûn cạc cüc cạch mảng x häüi, chênh váûy m viãûc
phán k lëch sỉí Viãût Nam cáưn phi kãút håüp cạc mäúc l hçnh thại
kinh tãú-x häüi våïi cạc mäúc l sỉû kiãûn chênh trë-x häüi låïn ca lëch
sỉí Viãût Nam.
BI 2: KHẠI QUẠT VÃƯ NIÃN BIÃØU VIÃÛT NAM
(PHÁN K LËCH SỈÍ VIÃÛT NAM).
1. Thåìi k âäư âạ c: Cạch ngy nay khong 300.000 nàm.
2. Thåìi k âäư âạ giỉỵa: Cạch ngy nay khong 10.000 nàm.
3. Thåìi k âäư âạ måïi: Cạch ngy nay khong 5.000 nàm.
4. Thåìi k Häưng Bng, Vàn Lang: Tỉì 2879 tcn âãún 258
tcn. Âáy l thåìi k bøi âáưu dỉûng nỉåïc.
5. Thåìi k âáúu tranh ginh âäüc láûp dán täüc:
Trỉåïc âáy ta quen gi l thåìi k Bàõc thüc. Thåìi k ny
kẹo di tỉì Triãûu  xám lỉåüc nỉåïc ta cho âãún thãú k X scn. Niãn
biãøu Viãût Nam thåìi k ny nhỉ sau:
- Nh Thủc (257 tcn - 208 tcn). Täø qúc Viãût Nam thäúng
nháút tỉì mi C Mau âãún âëa âáưu Mọng Cại.
- Phong kiãún phỉång Bàõc âä häü Viãût Nam (207 tcn - 938
scn). Âáút nỉåïc bë chia càõt. Nỉåïc Nam Viãût chè cn lnh thäø tỉì
Thanh Họa tråí ra Bàõc, âỉåüc chia thnh hai qûn Giao Chè v
Cỉíu Chán v âỉåüc sạt nháûp våïi tènh Qung Âäng Trung Qúc
gi l nỉåïc Nam Viãût; vãư sau tỉì 111 tcn lải sạt nháûp thnh mäüt
cháu l Giao Cháu do nh Hạn thäúng trë.
- Thåìi k ny cọ cạc cüc khåíi nghéa låïn: Hai B Trỉng
(40-43); B Triãûu (248); Tiãưn L (L Bê 544 âãún 548) v Triãûu
Viãût Vỉång (Triãûu Quang Phủc 549 âãún 570), räưi Háûu L (571
âãún 603) nỉåïc ta cọ tãn l Vản Xn; Mai Hàõc Âãú (722); Phng
Hỉng (791).

(1370-1372), Tráưn Dû Täng (1373-1377), Tráưn Phãú Âãú (1377-
1388), Tráưn Thûn Täng (1388-1398), Tráưn Thiãúu Âãú (1398-
1400).
7. Thåìi k äøn âënh v thënh trë ca x häüi phong
kiãún thãú k XV âãún âáưu thãú k XVI:
Thåìi k ny tênh tỉì ci cạch ca Häư Qu Ly (1400-1407)
cho âãún Lã Tục Täng (1504):
- Nỉåïc Âải Ngu våïi Nh Häư 1400 âãún 1427
cọ bäún vua:
Qu Ly (1400-1401), Hạn Thỉång (1401-1407), Háûu Tráưn cọ
Gin Âënh (1407-1409) v Qu Khoạng (1409-1413). Giàûc Minh
xám lỉåüc nỉåïc ta tỉì 1413 âãún 1427 thç tỉì 1418 âãún 1427 l khåíi
nghéa ca Bçnh Âënh Vỉång Lã Låüi.
- Nỉåïc Âải Viãût våïi Nh Lã (Tiãưn Lã Så) 1428-1504
cọ 8
vua: Lã Thại Täø (1428-1433), Lã Thại Täng (1434-1442), Lã
Nhán Täng (1443-1459), Lã Nghi Dán (1459), Lã Thạnh Täng
(1460-1497), dẻp loản Chiãm Thnh thu häưi lải lnh thäø Viãût
Nam tỉì Duy Xun Qung Nam âãún Âäưng Xn Phụ n v
xạc láûp ch quưn ca ngỉåìi Viãût åí Âng Trong, Lã Hiãún Täng
(1498-1504), Lã Tục Täng (1504).
8. Thåìi k khng hong v chia càõt ca x häüi
phong kiãún (Thãú k XVI - Thãú k XVII):
Thåìi k ny âỉåüc tênh tỉì Háûu Lã Så (Lã Uy Mủc 1505-
1509) âãún Trënh-Nguùn phán tranh chia nỉåïc ta thnh Âng
Trong, Âng Ngoi (1624).
-
Nỉåïc Âải Viãût, nh Háûu Lã Så våïi 4 vua
: Lã Uy Mủc
(1505-1509), Lã Tỉång Dỉûc (1510-1516), Lã Chiãu Täng (1516-

l thåìi Lã Mảt, tãn nỉåïc l Âải Viãût
:
+
ÅÍ Âng Ngoi cọ 11 vua: Lã Chán Täng (1643-1649),
Lã Tháưn Täng (láưn sau 1649-1662), Lã Huưn Täng (1663-
1671), Lã Gia Täng (1672-1675), Lã Hy Täng (1676-1705), Lã
Dủ Täng (1705-1729), Hän Âỉïc Cäng (1729-1732), Lã Thưn
Täng (1732-1735), Lã Täng (1735-1740), Lã Hiãưn Täng
(1740-1786) v vë vua bạn nỉåïc, rỉåïc voi vãư dy m täø Lã Chiãu
Thäúng (1787-1788).
+ ÅÍ Âng Trong cạc
chụa Nguùn âàût tãn nỉåïc ta l Viãût
Nam, sau âọ âäøi lải l Âải Nam,
cọ 7 chụa: Nguùn Phục Lan
(1635-1648), Nguùn Phục Táưn (1648-1687), Nguùn Phục Tràn
(1687-1691), Nguùn Phục Chu (1691-1725), Nguùn Phục Trụ
(1725-1738) chụa thu häưi lnh thäø Viãût Nam tỉì Âäưng Nai âãún
C Mau, Nguùn Phục Khoạt (1738-1765), Nguùn Phục Thưn
(1765-1775).
- Nh Táy Sån 1778-1802
våïi ba vua Thại Âỉïc (Nguùn
Nhảc 1778-1793), Quang Trung (Nguùn Hû 1778-1792), Cnh
Thënh (Nguùn Quang Ton 1793-1802).
10. Thåìi k chãú âäü phong kiãún trung ỉång táûp
quưn Nh Nguùn:
15
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
Âáy l thåìi k triãưu âçnh Nh Nguùn våïi âáút nỉåïc thäúng
nháút tỉì mi C Mau âãún âëa âáưu Mọng cại.

- Nỉåïc Cäüng ha X häüi ch nghéa Viãût Nam 1976 âãún nay
våïi sạu vë ch tëch nỉåïc l ch tëch Tän Âỉïc Thàõng (1976-1980),
ch tëch Trỉåìng Chinh (1981-1986), ch tëch V Chê Cäng
(1987-1992), ch tëch Lã Âỉïc Anh (1992-1997), ch tëch Tráưn
Âỉïc Lỉång (1997-2006), Ch tëch Nguùn Minh Triãút (2006-
nay). Sạu Täøng bê thỉ ca Âng Cäüng sn Viãût Nam thåìi k ny
l âäưng chê Lã Døn (1976-1986), âäưng chê Trỉåìng Chinh
(1986), âäưng chê Nguùn Vàn Linh (1986-1991), âäưng chê Âäù
Mỉåìi (1991-1998), âäưng chê Lã Kh Phiãu (1998-2001), âäưng
chê Näng Âỉïc Mảnh (2001-nay).
BI 3: NHỈỴNG NẸT KHẠI QUẠT VÃƯ ÂÀÛC ÂIÃØM CA
TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM

QUA CẠC THÅÌI K LËCH SỈÍ.
1. Thåìi tiãưn sỉí v så sỉí:
3
Cạc säú liãûu trãn thäúng kã theo “Âáút nỉåïc ta” - Hong Âảo Thụy - Nxb KHXH - H Näüi 1989 v “Kãø
chuûn vua quan Nh Nguùn” ca Phảm Khàõc He - 1990.
16
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
Dáúu hiãûu ngỉåìi ngun thy cọ nhiãưu åí nụi Â, nụi Nng
thüc Qung n, Thanh Họa. Vàn họa ngỉåìi ngun thy cn
gi l vàn họa Ha Bçnh, hiãûn chụng ta â tçm âỉåüc hån 120 vàn
họa Sån vé ngoi tråìi v trong hang âäüng, táûp trung nhiãưu nháút åí
Lai Cháu, Ha Bçnh (119 di têch) cn lải l ri rạc åí Thanh Họa,
Bçnh-Trë-Thiãn.
Nãưn vàn họa ny kẹo di cạch ngy nay khong tỉì 7.000-
12.000 nàm.
Cúi thåìi âäư âạ måïi cạch âáy trãn 5.000 nàm, con ngỉåìi â

cáưu cáúp bạch, sỉû täưn tải riãng l ca hai bäü täüc Vàn Lang v Lảc
Viãût l khäng â sỉïc ỉïng phọ våïi k th.
Nỉåïc Áu Lảc bao gäưm ch úu miãưn Bàõc bäü v Bàõc Trung
bäü ngy nay, â nhiãưu láưn âáøy lui sỉû xám lỉåüc ca nh Táưn v
17
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
nhỉỵng cüc xám lỉåüc âáưu tiãn ca Triãûu Â, â nọi lãn thỉïc
dán täüc, thỉïc tỉû ch âạnh giàûc giỉỵ nỉåïc ca dán täüc Viãût Nam.
X häüi Áu Lảc cng nhỉ x häüi Vàn Lang âãưu l x häüi
vàn minh näng nghiãûp tênh cháút cäng x näng thän cn khạ
mảnh.
Âáy cng l thåìi k củc diãûn phỉång Bàõc âang chuøn
biãún. Thåìi Chiãún Qúc (481-221 tcn) cháúm dỉït, nh Táưn â
thäúng nháút Trung Qúc våïi tỉ tỉåíng “bçnh thiãn hả”, ch nghéa
bnh trỉåïng bàõt âáưu âáøy mảnh v phạt qn xám lỉåüc vãư phỉång
Nam.
3. Thåìi k âáúu tranh ginh âäüc láûp dán täüc:
Âáy l thåìi k ta quen gi l thåìi k Bàõc thüc 207 tcn -
938 scn.
Nàm 207 tcn, Triãûu  cỉåïp ngäi An Dỉång Vỉång âäøi
nỉåïc Áu Lảc thnh hai qûn Giao Chè v Cỉíu Chán thüc nỉåïc
Nam Viãût (Bao gäưm Qung Âäng, Qung Táy v nam Qung
Cháu - Trung Qúc ngy nay).
Nàm 111 tcn, Nh Hạn xám lỉåüc Nam Viãût lải âäøi Áu Lảc
thnh cháu Giao Cháu kẹo di âãún 938 scn. Giai âoản ny cọ ráút
nhiãưu cüc khåíi nghéa ca nhán dán ta chäúng lải sỉû thäúng trë ca
giàûc phỉång Bàõc. Tỉ tỉåíng ngỉåìi Viãût cọ cạc âiãøm cå bn näøi
báût nhỉ sau:
- L mäüt cäüng âäưng ngỉåìi Viãût cọ ch quưn;

thùn giỉỵa mäüt nỉåïc nh tuy giu lng u nỉåïc v chê càm th
giàûc nhỉng cỉ dán êt hån khäng dãù gç cọ thãø nhanh chọng tảo
âỉåüc sỉû chuøn hoạ âãø cọ thãø thàõng âỉåüc mäüt nỉåïc låïn hån våïi
säú dán v âáút âai ca h gáúp nhiãưu láưn Viãût Nam (Cho d cọ lục
h bë chia âäi chia ba lỉûc lỉåüng cọ kẹm sụt âi: Tam qúc 220-
280; Nam Bàõc triãưu 420-589)
+ Máu thùn ny mäüt màût loải trỉì ngưn gäúc v âäüng lỉûc
ca x häüi Vàn Lang-Áu Lảc c, màût khạc lm ny sinh ngưn
gäúc v âäüng lỉûc måïi. Mäüt màût nọ chàõn ngang hỉåïng phạt triãøn
lëch sỉí ca x häüi c, màût khạc nọ quy âënh nhỉỵng chiãưu hỉåïng
phạt triãøn måïi ca x häüi måïi. Âäüng lỉûc phạt triãøn ca âáút nỉåïc
báy giåì khäng chè l näüi bäü trong nỉåïc m ch úu cn do nhỉỵng
ngỉåìi u nỉåïc bãn trong v c nhỉỵng k thäúng trë bãn ngoi.
Chênh thỉïc, chê, hnh âäüng vç låüi êch khạc nhau ca h l
ngưn gäúc, âäüng lỉûc quy âënh hỉåïng thay âäøi ca x häüi Viãût
Nam.
+ Nẹt khạc biãût so våïi giai âoản trỉåïc cng nhỉ våïi cạc
giai âoản sau l trãn âáút Viãût Nam cäø â âäưng thåìi diãùn ra hai
quạ trçnh váûn âäüng trại ngỉåüc nhau Hạn Hoạ v chäúng Hạn hoạ.
Âãø tha mn chê “trë qúc bçnh thiãn hả” ngỉåìi Hạn thỉng
nãu cao kháøu hiãûu “Dé Hoa biãún Di”. Cạc qúc gia xung quanh
âãú qúc Hạn âãưu bë chụng gi bàòng cại tãn khinh miãût l “Tỉï
Di”.
Tháût ra kháøu hiãûu trãn chè l chiãu bi dng âãø che âáûy
nhỉỵng ngun nhán thỉûc sỉû bãn trong l nhàòm mủc âêch vå vẹt,
bọc läüt ca ngỉåìi Hạn. Nãúu ch nghéa tỉ bn tçm kiãúm thüc âëa
nhàòm cọ thë trỉåìng khai thạc ngun liãûu, tiãu thủ hng hoạ v
bọc läüt sỉïc lao âäüng r mảt, thç âãú qúc phong kiãún nh Hạn xám
lỉåüc cạc nỉåïc khạc lải nhàòm tho mn sinh hoảt xa hoa cu h
bàòng viãûc bàõt thüc âëa cäúng nảp. Cỉï vi nàm, tháûm chê mäùi nàm

Täúng Nho
(cn gi l L hc) våïi hai phảm tr cå bn l
v khê l sỉû kãút håüp giỉỵa Nho giạo våïi Pháût giạo våïi cạc triãút gia
tiãu biãøu l Chu Âän Di (1017-1073), Trçnh Hảo (1032-1085),
Trçnh Di (1033-1107), m tiãu biãøu nháút l Chu Hy (1130-1200).
Minh Nho
(cn gi l Tám hc) l sỉû phạt triãøn ca Nho
giạo thãm duy tám våïi nh tỉ tỉåíng tiãu biãøu l Vỉång Th
Nhán (Vỉång Dỉång Minh 1472-1528)
Tuy cọ khạc nhau åí mäùi thåìi k, nhỉng Nho giạo cọ cại
chung l nọ khäng phi l mäüt tän giạo, nọ cng khäng l mäüt
triãút thuút triãút hc, m chè l mäüt hc thuút vãư chênh trë-âảo
âỉïc-x häüi ca giai cáúp phong kiãún.
Ch trỉång ca Nho giạo l dng Âỉïc trë, Nhán trë âãø qun
l x häüi. Nho giạo nãu lãn mäüt x häüi l tỉåíng: “x häüi âải
âäưng”, “vua thạnh täi hiãưn”, “mi cại âãưu ca chung”, ”mi
ngỉåìi âãưu cọ quưn låüi”, “ngỉåìi ngỉåìi âãưu cọ sn nghiãûp”,
“ngỉåìi ngỉåìi u thỉång nhau nhỉ anh em”, “x häüi ho mủc”,
“ngỉåìi ngỉåìi âãưu âỉåüc chàm sọc”
Trãn thỉûc tãú l tỉåíng nhán âảo ca Nho giạo l l tỉåíng
khäng tỉåíng, m bn cháút ca Nho giạo chè l: Xáy dỉûng thỉïc
tän ty tráût tỉû, trong x häüi dỉåïi tuût âäúi phủc tng trãn. Vãư triãút
hc, Nho giạo l mäüt hc thuút duy tám khạch quan våïi cạc
quan niãûm vãư Tråìi, Qu tháưn, Mãûnh)
Tỉ tỉåíng ny ban âáưu khäng ph håüp våïi x häüi vỉìa thoạt
thai tỉì Vàn Lang-Áu Lảc våïi chãú âäü lảc háưu, lảc tỉåïng ca Viãût
Nam. Nhán dán Viãût Nam khi âọ khäng cáưn âãún Nho giạo, m
Nho giạo vo Viãût Nam l do bn thäúng trë Trung Qúc ạp âàût.
Vãư sau Nho giạo måïi l mäüt u cáưu táút úu, mäüt tỉ tỉåíng cáưn
phi tiãúp thủ ca x häüi nỉía thüc âëa nỉía phong kiãún Viãût Nam

Trang Tỉí (369-286 tcn) phạt triãøn, nọ âäúi láûp våïi Nho giạo trãn
nhiãưu lénh vỉûc.
Lo-Trang ch trỉång con ngỉåìi khäng cáưn can thiãûp vo
x häüi; x häüi khäng cáưn can thiãûp vo con ngỉåìi m cỉï âãø
chụng phạt triãøn tỉû nhiãn theo âảo bn nhiãn ca nọ. H tuût
âäúi hoạ tênh tỉång âäúi båíi quy lût cán âäúi v phn phủc ca vản
váût.
Âảo ny vo Viãût Nam thåìi k ny (207 tcn - 938 scn) ch
úu lỉu hnh trong ngỉåìi Hạn tháút thãú trãn con âỉåìng chênh trë,
bë ngỉåüc âi â tçm âãún Lo-Trang âãø tỉû an i mçnh. Nọ chè l
dáúu vãút ca khuynh hỉåïng tỉû do-tỉû tải, thãø hiãûn trong cạc nh
Nho kiãm nh thå Viãût Nam chëu nh hỉåíng ca Nam Hoa kinh.
Cúi thåìi k ny, khi thiãưn täng Trung Qúc truưn sang Viãût
Nam thç Lo-Trang måïi nh hỉåíng r rãût âãún cạc nh tu hnh
Viãût Nam.
Âảo giạo
l tän giạo ca Trung Qúc khäng liãn quan âãún
Lo-Trang m dỉûa mäüt cạch hçnh thỉïc vo Âảo ca Lo Tỉí v
thåì Hong Âãú Lo Tỉí (tháưn thạnh hoạ Lo Tỉí). Âảo ny nh
21
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
hỉåíng r rãût åí Viãût Nam trong giai âoản ny. Nọ gäưm hai phại:
phại ph thu (chỉỵa bãûnh), phại tháưn tiãn (luûn âan). Âảo ny
âỉåüc nhiãưu ngỉåìi Viãût Nam tin theo do nọ ph håüp våïi tên
ngỉåỵng dán gian Viãût Nam, v nọ bäø sung tên âiãưu cho tên
ngỉåỵng dán gian Viãût Nam chỉa cọ.
Âảo Pháût
(Buddaha) cọ ngưn gäúc tỉì ÁÚn Âäü cäø âải, ngỉåìi
sạng láûp l Siddharatha Gauxtama (563-483 tcn), truưn âãún

Màûc cüc thënh suy âỉìng såü hi.
Kia kça ngn c git sỉång âäng”
4
.
Tráưn Thại Täng cọ quan niãûm:
4
Nguùn Ti Thỉ (Ch biãn) - Lëch sỉí tỉ tỉåíng Viãût Nam - Táûp 1 - Nh xút bn khoa hc x häüi - H
Näüi 1993 - Tr 202.
22
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
“Quang cnh tràm nàm ton åí sạt na, thán tỉï âải hạ âỉåüc
trỉåìng cỉíu”
5
.
Cn Tû Trung Thỉåüng S lải quan niãûm:
“Vê nhỉ b âỉåüc nhë kiãún, phạp giåïi thy bao dung”
hồûc “Âo â trãn cáy thåìi tiãút âụng, Cục vng bãn dáûu
chàõc gç xn”
6
.
+ Cạc vë chán tu thåìi L - Tráưn cng nhçn ra nhỉỵng giạ trë
vénh hàòng báút di báút dëch l cại bn thãø duy nháút cọ mäüt khäng
hai ca ca táút c vản váût chênh l tỉû tênh, chán tám. Nọ l viãn
ngc sạng mi, l bäng sen khäng hãư r cạnh trong l ha:
“Chåï bo xn tn hoa rủng hãút,
Âãm qua sán trỉåïc nåí cnh mai”;
“Vê nhỉ ngc âäút trãn nụi, mu sàõc váùn âẻp. Nhỉ hoa sen
nåí trong l lỉía váùn tỉåi mu”
7

6
Sạch â dáùn - Trang 217 - 218.
7
Sạch â dáùn - Trang 204.
8
Sạch â dáùn - Trang 206 - 207.
23
Th.S HONG NGC VÉNH - GIẠO TRÇNH LËCH SỈÍ TỈ TỈÅÍNG VIÃÛT NAM -
ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
Thiãưn sỉ Chán Khäng quan niãûm: “Hỉ vä tháưn diãûu ráút sáu
xa, Thäøi dëu nåi nåi ngn giọ ha, Vä vi hiãøu âỉåüc vä cng
khoại, Nguûn lãn chäún áúy måïi l nh”; “Lm theo hỉỵu niãûm
qn vä niãûm, Trại våïi vä sinh chëu hỉỵu sinh”.
Tû Trung Thỉåüng S chè r:
“Tám thãø khäng thë cng khäng phi,
Pháût tênh chàóng hỉ cng chàóng thỉûc,
Phạp thán khäng lải cng khäng qua,
Chán tênh chàóng phïi cng chàóng trại,
Tám tỉïc Pháût. Pháût tỉïc tám.
Linh diãûu chiãúu cng kim cäø thäng,
Xn âãún tỉû hoa xn mèm miãûng,
Thu vãư âáu chàóng nỉåïc thu trong”
9
.
+ Pháût tải tám cng l triãút l gii thoạt v nháûp thãú ca cạc
tên âäư Pháût giạo L - Tráưn. Tỉû tênh, chán tám l Nhỉ Lai khäng
cọ tênh quy âënh v khäng åí ngoi thãú giåïi tráưn gian nhỉ Chụa
ca Cäng giạo. Pháût åí trong tráưn gian, Pháût l bn tám ca mi
ngỉåìi, trong tám mi ngỉåìi âãưu cọ Pháût.
Tráưn Nhán Täng quan niãûm:

ÂẢI HC KHOA HC HÚ 2007.
Båíi thãú m ngỉåìi ngäü âảo váùn ln gàõn mçnh våïi hiãûn hỉỵu
ca táït c nhỉỵng gç gi l gi håüp vä thỉåìng. Ngỉåìi ngäü âảo
khäng thoạt ly våïi cüc säúng hiãûn thỉûc m váùn làn läün trong
vng sinh tỉí, khäng såü sinh tỉí m nhçn sinh tỉí nhỉ mäüt cại gç
thỉåìng nhiãn. Niãút bn l âảt âãún cại tám “vä trủ”, “vä tỉåïng”,
“vä niãûm” khäng bë rng büc, khäng chạn nn bi quan trỉåïc
cüc âåìi m tháûm chê cn lảc quan u âåìi.
Tám ung dung tỉû tải ca ngỉåìi giạc ngäü tháûm chê cọ quưn
säúng mäüt cạch thoi mại trong cüc âåìi khäng cáưn tn th
nghiãm tục nhỉỵng giåïi lût ca nh cha. Säúng khäng g bọ m
váùn khäng trại âảo.
- nh hỉåíng ca Nho giạo trong âåìi säúng chênh trë-x häüi:
+ Dỉåïi cạc triãưu âải Ngä, Âinh, Tiãưn Lã nh hỉåíng ca
Nho giạo trãn lénh vỉûc tỉ tỉåíng chênh trë v x häüi åí nỉåïc ta l
chỉa r nẹt.
+ Sang thåìi k Nh L, nho s måïi xút hiãûn tuy chỉa l
táưng låïp âäng âo, chỉa l mäüt lỉûc lỉåüng x häüi låïn mảnh nhỉng
nọ â thỉûc sỉû âi vo âåìi säúng tỉ tỉåíng chênh trë v x häüi.
Nho giạo â ginh âỉåüc chäù âỉïng trong tỉ tỉåíng chênh trë
v x häüi thåìi L, båíi l lục ny â tha mn âỉåüc mäüt u cáưu
bỉïc bạch ca sỉû phạt triãøn ca x häüi Viãût Nam l cng cäú chãú
âäü phong kiãún v xáy dỉûng mäüt nh nỉåïc qn ch táûp quưn
mảnh m.
Cạc vua L thỉåìng láúy cạc âiãøn têch Nho giạo nãu ra våïi tỉ
cạch l nhỉỵng bi hc kinh nghiãûm ca cäng viãûc trë nỉåïc. Tỉ
tỉåíng trong “Chiãúu dåìi âä” ca L Cäng øn v trong “Nam
qúc sån h” ca L Thỉåìng Kiãût mang dáúu vãút ca tỉ tỉåíng
thiãn âëa nhán cm ỉïng ca Nho giạo, khi h quan niãûm Vua l
ngỉåìi thi hnh mãûnh tråìi, ngỉåìi v tråìi cọ liãn hãû tỉång cm.