1
LỄ HỘI ĐỀN HÙNG: CỘI NGUỒN LỊCH SỬ VÀ VĂN HÓA
NGUYỄN THỊ LÝ*
* ThS -Trường CĐ VHNT & DL Sài Gòn
TÓM TẮT
Lễ hội Đền Hùng tức giỗ Tổ Hùng Vương là Quốc giỗ của dân tộc Việt Nam.
Với lễ hội Đền Hùng, bài viết sẽ dẫn bạn đọc tìm về cội nguồn dân tộc từ hai góc độ:
lịch sử và văn hóa.
SUMMARY
HUNG TEMPLE FESTIVAL: CULTURE AND HISTORY ORIGIN
King Hung Temple Festival, a death anniversary for King Hung is Vietnam's death
anniversary of the nation. With Hung Temple festival, the article will lead readers to
find the ethnic origin from two angles: the history and culture.
Lễ hội Đền Hùng – giỗ Tổ Hùng Vương, từ bao đời nay đã ăn sâu vào trong tâm
thức của mỗi người dân Việt Nam. Thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước, giữ gìn và phát huy
nguồn cội đất nước như một lẽ tự nhiên. Có thể nói hiếm dân tộc nào có ý thức về Tổ
tông mạnh mẽ và bền vững như văn hóa người Việt. Do đó, giỗ Tổ Hùng Vương là
Quốc giỗ chung của toàn dân tộc Việt Nam và kiều bào đang sinh sống ở nước ngoài.
Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mùng Mười tháng Ba
Khắp miền truyền mãi câu ca
Nước non vẫn nước non nhà ngàn năm
Một bài thơ nhỏ nhưng gói gọn một bản sắc văn hóa rất Việt Nam “Uống nước
nhớ nguồn”.
Giỗ Tổ tức giỗ vua Hùng - vị vua Tổ của người Việt, người có công sáng lập nhà
nước Văn Lang và mở ra thời đại Hùng Vương trong lịch sử Việt Nam (từ khoảng thế
kỷ VII trước Công nguyên (TCN) đến thế kỷ III sau Công nguyên (SCN), cũng là nhà
nước hình thành sớm nhất ở khu vực Đông Nam Á cổ đại. Như vậy, từ Văn Lang đến
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam - đất nước Việt Nam trải qua hàng ngàn năm lịch
sử. Văn hóa Việt Nam vì thế cũng không kém phần đặc sắc. Không phải tự nhiên mà
một nhà nghiên cứu ngoại quốc nhận định: Việt Nam là một dân tộc có bản sắc văn hóa

Nhà nước Văn Lang ra đời với bộ máy chính quyền đơn giản. Đứng đầu là vua
gọi là vua Hùng. Dưới vua có Lạc Hầu, Lạc Tướng. Bên dưới có Bồ Chính – người
đứng đầu công xã nông thôn - gồm có Kẻ, Chiềng, Chạ. Xã hội Hùng Vương, dân được
gọi là Lạc dân, Lạc dân cày cấy lạc điền, lễ hội theo tiếng trống đồng, chống xâm lăng
bằng mũi tên đồng, đi ra bể lớn bằng thuyền lớn, trồng nhiều lúa nước được mùa thì
đựng trong thạp đồng, phụ nữ không thiếu trang sức đẹp bằng đá quý, nam thì đóng
khố, nữ thì mặc váy. Ăn trầu là thú vui thường ngày của Lạc dân, nhuộm răng là phong
tục thuần hậu, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, sùng bái anh hùng đã hình thành rõ nét.
Ngoài chính sử, nguồn gốc dân tộc Việt Nam còn được dựng nên từ những sự
tích, huyền thoại. Tuy nhuốm màu huyền bí, hoang đường, kỳ diệu, mỗi sự tích, huyền
thoại luôn chứa đựng nhiều “thông điệp” của tổ tiên người Việt. Sách Đại Việt Sử lược
ghi rằng “đến đời Trang Vương nhà Chu (696 – 682 TCN) ở bộ Gia Ninh có người lạ
dùng ảo thuật quy phục các bộ lạc, tự xưng là Hùng Vương đóng đô ở Văn Lang, đặt
quốc hiệu là nước Văn Lang, phong tục thuần hậu chất phác… truyền được mười tám
3
đời đều xưng là Hùng Vương” [4, tr140]. Sự tích trên cho thấy, nhà nước Văn Lang
hình thành bằng sự hợp nhất của 15 bộ lạc anh em. Theo văn học truyền miệng xưa của
nước ta không thấy có chuyện xung đột, sát phạt nào giữa các bộ lạc. Mà lẽ thường
nhất và cho tới nay vẫn còn là trong sự lập quốc của các dân tộc, khó tránh cái lẽ tranh
hùng, mạnh thắng yếu thua, lớn nuốt bé. Trái lại, “Văn Lang bắt đầu bằng sự hợp nhất
cả vì lý, lẫn tình. Văn Lang tồn tại bởi sự hợp nhất. Hợp nhất cũng là của tổ tiên ta” [3,
tr204]. Thống nhất là sự tồn tại của đồng bào ta đứng trước bất kỳ kẻ thù nào. Trải qua
hàng ngàn năm, cái nghĩa lý và tình, sự hợp nhất, đoàn kết luôn song hành với tiến
trình lịch sử Việt Nam.
Truyền thuyết nổi tiếng nhất về cội nguồn dân tộc là Lạc Long Quân – Âu Cơ.
Theo sự tích Hồng Bàng giải thích thì nguồn gốc của dân tộc Việt Nam là sự “kết
duyên”, hòa hợp của hai giống Rồng – Tiên. Tiên là Âu Cơ, thuộc Lục Quốc ở trên cạn
và Rồng là Lạc Long Quân thuộc Thủy quốc ở miền duyên hải, hải đảo. “Vua đầu tiên
của họ Hồng Bàng ở nước Xích Qủy là Lộc Tục, tức Kinh Dương Vương, một hôm đi
du ngoạn ở hồ Động Đình, gặp một thiếu nữ nhan sắc tuyệt vời tự xưng là Long Nữ,

phải khai phá những vùng đất trên núi, vừa tận dụng hàng trăm hòn đảo được hình
thành do biển tiến để tổ chức lại cuộc sống. Câu chuyện năm mươi người lên núi, năm
mươi người xuống biển còn biểu hiện sự kiện phân bố dân cư đầu tiên trong lịch sử và
hơn thế nói lên sự đoàn kết (không đoàn kết thì làm sao dắt nhau lên núi, dắt nhau
xuống biển). Phải là một cộng đồng có quyền lực đủ mạnh mới có thể làm được việc
đó. Sự cố kết cộng đồng này là do nhà nước tiến hành. Muốn tồn tại trong điều kiện
lịch sử (chống thiên tai, khai hoang đất đai, chống kẻ thù) tổ tiên ta ít nhất phải giải
quyết 3 vấn đề: đoàn kết thành cộng đồng, phân bố lại dân cư và cải tiến công cụ lao
động”. Có lý lắm thay!
Về cương vực lãnh thổ Văn Lang: bờ cõi nước Xích Qủy trải dài từ Bắc Trung Bộ
đến hồ Động Đình chính là địa bàn cư trú của người Bách Việt, là khu vực tam giác
không gian gốc văn hóa Việt Nam. Bờ cõi nước Văn Lang của các vua Hùng sau này là
bộ phận của không gian gốc đó, cũng như người Lạc Việt là một bộ phận của khối cư
dân Bách Việt. Về mặt thời gian, thiên niên kỷ thứ III TCN (trong đó có mốc truyền
thuyết là năm 2879), ứng với giai đoạn đầu thời đại đồ đồng, cũng là thời điểm hình
thành chủng Nam Á (Bách Việt). Thành tựu văn hóa chủ yếu của giai đoạn Văn Lang –
Âu Lạc, sau nghề nông nghiệp lúa nước chính là nghề luyện kim đồng. Trống đồng
hiện vật điển hình của văn hóa Đông Sơn, của văn minh nông nghiệp Việt Cổ. Trống
đồng, sản phẩm đặc sắc nhất của Văn Lang, của thời đại Hùng Vương, văn hóa Trống
đồng là văn hóa của thời đại các thủ lĩnh quân sự, trong đó thủ lĩnh miền trung du, xuất
phát điểm địa lý của sự hình thành Nhà nước – nổi bật dần lên như một thủ lĩnh tối cao
và xưng vua “Vua Hùng” – nghĩa là Bố của các thủ lĩnh mạnh. Trống đồng ngoài chức
năng biểu tượng của các thế lực thủ lĩnh còn là biểu tượng của vật thiêng làm trung
gian cho sự giao tiếp của con người và thần linh, giữa cõi sống và chết
“Trống đồng và bài hát man
Người Nam rất sùng cầu cúng” [11. tr138]
Như vậy, Văn Lang là một thực tế lịch sử, một nước bền vững lâu dài, có bờ cõi,
lịch sử, chế độ xã hội, phong tục tập quán riêng của mình. Trong thời đại dài như thế,
người Văn Lang cũng đủ điều kiện để sáng tạo một nền văn hóa có bản sắc Văn Lang,
5

Rất rõ ràng, theo quy luật chung về sự hình thành các nhà nước cổ đại: từ xã hội Công
xã nguyên thủy, nền sản xuất bắt đầu dư thừa của cải, tư hữu xuất hiện phá vỡ nguyên
tắc vàng “bình đẳng”. Xã hội xuất hiện giai cấp, tầng lớp khác nhau, mâu thuẫn xã hội
đòi hỏi một nhà nước ra đời. Tuy nhiên, xã hội Việt Nam thời kỳ văn hóa Đông Sơn,
đã có các thành phần xã hội khác nhau, nhưng chưa xuất hiện hiện tượng mâu thuẫn xã
hội đến mức đối kháng. Mà nhà nước hình thành, do nhu cầu đoàn kết, hiệp lực để
chống thiên tai, khai hoang đất đai, chống kẻ thù ngoại xâm. Do đó, dựng nước đi
liền với giữ nước. Việt Nam là một dân tộc, một quốc gia thống nhất ngay từ buổi
đầu. Từ thời Văn Lang cho đến nay, quy luật hình thành và phát triển của dân tộc Việt
Nam và quốc gia Việt Nam là dựng nước và giữ nước. Dựng nước để tự cường giữ
nước và giữ nước để dựng nước, do vậy dựng nước và giữ nước là biểu tượng của lòng
6
yêu nước Việt Nam. Như vậy, văn hóa đặc sắc của dân tộc từ thời Văn Lang của vua
Hùng là yêu nước, yêu nước trở thành truyền thống, thành chủ nghĩa yêu nước. Một
trong những sắc thái biểu hiện mang tính đặc thù ấy là chủ nghĩa yêu nước Việt Nam
đã được linh thiêng, tâm linh hóa thành một thứ “tín ngưỡng”. Nếu như mỗi gia đình
chúng ta có cha mẹ, thì cả dân tộc cũng có cha sinh, mẹ dưỡng. Trong nhà thờ gia tiên,
trong làng thờ thần Hoàng, thì trong nước người Việt Nam thờ Vua Tổ - Vua Hùng. Ở
đây, lòng yêu nước không còn chỉ là một thứ tình cảm, tư tưởng thuần túy, mà chừng
nào nó đã trở thành một phạm trù linh thiêng, nó vượt lên trên thế giới thường nhật,
trần tục thành cái để người ta phụng thờ. Huyền thoại Lạc Long Quân và Âu Cơ đẻ ra
trăm trứng nở thành trăm con là cội nguồn của dân tộc. Phong tục mỗi năm đến ngày
mùng Mười tháng Ba, tất cả đều hướng về Phong Châu mà giỗ tổ Hùng Vương – ngày
giỗ chung của cả một dân tộc – không phải dân tộc nào cũng có. Đối với người Hồi
Giáo, Mecca là thánh địa, thì với người Việt Nam, đất tổ quê cha cũng là thánh địa.
Trải qua những giai đoạn thăng trầm trong suốt chiều dài lịch sử, những gì của cha ông
để lại là trường tồn muôn đời cho con cháu. “Các vua Hùng có công dựng nước, Bác
cháu ta phải cùng nhau giữ nước”, người Việt Nam không ai có thể quên được lời nói
bất hủ đó của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Thứ ba, để giữ được nước, dân tộc ta cần bản lĩnh. Yêu nước phải bản lĩnh là một

Lạc, cháu Hồng” trở về non Nghĩa Lĩnh – Phong Châu - Phú Thọ để thắp hương tưởng
nhớ công ơn tổ tiên. Đó cũng là ngày Đoàn kết dân tộc, là biểu tượng cao đẹp của văn
hóa Việt Nam. Nhân ngày giỗ Tổ, xin được một lần nhắc lại cội nguồn dân tộc, để mỗi
chúng ta thấm sâu hơn nữa các giá trị văn hóa của dân tộc: “Nhiễu điều phủ lấy giá
gương. Người trong một nước phải thương nhau cùng”.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đào Duy Anh, Việt Nam Văn hóa sử cương, Nxb Văn hóa Thông tin, H, 2002
2. Huỳnh Công Bá, Cơ sở Văn hóa Việt Nam, Nxb Thuận Hóa, Huế, 2008
3. Hội khoa học Lịch sử Việt Nam, GS Nhà giáo nhân dân Trần Văn Giàu, Nxb
Giáo dục, H, 1996.
4. Phan Huy Lê, Lịch sử Việt Nam (tập 1), Nxb Đại học và Chuyên nghiệp, H,
1987.
5. Phan Ngọc, Bản Sắc Văn hóa Việt Nam, Nxb Văn học, H, 2002
6. Lê Văn Quán, Nguồn văn hóa truyền thống Việt Nam, Nxb Lao Động, H, 2007
7. Vũ Ngọc Khánh, Vũ Thụy An, Lễ hội Việt Nam, Nxb Thanh niên, H, 2007
8. Trần Ngọc Thêm, Tìm về bản sắc văn hóa dân tộc, Nxb Tp Hồ Chí Minh
9. Lê Ngọc Trà, Văn hóa Việt Nam Đặc trưng và cách tiếp cận, Nxb Gíao dục, H,
2007.
10.Đặng Đức Siêu, Hành trình văn hóa Việt Nam, Nxb Lao Động. H, 2002