MÀU SẮC V
À ÁNH SÁNG TÂM LINH
NƠI THỜ TỰ Ở ĐỒNG BẰNG BẮC
BỘ Tượng Bồ Tát Quán Thế Âm chùa
Bà Đá, Hà Nội

Khu vực đồng bằng Bắc Bộ là nơi tập trung nhiều đình, chùa, đền, miếu, văn chỉ,
võ chỉ, từ đường là nơi thờ thành hoàng làng, thờ phật, thờ thánh, thờ thần, thờ
các đường âm liệt tôn, liệt tổ của các gia tộc, dòng họ v.v Tục thờ các vị ngay
trên quê hương mình và theo tập quán thờ tự đã có ngàn xưa để lại.
Hầu hết kiến trúc các nơi thờ tự ở khu vực đồng bằng bắc bộ từ buổi sơ khai là
kiến trúc kiểu chữ Nhất, rồi chữ Nhị, chữ Công, chữ Đinh, chữ Tam, nội công
ngoại quốc v.v với hệ mái vì kèo đòn tay thượng lương, dùi, mè đ
ể đỡ mái. Lúc
đầu mái lợp lá, lợp rơm, lợp rạ, lợp cỏ tranh, sau này lại lợp ngói để chống nắng
mưa và có độ bền cao. Các công trình kiến trúc phục vụ tín ngưỡng tôn giáo có
đặc thù riêng với hệ mái cong và bốn góc theo kiểu tàu đao, lá mái, lòng thuyền,
r
ồi chồng mái, kéo mái, nối mái, vẩy mái Chiều cao mái bằng 2/3 chiều cao công
trình. Hệ mái này còn được gắn các tượng tròn, phù điêu, hoa lá cách điệu, con
kìm, hoặc tứ linh (long - li - qui - phượng) tạo ra các giá trị thẩm mĩ cho kiến trúc
công trình. Đồng thời che mưa, che nắng và tạo ánh sáng lung linh huyền ảo cho
nội thất kiến trúc nơi thờ tự.
Màu sắc và ánh sáng tâm linh trong nơi thờ tự nói chung tương tự nhau do kết cấu
và bố cục kiến trúc. Khu vực có ánh sáng mạnh nhất là ở ngoài sân, tiếp đến là ti
ền
tế hoặc tiền đường (ánh sáng giảm dần và gần như tối hẳn). Khi bước qua hàng
hiên và bậc cửa ta thường phải dừng lại giây lát rồi mới bước tiếp bởi ánh sáng đã

giảm hẳn, khiến ta có một cảm giác nhẹ nhàng, dễ chịu như đang bước vào một
thế giới khác với thế giới bên ngoài, để tĩnh tâm hướng tới cảnh Phật.
Phụ thuộc vào qui luật của tự nhiên mà ánh sáng trong kiến trúc, điêu khắc ở chùa
cũng thay đổi theo, nhưng ở một góc độ nào đó thì nội thất chùa đã giải quyết
được những ưu điểm của ánh sáng trong nội thất bằng ánh sáng nhân tạo mang
tính khả quan. Xét chi tiết về ánh sáng trong chùa tôi xin có mấy nhận xét sau:
Trong chùa luôn có sự thay đổi không gian ánh sáng theo mùa khác nhau. Mùa h
ạ,
mùa thu ánh sáng nhiều; mùa đông, mùa xuân ánh sáng ít.
Ngay trong ngày nơi đây cũng luôn có sự thay đổi không gian ánh sáng theo thời
gian, từ mờ sáng đến trưa, chiều, tối và đêm.
Mật độ và vị trí bày đặt tượng pháp khác nhau, dẫn đến cường độ ánh sáng của
từng nơi trong chùa cũng không hoàn toàn giống nhau.
Trong khuôn viên chùa cho thấy: khu sáng nhất là hành lang, rồi đến tiền đư
ờng, ít
hơn là thiêu hương. Toà thượng điện là ít ánh sáng hơn cả, nên tối nhất.
Dựa vào những điều kiện khách quan của ánh sáng tự nhiên và điều kiện bắt buộc
của việc bài trí tượng pháp trong chùa mà ta phải có hệ thống ánh sáng nhân tạo
cho phù hợp với không gian kiến trúc nơi thờ tự.
Toà bái đường có ánh sáng mạnh nên các pho tượng hiện diện nhiều chi tiết, mỗi
pho tượng lại có vai trò và tư thế biểu lộ khác nhau, các nghệ nhân lại s
ơn các màu
cụ thể khác nhau để diễn tả các chất liệu khác nhau trên các pho tư
ợng. Do vậy khi
được ánh sáng chiếu vào, làm khối thay đổi về ảo giác, đã tạo nên sự sống động
cho các pho tượng. Mặt khác bản thân mỗi pho tượng tự bộc lộ hình khối riêng,
nhưng lại hoà nhập được với quần thể chung để tạo nên nét đẹp hài hoà của tổng
thể không gian nghệ thuật. Tòa bái đường có nhiều ánh sáng nhất nên sự va đập
của ánh sáng tự nhiên đã ảnh hưởng trực tiếp đến các pho tượng, làm nổi bật các
chi tiết trang trí và khối điêu khắc trong thủ pháp thể hiện tính cách nhân vật. Do

nhiên, ánh sáng nhân tạo, cộng với phong cách nghệ thuật và vị trí bày đặt tượng
pháp đã tạo nên các giá trị tâm linh ở từng ngôi vị phật và thánh cụ thể.
Tóm lại: Chùa là không gian thờ tự và tu hành của các tín đồ đạo Phật, nên chùa
đã định hình và có chuẩn mực về kiến trúc, chuẩn mực về tượng pháp và cách bài
trí các tượng pháp. Chùa đã có vị trí tọa lạc theo đúng các nguyên tắc và chuẩn
mực của phong thuỷ, chùa đã trồng các loại cây có hương, có sắc, có hình để có ý
nghĩa ở nơi thờ tự. Đồng thời cũng tạo ra kiến trúc cảnh quan giữa con người hòa
hợp với thiên nhiên. Cây mộc, cây đại, cây ngâu đã trở thành biểu tượng không
thể thiếu được trong không gian chùa Việt ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Đèn dầu
và cây nến kết hợp với chừng mực ánh sáng của thiên nhiên đã tạo ra các giá trị
triết lí Phật Giáo trong không gian ánh sáng chùa Việt.
Ngày nay nguồn năng lượng chính là sử dụng điện năng. Khi sử dụng nguồn ánh
sáng này đã không ít nơi thờ tự dùng đèn có công suất quá lớn, làm mất đi các giá
trị văn hoá và tâm linh tinh tuý của dân tộc ta. Hi vọng rằng, việc bài trí ánh sáng
ngày nay nên có nghiên cứu đúng cách và kế thừa vốn cổ của người xưa thì đấy
cũng là cách bảo tồn các giá trị văn hoá của dân tộc trong thời hội nhập.
Đinh Viết Lực