MÀU SẮC VÀ ÁNH SÁNG TÂM LINH
NƠI THỜ TỰ Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
Hầu hết kiến trúc các nơi thờ tự ở khu vực đồng bằng bắc bộ
từ buổi sơ khai là kiến trúc kiểu chữ Nhất, rồi chữ Nhị, chữ
Công, chữ Đinh, chữ Tam, nội công ngoại quốc v.v với hệ
mái vì kèo đòn tay thượng lương, dùi, mè để đỡ mái. Lúc
đầu mái lợp lá, lợp rơm, lợp rạ, lợp cỏ tranh, sau này lại lợp
ngói để chống nắng mưa và có độ bền cao. Các công trình kiến trúc phục vụ tín
ngưỡng tôn giáo có đặc thù riêng với hệ mái cong và bốn góc theo kiểu tàu đao, lá
mái, lòng thuyền, rồi chồng mái, kéo mái, nối mái, vẩy mái Chiều cao mái
bằng 2/3 chiều cao công trình. Hệ mái này còn được gắn các tượng tròn, phù điêu,
hoa lá cách điệu, con kìm, hoặc tứ linh (long - li - qui - phượng) tạo ra các giá trị
thẩm mĩ cho kiến trúc công trình. Đồng thời che mưa, che nắng và tạo ánh sáng
lung linh huyền ảo cho nội thất kiến trúc nơi thờ tự.
Màu sắc và ánh sáng tâm linh trong nơi thờ tự nói chung tương tự nhau do kết cấu
và bố cục kiến trúc. Khu vực có ánh sáng mạnh nhất là ở ngoài sân, tiếp đến là tiền
tế hoặc tiền đường (ánh sáng giảm dần và gần như tối hẳn). Khi bước qua hàng
hiên và bậc cửa ta thường phải dừng lại giây lát rồi mới bước tiếp bởi ánh sáng đã
giảm đáng kể, tới hậu cung thâm nghiêm thì màu sắc và ánh sáng nơi đây đã khác
hẳn, nó đã hoàn toàn hoà nhập với kiến trúc trong không gian u tịch. Màu sắc và
ánh sáng được bộc lộ thật rõ khi nó được phân chia bởi hệ thống lớp lang của
không gian kiến trúc nơi tôn nghiêm của tín ngưỡng, tôn giáo Trong phạm vi bài
viết này xin được giới hạn ở màu sắc và ánh sáng tâm linh trong nơi thờ tự ở các
ngôi chùa thuộc khu vực đồng bằng Bắc Bộ.

gian, từ mờ sáng đến trưa, chiều, tối và đêm.
Mật độ và vị trí bày đặt tượng pháp khác nhau, dẫn đến cường độ ánh sáng của
từng nơi trong chùa cũng không hoàn toàn giống nhau.
Trong khuôn viên chùa cho thấy: khu sáng nhất là hành lang, rồi đến tiền đường, ít
hơn là thiêu hương. Toà thượng điện là ít ánh sáng hơn cả, nên tối nhất.
Dựa vào những điều kiện khách quan của ánh sáng tự nhiên và điều kiện bắt buộc
của việc bài trí tượng pháp trong chùa mà ta phải có hệ thống ánh sáng nhân tạo
cho phù hợp với không gian kiến trúc nơi thờ tự.
Toà bái đường có ánh sáng mạnh nên các pho tượng hiện diện nhiều chi tiết, mỗi
pho tượng lại có vai trò và tư thế biểu lộ khác nhau, các nghệ nhân lại sơn các màu
cụ thể khác nhau để diễn tả các chất liệu khác nhau trên các pho tượng. Do vậy khi
được ánh sáng chiếu vào, làm khối thay đổi về ảo giác, đã tạo nên sự sống động
cho các pho tượng. Mặt khác bản thân mỗi pho tượng tự bộc lộ hình khối riêng,
nhưng lại hoà nhập được với quần thể chung để tạo nên nét đẹp hài hoà của tổng
thể không gian nghệ thuật. Tòa bái đường có nhiều ánh sáng nhất nên sự va đập
của ánh sáng tự nhiên đã ảnh hưởng trực tiếp đến các pho tượng, làm nổi bật các
chi tiết trang trí và khối điêu khắc trong thủ pháp thể hiện tính cách nhân vật. Do
vậy, đã in sâu ấn tượng cho các tín đồ khi đứng trước các tác phẩm nghệ thuật
mang phong cách tả thực này.
Khu vực thiếu ánh sáng nhất là toà thượng điện. Nơi đây là thế giới tượng pháp các
chư phật, bồ tát, thiên vương và thiên thần Ta chỉ nhìn thấy và cảm thấy hình
bóng của các ngài đứng, ngồi, lớp trước, lớp sau chứ hoàn toàn không thể thấy cụ
thể được các chi tiết. Các pho tượng ở khu vực này chỉ phủ hoàng kim và sơn son
thiếp vàng, khi được đón ánh sáng từ các đèn dầu và nến, ánh sáng kim loại của
từng pho tượng sẽ tự phát sáng như ánh hào quang, lung linh và huyền ảo vì bản
thân mỗi pho tượng là một nguồn sáng tự thân, nên đã tạo ra được sự hư hư, thực
thực phù hợp với triết lý sắc sắc không không của nhà Phật.
Phía sau điện thờ Phật có nhà tổ (còn gọi là Tăng đường), ở Việt Nam các nhà tổ
trong chùa thường thấy thờ đức Ananđà làm thánh tăng.
Trên bàn thờ các vị tổ ở tăng đường còn thờ đức “Tổ tây” chính Pháp danh của