TƯỢNG PHẬT BÀ NGHÌN MẮT NGHÌN TAY,
ĐỈNH CAO NHÂN VĂN VÀ MỸ THUẬT VIỆT
NAM

Tượng Phật bà Quan Âm Nghìn mắt Nghìn tay tại
chùa Bút Tháp (Bắc Ninh), Tk XVII

Nhìn lại lịch sử Phật giáo ở nước ta thấy rằng, đạo Phật đã du nhập vào Việt Nam
rất sớm từ đầu Công nguyên, do tư tưởng bác ái, vị tha nên đã được người xưa
nhanh chóng tiếp nhận và dần nâng lên thành quốc giáo. Với truyền thống yêu
nhân ái, hòa bình, bao dung, lại là người con của một đất nước trải qua nhiều cuộc
chiến khốc liệt, người dân đồng lòng hướng Phật, khắp nơi đều xây dựng chùa
chiền, tô tranh và đắp tượng Phật. Vào thời Lý có thể nói đạo Phật thịnh trị nhất.
Tiếp sau triều đại này ở từng thời kỳ, Phật giáo có những thăng trầm song tư tư
ởng
vị tha, hỷ xả vẫn thấm nhuần trong dân gian và để tới thời Mạc, Trịnh Nguyễn,
Nam Bắc phân tranh khi chiến loạn liên miên người dân cần có sự y
êu thương, xoa
dịu nỗi đau bởi chiến tranh thì đạo Phật lại phát triển, và đây là thời kỳ có nhiều
tượng Phật đẹp nhất Việt Nam.
Trong nghệ thuật Phật giáo, buổi đầu không chủ trương lập tượng, Đức Phật được
thờ phụng chủ yếu dưới hình ảnh bánh xe pháp luân hay chiếc ngai. Đến thế kỷ I,
Phật giáo đại thừa mới cho thờ ngẫu tượng và dùng nghệ thuật tạo hình để truyền
bá đạo Phật. Nghi lễ, giáo lý Phật giáo đại thừa nhấn mạnh đến quán tưởng, lúc đó
các tín đồ tập trung ý chí để xem một bức tranh hay tư
ợng rồi thông qua thiền định
mà nhìn thấu được cảnh giới Phật và lĩnh hội được Phật pháp. Tượng thờ lúc này
không những là hình ảnh thay cho Đức Phật, Bồ Tát mà còn là vật truyền đạo, khi
mà tín đồ nhân số lượng tượng Phật lên và đưa đi thờ ở khắp nơi.
Tượng Phật ở nước ta chủ yếu được chế tác từ chất liệu đá, đồng, đất nện… và đ
ặc

ở đời để giang tay cứu giúp). Quan Âm là hiện sinh của lòng từ bi, hỷ xả, công
đức vô lượng. Phật bà có tới 39 thân pháp và hàng trăm hóa thân khi cứu độ người
đời. Trong nghệ thuật điêu khắc cổ truyền có rất nhiều cách để thể hiện tư
ợng Phật
bà, cùng một hình tượng Quan Âm song có tới sáu loại tượng như Thánh Quán
Âm, Quan Âm Nam Hải, Mã Đ
ầu Quan Âm, Quan Âm Chuẩn Đề, Quan Âm Tống
Tử và Quan Âm Toạ Sơn. Hình tượng Quan Âm xuất hiện nhiều nhất là Quan Âm
Nam Hải ngự trên đài sen, được một con quỷ đội lên từ biển. Đỉnh cao của dạng
tượng này là Quan Âm Nghìn mắt nghìn tay, với ý nghĩa Phật bà có nghìn phép
biến hóa như nghìn con mắt, nghìn cánh tay để theo dõi cứu vớt muôn loài (trong
thực tế trên tượng nhiều khi chưa có đủ số lượng là 1000 con mắt, 1000 cánh tay).
Với đủ hạnh nguyện thành Phật, Quan Âm từ bi chưa đi vào cõi Niết b
àn, mà quay
lại dân gian để cứu vớt người dân, Ngài lúc biến thành người này, lúc hóa thành
người kia và dùng phép tu tam muội Samadhi, tu thiền để tâm trí không xao động,
phân thân ở mọi nơi lắng nghe lời kêu khổ mà phổ độ chúng sinh. Nói cách khác,
tượng Phật bà Quan Âm Nghìn mắt nghìn tay là ý tưởng của nhân dân về những
người tốt, đức độ, dám hy sinh thân mình để cứu vớt, giúp đỡ người khác. Có thể
là những người chưa thành Phật, nhưng kết quả sẽ thành Phật.
Trong các pho tượng Quan Âm Nghìn mắt nghìn tay lớn, đẹp và quan trọng nhất
còn tồn tại nguyên vẹn đến nay là pho tượng gỗ phủ sơn Phật bà Quan Âm Nghìn
mắt nghìn tay thế kỷ XVII của chùa Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành,
tỉnh Bắc Ninh. Trên pho tượng ghi hai dòng chữ, đại ý: Người điêu khắc tượng là
Trương tiên sinh, ngày hoàn thành tượng là mùa thu Bính Thân năm 1656, dư
ới sự
bảo trợ của hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc. Bức tượng là đỉnh cao của mỹ thuật
tạo hình Phật giáo nước ta. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đã nhiều lần mượn pho
tượng này, và hiện giờ đã tạo được một pho tượng tương tự trưng bày tại sảnh
chính của bảo tàng - nhưng do bức tượng quá đẹp, nhiều chi tiết mô phỏng vẻ cổ

quỷ chỉ ló đầu ra khỏi sóng, lấy đầu và hai tay đỡ lấy đài sen. Đỉnh đầu quỷ được
vạt phẳng để đỡ yên hoa. Mặt quỷ mô phỏng mặt người song vẫn còn nhi
ều nét dữ
tợn như mắt lồi, mày cau lại, mũi nhăn, cánh mũi to như mũi sư tử, má gồ, môi
mỏng, tai đeo khuyên tròn, râu lù xù… Nó là đại diện của bóng tối, đã quy thuận
Phật pháp, và hình ảnh nó đỡ tòa sen thể hiện đạo Phật đã giác ngộ cả loài quỷ dữ
và thấm nhuần muôn nơi.
Pho tượng được chia thành nhiều tầng bậc. Mỗi tầng đều có ý nghĩa riêng, tương
ứng với các cõi: từ tòa sen trở lên là vô sắc giới, nơi có các thiên thần; từ tòa sen
trở xuống là sắc giới - chốn nhân gian con người; xuống nữa là dục giới ch
ứa đựng
những ham muốn, dục vọng của loài ma quỷ. Hình ảnh tòa sen nổi trên biển thể
hiện sự phổ độ rộng khắp của Phật pháp. Biển rộng lớn song náo động. Từ đài sen
trở lên mọi thứ đều sáng tươi, song từ đài sen trở xuống thì tăm tối. Con quỷ tuy
hàng phục Phật pháp song vì nó là cội nguồn của cái ác nên để tránh nó trỗi dậy
thì nó luôn bị tòa sen đè xuống.
Vì nhân gian là nơi thờ Phật, tôn vinh, bảo vệ Phật pháp nhiều nhất nên phần lớn
bệ tượng được dành để miêu tả cõi nhân gian, ở bốn góc của bệ là bốn nam tử,
tượng trưng cho chúng sinh lấy vai đỡ tượng, khuôn mặt hoan hỷ, kiên tâm. Tại
đây cũng thấy nhiều hình ảnh thể hiện cuộc sống vui tươi, xinh đẹp như hoa cúc,
rồng, lân, long mã… là biểu tượng của cái đẹp, phúc, lộc, thọ, phép lạ và kỳ tích.
Tượng Quan Âm thường được thờ cùng tượng Phật A di đà và Bồ tát Đại thế chí
để tạo thành bộ tượng Di Đà Tam Môn. Với những ai đứng trước hình tư
ợng Quan
Âm đều cảm thấy ấm lòng như có bàn tay mẹ bảo bọc, đỡ đần, tâm hồn trở nên
bình yên và trong sáng hơn.
CHU MẠNH CƯỜNG