111
TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 65, 2011

XÂY DỰNG BẢN ðỒ ðỘ DỐC HUYỆN HƯƠNG TRÀ,
TỈNH THỪA THIÊN HUẾ TỶ LỆ 1/50.000
DƯỚI SỰ TRỢ GIÚP CỦA CÔNG NGHỆ GIS
ðỗ Thị Việt Hương
Trường ðại học Khoa học, ðại học Huế
TÓM TẮT
Bản ñồ ñộ dốc là một trong những công cụ ñóng vai trò quan trọng trong việc trợ giúp
ra quyết ñịnh phương hướng quy hoạch các loại hình sử dụng ñất, góp phần sử dụng hợp lý
lãnh thổ. Tuy nhiên, công tác thành lập bản ñồ ñộ dốc từ trước ñến nay chủ yếu bằng phương
pháp thủ công dựa vào bản ñồ ñịa hình giấy nên tốn nhiều thời gian và mức ñộ chính xác không
cao. Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ tin học hiện nay, hệ thống thông tin ñịa lý (GIS)
ñã cho ra ñời nhiều phần mềm chuyên dụng có khả năng tích hợp thông tin và phân tích không
gian, trợ giúp cho công tác thành lập bản ñồ ñộ dốc nhanh chóng và chính xác. Hương Trà là
một huyện có ñịa hình tương ñối phức tạp mà diện tích ñồi, núi chiếm tương ñối nhiều. Do ñó, việc
thành lập bản ñồ ñộ dốc lãnh thổ theo phương pháp truyền thống sẽ rất phức tạp và tốn nhiều thời
gian. Trong khuôn khổ bài báo này, chúng tôi ñã ñưa ra quy trình và phương pháp thành lập bản
ñồ ñộ dốc huyện Hương Trà tỷ lệ 1/50.000 dưới sự trợ giúp của phần mềm ArcGIS 9.2.

1. ðặt vấn ñề
Bản ñồ ñộ dốc là một trong những công cụ ñóng vai trò quan trọng trong việc trợ
giúp ra quyết ñịnh phương hướng quy hoạch các loại hình sử dụng ñất, góp phần sử
dụng hợp lý lãnh thổ. ðây là một trong những bản ñồ làm nền tảng cho việc thành lập
các bản ñồ chuyên ñề như bản ñồ ñịa mạo, bản ñồ thổ nhưỡng, bản ñồ cảnh quan,
Ngoài ra qua các thông tin thu ñược trên bản ñồ ñộ dốc như cấp ñộ dốc, diện tích phân
bố sẽ giúp chúng ta giải quyết các bài toán phân tích không gian như mở ñường, bài
toán vận chuyển, quy hoạch vùng chuyên canh


Hình 1. ðịa ñiểm nghiên cứu
3. Quy trình thành lập và phương pháp tính toán ñộ dốc
3.1. Quy trình thành lập
ðể thành lập bản ñồ ñộ dốc, chúng tôi ñã thực hiện theo các bước sau: 1133.2. Phương pháp tính toán
Với sự trợ giúp của các phần mềm chuyên dụng ArcGIS, MapInfo cùng với cơ sở
dữ liệu là bản ñồ ñịa hình lãnh thổ nghiên cứu, tiến hành biên tập, hiệu chỉnh, ño vẽ bổ
sung trên thực ñịa và sau ñó tiến hành phân tích không gian và thành lập bản ñồ ñộ dốc.
Giá trị ñộ dốc sẽ ñược tính toán dựa trên cơ sở tập dữ liệu ñộ cao (elevation
dataset), tức là từ hệ thống ñường bình ñộ, qua quá trình xử lý, tính toán bằng các thuật
toán nội suy sẽ tạo nên một bản ñồ ñộ cao dạng Raster. ðiều này có nghĩa chúng ta phải
thành lập một mô hình số ñộ cao (Digital Elevation Model - DEM) khu vực nghiên cứu,
sau ñó dựa trên ñó ta mới thực hiện phép phân tích không gian ñể tính toán giá trị ñộ
dốc.
Chúng tôi ñã thu thập hệ thống các tư liệu liên quan:
- Bản ñồ ñịa hình huyện Hương Trà 1/ 25.000 ñược thành lập năm 2004 theo hệ
quy chiếu VN 2000 do Bộ Tài nguyên Môi trường và Nhà xuất bản Bản ñồ ban hành. 114

- Bản ñồ ñịa hình số các xã của huyện Hương Trà, bao gồm 15 xã, 1 thị trấn với
32 mảnh bản ñồ tỉ lệ 1/10.000, khoảng cao ñều 10m ở vùng ñồi núi và 5m ở ñồng bằng.
Tất cả các tư liệu bản ñồ thu thập ñược ñều ở dạng vector chúng tôi thống nhất

+ ðịa danh: Thể hiện ñịa danh xã, ñịa danh núi 115

- Yếu tố chuyên ñề: Thể hiện nội dung chuyên ñề về ñộ dốc, bao gồm các bậc ñộ
dốc ñược phân chia theo quy ñịnh của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, bao
gồm 6 cấp như sau: Cấp I: < 3
0
, cấp II: 3-8
0
, cấp III: 8-15
0
, cấp IV: 15-20
0
, cấp V: 20-
25
0
, cấp VI: >25
0
.
Ngoài hai yếu tố cơ sở ñịa lý và chuyên ñề, trên bản ñồ còn có yếu tố phụ của bản
ñồ, ñây chính là hệ thống các ký hiệu bản ñồ ñược sử dụng có kèm theo giải thích cần
thiết.
5. Kết quả thành lập bản ñồ ñộ dốc huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế
5.1. Nội suy mô hình số ñộ cao (DEM) khu vực nghiên cứu
* Chuyển ñường thành ñiểm
ðể nội suy mô hình số ñộ cao (DEM) khu vực nghiên cứu, trước hết ta phải
chuyển các ñường bình ñộ với giá trị ñộ cao thành các ñiểm ñộ cao. Dữ liệu ñường bình
ñộ ñược chuyển thành dạng ñiểm với sự trợ giúp của extension Xtool pro 2.0 chạy trên

Hình 3. Kết quả xây dựng bản ñồ ñộ dốc (trước và sau khi reclassify)
5.4. Kết quả thành lập bản ñồ ñộ dốc
Bản ñồ ñộ dốc huyện Hương Trà ñược thành lập bao gồm 6 cấp ñộ dốc, ứng với
một màu trên ô picxel tương ứng sẽ có một giá trị ñộ dốc riêng. Muốn biết giá trị ñộ dốc
bao nhiêu, ta sử dụng công cụ Identify click vào vị trí cần xác ñịnh ñộ dốc sẽ cho ra một
bảng thông tin thuộc tính của ô picxel ñó.
Dựa theo giá trị các ô màu picxel trên bản ñồ sẽ giúp chúng ta xác ñịnh ñược các
cấp ñộ dốc của một vị trí bất kỳ. 117

+ Ô màu picxel có giá trị Value = 1 sẽ tương ứng với ñộ dốc cấp I (0-3
0
);
+ Giá trị Value = 2 sẽ tương ứng với ñộ dốc cấp II (3-8
0
);
+ Giá trị Value = 3 sẽ tương ứng với ñộ dốc cấp III (8-15
0
);
+ Giá trị Value = 4 sẽ tương ứng với ñộ dốc cấp IV (15-20
0
);
+ Giá trị Value = 5 sẽ tương ứng với ñộ dốc cấp V (20-25
0
);
+ Giá trị Value = 6 sẽ tương ứng với ñộ dốc cấp VI (>25
0
).

)
4072,48 7,82
V (20 - 25
0
)
1788,06 3,43
VI (> 25
0
)
915,61 1,76
Sông, suối 3389,70 6,51
6. Kết luận
Qua nghiên cứu và xây dựng bản ñồ ñộ dốc huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên
Huế dưới sự trợ giúp của công nghệ GIS, có thể rút ra một số kết luận sau:
- Ứng dụng các bài toán phân tích của GIS là một trong những phương pháp
hiện ñại cho hiệu quả cao khi thành lập bản ñồ, ñặc biệt là bản ñồ chuyên ñề ñòi hỏi
lượng thông tin lớn.
- Xây dựng bản ñồ ñộ dốc dưới sự trợ giúp của công nghệ GIS cho hiệu quả
công việc cao, tiết kiệm thời gian, quy trình thành lập ñơn giản, kết quả chính xác.
- ArcGIS là một trong những phần mềm GIS cho khả năng phân tích không gian
mạnh và hiệu quả. Với nhiều thuật toán nội suy giúp ta chọn lựa phương pháp hợp lý ñề
giải quyết bài toán xây dựng bản ñồ ñộ dốc. Phương pháp nội suy Kriging là phương
pháp nội suy bề mặt ñịa hình hiệu quả, với thiết lập ñộ phân giải 20m/picxel cho kết quả
mô hình số ñộ cao (DEM) tương ñối chính xác và ñẹp. DEM là dữ liệu ñầu vào quan
trọng ñể xây dựng nên bản ñồ ñộ dốc.
- Kết quả thành lập bản ñồ ñộ dốc cho thấy lãnh thổ huyện ñược phân ra 6 vùng
ñộ dốc, trong ñó vùng có ñộ dốc cấp I chiếm diện tích tương ñối nhiều, gần 23,22% diện
tích lãnh thổ, phân bố chủ yếu ở các xã vùng ñồng bằng và ven biển. Vùng có ñộ dốc
cấp II, III tập trung ở các khu vực giáp ranh giữa các xã ñồng bằng và vùng ñồi núi.
Vùng có ñộ dốc cấp IV, V và V phân bố ở các xã vùng ñồi núi, có ñịa hình phức tạp.

with the development of computer technology, Geographic Information System (GIS) has
created many specialized software with integrated information and space analysis capabilities,
facilitating the establishment of slope map in a fast and exact manner.
Huong Tra district is a territorry having relatively complex terrain, where hills and
mountains make up a high proportion. Therefore, establishing slope map by handmade method
will be very complicated and take much time. In the framework of this article, we bring out the
process and the calculating method of establishing slope map in Huong Tra district on a scale
of 1/50.000 by ArcGIS 9.2 software.