Mục lục
Mở đầu
Từ xưa đến nay vấn đề con người luôn là chủ đề trung tâm của mọi ngành
khoa học. Mỗi ngành khoa học tìm hiểu những khía cạnh khác nhau của con người.
Đối với triết học, vấn đề con người là đề tài không mới nhưng luôn chứa đựng những
nội dung mới. Trên thực tế đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu ở những
góc độ khác nhau của con người như: bản chất của con người, vai trò của con người
trong xã hội, xây dựng con người xã hội chủ nghĩa…Tuy nhiên chưa có nhiều đề tài
nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống sự phát triển của cá nhân với tư cách là
một yếu tố quan trọng, đóng vai trò hạt nhân trong xã hội. Đây là một khía cạnh rất
hay trong nội dung triết học về con người.
Đối với tình hình kinh tế nước ta hiện nay, vai trò của con người càng trở nên
quan trọng. Trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước do đảng khởi xướng và lãnh
đạo thì con người là trung tâm của sự phát triển kinh tế - xã hội. Vì vậy, muốn xã hội
phát triển hơn thì phải phát triển cá nhân con người như thế nào để phù hợp với điều
kiện kinh tế nước nhà? Để tìm đáp án cho câu hỏi này thì trước hết ta phải tìm hiểu
quan điểm của Mac về sự phát triển cá nhân trong môi trường xã hội và từ đó chỉ ra
con đường đi đúng đắn nhất để phát triển một cá nhân toàn diện phục vụ cho đất
nước.
Chương 1. Khái quát chung về cá nhân và những đặc trưng
của cá nhân
1.1. Khái niệm về cá nhân
Cá nhân là một khái niệm cụ thể để chỉ một con người trong xã hội. Cá nhân
là cá thể người có nhân cách phát triển đầy đủ và hoàn chỉnh. Mỗi cá nhân có những
đặc trưng riêng để phân biệt với những cá nhân khác. Người ta gọi đó là tính đơn
nhất và tính phổ biến của cá nhân. Ví dụ: trong xã hội có người cao, người thấp; có
người béo, người gầy; có người thế này, người thế kia… Chính sự khác nhau đó giúp
chúng ta phân biệt người này với người nọ. Bởi vậy có thể nói cá nhân chính là một
con người “khác với những con người khác”. Mỗi cá nhân có đời sống riêng, có quan
hệ xã hội riêng, có nhu cầu, nguyện vọng và lợi ích riêng. Nhưng các cá nhân đều có
tính chung là thành viên của xã hội và mang bản chất xã hội.

sinh lí và tâm lí riêng biệt của mỗi con người. Nhân cách là đặc trưng cho mỗi cá
nhân trong điều kiện nhất định, là khái niệm chỉ sự khác biệt giữa các cá nhân. Bản
chất của mỗi cá nhân được biểu hiện thông qua nhân cách. Cá nhân này khác với cá
nhân khác ở chính nhân cách của mình. Cá nhân phát triển toàn diện là cá nhân có
nhân cách hoàn thiện. Vì vậy để phát triển cá nhân thì phải tác động vào chính nhân
cách của mỗi cá nhân đó.
Cá nhân là một hiện tượng lịch sử. Cùng với sự vận động của xã hội, cá nhân
cũng có những thay đổi phù hợp. Trong bất cứ xã hội nào, cá nhân cũng không tách
rời khỏi xã hội, mỗi thời đại sản sinh ra một kiểu cá nhân có tính đặc thù.
3
Chương 2. Sự phát triển của cá nhân trong môi trường xã hội
2.1. Vai trò của cá nhân trong xã hội
Cá nhân tồn tại trong một xã hội cụ thể nên tất yếu nó có những mối liên hệ
với xã hội đó. Cá nhân có vai trò quan trọng nhất trong xã hội. Quan hệ giữa cá nhân
và xã hội là vấn đề có ý nghĩa lớn được đề cập một cách toàn diện và sâu sắc trên cơ
sở của chủ nghĩa duy vật lịch sử.
2.1.1. Cá nhân là sản phẩm của xã hội
Từ xa xưa, khi sự sống bắt đầu xuất hiện thì con người chưa có mặt trên trái
đất. Theo thời gian, cùng với sự vân j động phát triển của tự nhiên, con người đã ra
đời. Con người chính là sản phẩm của tự nhiên. Xã hội loài người là một bộ phận của
giới tự nhiên. Vì vậy con người chính là một bộ phận của xã hội.
Cá nhân – một con người cụ thể trong xã hội được sinh ra và tồn tại trong xã
hội. Cá nhân là sản phẩm của một xã hội cụ thể. Bởi vậy xã hội đóng vai trò là môi
trường, điều kiện và phương tiện để phát triển cá nhân. “Hoàn cảnh xã hội càng có
tính người bao nhiêu thì nhân cách cá nhân càng được phát triển và hoàn thiện bấy
nhiêu”. Hoàn cảnh xã hội khác nhau tạo nên những cá nhân khác nhau. Như người
Việt Nam ta có câu “gần mực thì đen, gần đèn thì rạng” để chỉ vấn đề này.
2.1.2. Cá nhân là chủ thể của xã hội
Cá nhân con người là sản phẩm của xã hội, nhưng dần dần con người khẳng
định mình là chủ thể của xã hội. Từ khi sinh ra, cá nhân bắt đầu chinh phục tự nhiên

với giống loài thì nhân cách là khái niệm chỉ sự khác biệt giữa các cá nhân. Cá nhân
5
là phương thức biểu hiện của giống loài, còn nhân cách vừa là nội dung, vừa là cách
thức biểu hiện của mỗi cá nhân riêng biệt.
Để phát triển cá nhân tốt thì phải tránh thái độ cực đoan: chỉ thấy cá nhân mà
không thấy xã hội, hoặc chỉ thấy xã hội mà không thấy cá nhân. Những điều kiện xã
hội mới tạo tiền đề cho cá nhân để mỗi cá nhân phát huy năng lực riêng phù hợp với
lợi ích và mục tiêu của xã hội mới. Mac viết: “chỉ có trong cộng đồng, cá nhân mới
có được những phương tiện để có thể phát triển toàn diện những năng khiếu của
mình, và do đó chỉ có trong cộng đồng mới có thể có tự do cá nhân”.
Phát triển cá nhân trong xã hội là chủ trương hàng đầu, quan trọng trong công
cuộc đổi mới đất nước. Phát triển cá nhân đi liền với phát triển xã hội. Tất cả đều
nhằm mục đích xây dựng xã hội giàu đẹp, văn minh.
6
Chương 3. Giải pháp chủ yếu để phát triển cá nhân trong hoàn cảnh
kinh tế nước ta hiện nay
3.1. Tại sao phải đẩy mạnh phát triển cá nhân?
Đặc điểm của nền kinh tế Việt Nam hiện nay là nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa. Vì thế xã hội đòi hỏi những cá nhân năng động, sáng tạo,
nhạy bén với điều kiện kinh tế mở. Một cá nhân có năng lực, toàn diện về nhân cách
sẽ thúc đẩy năng suất lao động của cơ quan, đoàn thể tăng cao hơn. Một tập thể gồm
những cá nhân được phát triển tốt sẽ lao động tốt và tập thể đó sẽ ngày càng vững
mạnh hơn. Trong tình hình nước nhà, khi công nghiệp hóa, hiện đại hóa là con đường
ngắn nhất góp phần quan trọng đến tiến bộ xã hội thì con người vừa là mục tiêu, vừa
là động lực của sự phát triển và tiến bộ xã hội. Đất nước phát triển, xã hội tiên tiến
chính là vì mục tiêu con người. Mặt khác cá nhân con người là chủ thể của xã hội nên
sự phát triển của cá nhân kéo theo sự phát triển của xã hội. Mối quan hệ giữa cá nhân
và xẫ hội là mối quan hệ biện chứng – chúng ảnh hưởng qua lại lẫn nhau. Vì thế để
phát triển xã hội thì đồng thời cũng phải phát triển cá nhân.
Yếu tố cá nhân được xem là hạt nhân cơ bản đặc trưng cho xã hội loài người,

lấy con người làm trung tâm của sự phát triển, là mục tiêu, là động lực của sự phát
triển kinh tế - xã hội.
Điều kiện của sự phát triển cá nhân trước hết là việc tạo ra những điều kiện
kinh tế, những giá trị tư tưởng, tình cảm phong phú, cao đẹp. Điều này chỉ có thể có
được trong xã hội chủ nghĩa – giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa. Chủ
nghĩa xã hội là điều kiện để phát triển cá nhân một cách đích thực vì chỉ trong chủ
8
nghĩa xã hội con người mới được đặt đúng vào vị trí trung tâm của xã hội. Chỉ có
trong điều kiện chủ nghĩa xã hội, nhân tố con người mới được phát huy hiệu quả.
“Trong khuôn khổ của xã hội cộng sản chủ nghĩa – cái xã hội duy nhất mà trong đó
sự phát triển độc đáo và tự do của các cá nhân không còn là lời nói suông. Sự phát
triển ấy chính là do mối liên hệ giữa những cá nhân quyết định, mối liên hệ được
biểu hiện một phần trong những tiền đề kinh tế, một phần trong sự cố kết tất yếu của
sự phát triển tự do của tất cả mọi người, và cuối cùng tính chất phổ biến của hoạt
động của tất cả các cá nhân trên cơ sở lực lượng sản xuất hiện có”. Đó chính là
những nhận định của Mac về sự phát triển cá nhân trong xã hội. Từ đấy ta thấy được
ý kiến của Mac: phát triển cá nhân tốt nhất là trong chủ nghĩa xã hội.
Nước ta đang trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đây là thời kì xuất
hiện nhiều hình thức kinh tế quá độ, vừa có chủ nghĩa xã hội, vừa có những yếu tố
của tư bản chủ nghĩa; là thời kì thuận lợi để phát triển cá nhân một cách triệt để vì tất
cả những mâu thuẫn giữa cá nhân và xã hội vẫn còn tồn tại và biểu hiện rõ rệt. Nếu
như chúng ta giải quyết tốt những mâu thuẫn thì tức là chúng ta đã thực hiện được
phát triển cá nhân, tạo tiền đề vững chắc về con người cho giai đoạn sau – giai đoạn
cộng sản chủ nghĩa. Vì thế yêu cầu đặt ra là phải phát triển cá nhân tốt nhằm phát huy
nhân tố con người để xây dựng một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa.
3.3. Giải pháp chủ yếu để phát triển cá nhân
Như ta đã tìm hiểu, phát triển cá nhân là một nhiệm vụ cực kì quan trọng của
Đảng và Nhà nước. Vì thế một câu hỏi lớn được đặt ra là: phải phát triển cá nhân như
thế nào? Qua một số giải pháp dưới đây ta sẽ tìm hiểu đáp án cho câu hỏi trên.

Dễ thấy khi đời sống của nhân dân được nâng cao, họ sẽ có điều kiện để hoàn thiện
mình hơn. Vì vậy phải tạo lập cơ sở kinh tế vững mạnh đáp ứng nhu cầu của xã hội
và làm tiền đề cho sự phát triển cá nhân con người. Về điều này ta có thể lấy các
nước phát triển làm ví dụ. Ở các nước này, đời sống vật chất của người dân rất cao.
Họ không phải quá vất vả trong việc lo cơm ăn áo mặc như nhân dân ta. Chính vì thế
10
họ có nhiều thời gian, tiền bạc để đầu tư phát triển và hoàn thiện bản thân. Nhìn vào
những chính sách, điều luật của họ cũng thấy rằng họ phát triển con người rất toàn
diện. Vậy thì chúng ta sẽ phải làm gì trong tình hình đất nước hiện nay? Trước hết
chúng ta phải phát triển kinh tế. Dân có giàu thì nước mới mạnh. Con người có no đủ
thì mới nghĩ đến việc phát triển mình.
Yếu tố cuối cùng là xây dựng và giữ vững nền kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa, tạo cơ hội và điều kiện cho mỗi cá nhân hội nhập và phát triển. Cơ
chế thị trường là môi trường thuận lợi để phát huy vai trò chủ thể cá nhân, là cơ chế
tốt cho nhân cách phát triển trong điều kiện hiện nay. Dù cùng một lúc phải làm
nhiều việc, dù đó thực sự rất khó khăn và vất vả với bộ máy nhà nước của chúng ta,
nhưng Đảng và Chính phủ luôn luôn kiên định với đường lối phát triển của đất nước.
Chúng ta đều tin tưởng rằng đó chính là con đường tốt nhất dẫn đất nước lên CNXH
nhanh và bền vững nhất.
3.3.2. Quan tâm đến nhu cầu và lợi ích cá nhân
“Muốn phát huy được tính tích cực của người lao động, cần tác động vào
những điều kiện làm nảy sinh những động lực thúc đẩy mỗi cá nhân cũng như cả
cộng đồng tích cực lao động để xây dựng xã hội mới”. Động lực đó chính là nhu cầu
cá nhân và lợi ích cá nhân. Trong đó lợi ích cá nhân là động lực mạnh mẽ nhất thúc
đẩy con người vươn lên trong sản xuất và cuộc sống.
Nói đến kinh tế thị trường là nói đến con người kinh tế và khi tiến hành hoạt
động kinh tế, con người chịu sự chi phối của lợi ích cá nhân. Lợi ích cá nhân đã có
vai trò đáng kể trong việc thúc đẩy con người hành động. Nhờ việc theo đuổi các lợi
ích cá nhân khác nhau mà hoạt động của con người không những tạo ra những sản
phẩm thoả mãn các nhu cầu cá nhân của mình, góp phần làm giàu cho bản thân, mà

tiềm năng trí tuệ to lớn của học sinh nước ta. Nhiều sinh viên tốt nghiệp đại học, cao
đẳng có hoài bão lập thân, lập nghiệp và có tinh thần tự lập, năng động. Một số
ngành khoa học cơ bản và khoa học công nghệ phát triển đã từng bước nâng cao chất
lượng đào tạo. Mặc dù vậy sự nghiệp giáo dục ở Việt Nam còn bộc lộ một số mặt
yếu kém như: Chất lượng giáo dục đào tạo đại trà ở các cấp bậc học còn thấp. Đa số
12
học sinh, sinh viên quen cách học thụ động thiếu năng lực tư duy độc lập, sáng tạo và
vận dụng kiến thức, kỹ năng vào sản xuất và đời sống. Một số học sinh,sinh viên ít
quan tâm đến việc rèn luyện phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống. Thể lực đa số học
sinh, sinh viên còn yếu. Các điều kiện cơ bản để đảm bảo chất lượng còn bất cập như
đội ngũ giáo viên thiếu về số lượng, cơ cấu không đồng bộ và chất lượng thấp,
phương pháp giáo dục lạc hậu, phương tiện giảng dạy thiếu thốn. Một số hiện tượng
tiêu cực, thiếu kỷ cương trong giáo dục đào tạo chưa được ngăn chặn kịp thời như :
Dạy thêm, học thêm tràn lan không vì mục đích giáo dục, không thực hiện nghiêm
túc quy chế đào tạo… Các hiện tượng mua bằng, bán điểm… làm ảnh hưởng đến uy
tín của nhà trường. Ma tuý và các tệ nạn xã hội thâm nhập vào nhà trường. Hiện
tượng gian lận trong thi cử còn phổ biến, ảnh hưởng xấu đến nhân cách học sinh. Vì
vậy, để phát triển cá nhân thì trước hết phải tập trung phát triển việc đào tạo lứa tuổi
học sinh. Mặt khác phải mở rộng hệ thống trường, lớp dạy nghề và đào tạo công nhân
lành nghề, tạo cơ hội cho những đối tượng học sinh không vào được đại học nhưng
vẫn có cơ hội tìm được công ăn việc làm tốt.
Giáo dục – đào tạo có thể tiến hành theo hai hướng: giáo dục con người theo
xu hướng trí tuệ hóa và tăng cường đào tạo tri thức và nhân tài. Trong điều kiện quốc
tế hóa kinh tế - khoa học công nghệ như hiện nay, nguồn lực đi lên của một quốc gia
không chỉ do nhân tố nội sinh qui định, một phần quan trọng còn do ảnh hưởng của
thế giới. Vì thế giáo dục – đào tạo hiện nay yêu cầu phải đồng thời tiếp thu tri thức
của nhân loại và học tập thế giới nhiều kinh nghiệm để hoàn thiện nền giáo dục Việt
Nam.
3.3.4. Phát triển nhân cách văn hóa cá nhân
Nhân cách là yếu tố quan trọng nhất để đánh giá một cá nhân. Nhân cách càng

công bằng dân chủ hơn. Cơ chế đánh giá cá nhân một cách khách quan, khoa học tạo
điều kiện cho mỗi cá nhân phát triển toàn diện, hài hoà trong đời sống cộng đồng là
một hệ thống biện chứng. Hệ thống đó dựa trên cơ sở luật pháp tiến bộ của Nhà nước
Việt Nam và những vấn đề mang tính nhân loại, đề hình thành văn hoá pháp lý của
mỗi cá nhân với sự thống nhất giữa tri thức, tình cảm và hành vi của con người đối
14
với pháp luật. Nó được thể hiên trong quan điểm về Nhà nước pháp quyền của Đảng
ta nhằm mục đích phát triển con người: "Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, xây
dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam, quản lý xã hội bằng pháp luật, đồng thời coi
trọng giáo dục, nâng cao đạo đức. Đổi mới quan niệm và phương pháp đánh giá
khắc phục cách làm đơn giản, thành kiến, thiếu công tâm, dân chủ hình thức. Xây
dựng quy chế tuyển chợn cán bộ, tuyển chọn nhân tài". Trên tất cả những vấn đề đó,
suy cho cùng, cơ chế đánh giá cá nhân là sự thống nhất giữa luật pháp và đạo đức,
giữa những yêu cầu bắt buộc và sự nhận thức tự giác, để cá nhân phát triển theo
những định hướng giá trị cốt lõi, phù hợp với yêu cầu đề ra trong sự phát triển xã hội
hiện nay.
3.3.6. Khắc phục chủ nghĩa cá nhân để phát triển cá nhân
Trong việc phát triển cá nhân xuất hiện hiện tượng “chủ nghĩa cá nhân”. Chủ
nghĩa cá nhân đặt vai trò của cá nhân lên trên tất cả các yếu tố khác của xã hội. Chủ
nghĩa cá nhân chỉ nhìn thấy vai trò của cá nhân mà không thấy vai trò của tập thể.
Chủ nghĩa cá nhân mang tư tưởng cực đoan. Chủ nghĩa cá nhân đẻ ra trăm thứ bệnh
nguy hiểm: quan liêu, mệnh lệnh, bè phái, chủ quan, tham ô, lãng phí những người
này bất kỳ việc gì cũng xuất phát từ lòng tham muốn danh lợi, địa vị cho cá nhân
mình, chứ không nghĩ đến lợi ích của giai cấp, của nhân dân. Chủ nghĩa cá nhân trái
ngược với đạo đức cách mạng, nếu nó còn lại trong mình, dù là ít thôi, thì nó sẽ chờ
dịp để phát triển, để che lấp đạo đức cách mạng, để ngăn trở ta một lòng, một dạ đấu
tranh cho sự nghiệp cách mạng. Một người mang nặng chủ nghĩa cá nhân thì việc gì
cũng nghĩ đến lợi ích của mình trước hết. Họ không lo “mình vì mọi người”, mà chỉ
muốn “mọi người vì mình”. Do chủ nghĩa cá nhân mà con người ngại gian khổ, khó
khăn, dễ sa vào tham ô, hủ hóa, lãng phí, xa hoa. Họ tham danh trục lợi, thích địa vị

2. Vấn đề con người trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Phạm Minh Hạc,
NXB Chính trị quốc gia (1996).
3. Con người Việt Nam và công cuộc đổi mới, Kỷ yếu hội nghị khoa học từ 28 - 29 /
7/1993 TP HCM.
4. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam - lý luận và thực tiễn, Nguyễn Trọng
Chuẩn, NXB chính trị quốc gia.
5. Vấn đề con người, cá nhân, xã hội trong học thuyết của Mác, Trần Xuân Tiến, Tạp
chí cộng sản (1/1994).
6. Sự phát triển của cá nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa, Đoàn Đức Hiếu, NXB Chính trị quốc gia.
18