Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
TIỂU LUẬN
NHỮNG LUẬN ĐIỂM CƠ BẢN CỦA C.MÁC VÀ PH.ĂNGGHEN VỀ HÌNH
THÁI KINH TẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ THỜI KỲ QUÁ ĐỘ TỪ CHỦ
NGHĨA TƯ BẢN LÊN CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN
A. MỞ ĐẦU
1. Lý do và tính cấp thiết của đề tài
Tác phẩm C.Mác và Ph.Ăngghen về hình thái kinh tế xã hội ra đời là cuộc
cách mạng trong toàn bộ quan niệm về lịch sử xã hội, là lý luận cơ bản của chủ
nghĩa duy vật lịch sử do Mác xây dựng lên, nó có vị trí quan trọng trong triết học
Mác. Luận điểm đó đã được thừa nhận lý luận khoa học và là phương pháp luận cơ
bản trong việc nghiên cứu lĩnh vực xã hội. Nhờ có luận điểm về hình thái kinh tế -
xã hội, lần đầu tiên trong lịch sử loài người, Mác đã chỉ ra nguồn gốc, động lực bên
trong, nội tại của sự phát triển của xã hội, chỉ rõ được bản chất của từng chế độ xã
hội. Luận điểm đó giúp chúng ta nghiên cứu một cách đúng đắn và khoa học sự
vận hành của xã hội trong giai đoạn phát triển nhất định củng như tiến trình vận
động lịch sử nói chung của xã hội loài người.
Song, ngày nay, đứng trước sự sụp đổ của các nước xã hội chủ nghĩa Đông
Âu và quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội thông qua sự tiến hành cải cách của
các nước xã hội chủ nghĩa như Cu – ba, Trung Quốc, Việt Nam…., những luận
điểm đó đang được phê phán từ nhiều phía, sự phê phán đó không không phải từ
kẻ thù của chủ nghĩa Mác mà còn cả một số người đã từng đi theo chủ nghĩa Mác.
Họ cho rằng những luận điểm hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác đã lỗi
thời trong thời đại ngày nay. Phải thay đổi nó bằng một lý luận khác, chẳng hạn
như lý luận về các nền văn minh. Chính vì vậy, làm rõ thực chất những luận điểm
về hình thái kinh tế - xã hội, giá trị khoa học và tính thời đại của nó đang một đòi
hỏi cấp thiết.
Tiểu luận hết môn 1/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
Về thực tiễn, Việt nam đang tiến hành công cuộc xây dựng đất nước theo
Dưới góc độ lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học, đề tài tập trung nghiên
cứu làm rõ những luận điểm cơ bản, giá trị lịch sử các tác phẩm của C.Mác và
Ph.Ăngghen về hình thái kinh tế xã hội chủ nghĩa và thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư
bản lên chủ nghĩa cộng sản trong thời kỳ Công nghiệp hóa – hiện đại hóa.
Cụ thể, nghiên cứu đề tài trên thông qua nguồn tài liệu thu được từ thực
tế; các công trình khoa học đã được công bố; các bài viết trên báo, Văn kiện
đại hội Đảng; các thông tin tư liệu thu thập được từ bạn bè và thầy cô giáo.
3. Tình hình nghiên cứu có liên quan
Những luận điểm cơ bản về hình thái kinh tế - xã hội được nhiều nhà nghiên
cứu quan tâm, hiện nay có rất nhiều tài liệu, các công trình nghiên cứu, các sách
báo, tạp chí và nhiều trang website trên mạng internet viết như : Học thuyết kinh tế
Cộng sản Chủ nghĩa - Khoa Chủ nghĩa xã hội khoa học của quý Học viện Báo chí
và tuyên truyền, giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học. Tư tưởng về Chủ nghĩa
cộng sản, về định hướng Xã hội chủ nghĩa trong “ Tuyên ngôn của Đảng cộng sản”
– PGS.TS Vũ Văn Phúc, Báo thông tin chủ nghĩa xã hội – lý luận và thực tiễn -
Học viện Chính Trị Quốc gia Hồ Chí Minh - Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học. Học
thuyết Mác về hình thái kinh tế - xã hội và lý luận con đường phát triển xã hội chủ
nghĩa ở nước ta của TS Phạm Văn Chung - NXB CTQG – Hà nội, 2005. Lý luận
hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa của TS Nguyễn Thọ Khang – Hà nội
2012
Bên cạnh những sách báo, tạp chí, thông tin trên internet, với tư cách là học
viên em còn được tiếp cận, được học tập, nghiên cứu những tài liệu và trao đổi với
giảng viên và học viên về những vấn đề có liên quan đến đề tài.
Trong các tài liệu này tập trung nghiên cứu những luận điểm cơ bản về hình
thái kinh tế xã hội ở điều kiện ra đời và đi sâu vào nghiên cứu giai đoạn Chủ nghĩa
xã hội – giai đoạn đầu của hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa, và thời
kỳ quá độ. Các tài liệu này góp phần thêm cho việc nghiên cứu đề tài. Nhưng do
Tiểu luận hết môn 3/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
khả năng, thời gian nên em không có điều kiện đi sâu nghiên cứu từng tác phẩm.
Lịch sử cho thấy có những nước đã bỏ qua một hình thái kinh tế- xã hội nào đó
trong tiến trình phát triển của mình. Vận dụng điều này vào hoàn cảnh cụ thể ở
nước ta hiện nay chúng ta có cơ sở khoa học để chứng minh rằng con đường quá
độ lên Chủ nghĩa xã hội bỏ qua Tư bản chủ nghĩa ở nước ta.
C.Mác, Ph.Ăngghen là bậc tiền bối của kho tàng lý luận, các ông đã để lại
một khối lượng đồ sộ các tác phẩm, điều đó giúp cho chúng ta có thể tìm hiểu và
kế thừa những kho tàng lý luận đó. Những tác phẩm kinh điển của hai ông là một
nguồn tài liệu rất quý giúp cho chúng ta thấy được giá trị và cần phải học hỏi nhằm
củng cố kiến thức giúp cho tôi rất lớn trong con đường học tập của mình, đặc biệt
là sẽ giúp cho tôi hoàn thành xuất sắc phần tiểu luận của mình. Vậy qua tiểu luận
này thì tôi sẽ học hỏi được rất nhiều từ hai nhà lý luận nổi tiếng và từ thầy cô, bạn
bè.
6. Phương pháp nghiên cứu
* Phương pháp luận: phương pháp nghiên cứu của đề tài dựa trên các
nguyên lý, phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng, đồng thời tuân thủ
các nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật lịch sử để xem xét, đánh giá vấn đề.
*Phương pháp chung: logic lịch sử, quy nạp, diễn dịch, phân tích tổng
hợp…
*Phương pháp cụ thể: đọc - thu thập - phân loại – xử lý thông tin, lược
thuật, tổng thuật, nghiên cứu tài liệu…
7. Kết cấu nội dung
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, tiểu luận có kết
cấu gồm 4 chương 12 tiết
Tiểu luận hết môn 5/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
B. NỘI DUNG
Chương 1:
Tóm tắt tiểu sử C.Mác và Ph. Ăngghen
1.1. Các Mác:
C.Mác sinh ngày 5 tháng 5 năm 1818 trong một gia đình luật sư tại Triơ, thành
dân chủ - cách mạng chuyển sang chủ nghĩa cộng sản. Lập trường mới của Mác
được đánh dấu trong các tác phẩm: Góp phần phê phán triết học pháp quyền của
Hêghen, Lời nói đầu “Về vấn đề Do Thái”.
Tháng 8 năm 1844, Mác gặp lại Ăngghen lần thứ hai tại Pari. Năm 1845, theo
yêu cầu của chính phủ Phổ, Mác bị trục xuất khỏi Pari, phải chuyển sang sống ở
cxen (Bỉ). Tại đây, Mác tham gia tổ chức Đồng minh những người cộng sản. Khi
cách mạng 2-1848 nổ ra, Mác lại bị trục xuất khỏi Bỉ, trở về Pari. Tháng 6-1848,
Mác lại bị trục xuất khỏi Pari, phải chuyển đến Luân Đôn. Mác sống ở đây đến
cuối đời (14-3-1883).
1.2. Phriđrich Ăngghen:
Ăngghen sinh ngày 28 tháng 11 năm 1820, là con trai trưởng của một nhà sản
xuất sợi dệt giàu có ở thành phố Bácmen thuộc tỉnh Ranh nước Đức.
Năm 1837, Ăngghen bỏ học khi chưa học xong năm cuối cùng bậc trung học,
Ông bắt đầu làm nhân viên cho hãng buôn của bố ở Bacmen.
Trong thời gian từ 1838 đến 1841 ông sống ở Bacmen và tự học. Năm 1841,
Ăngghen tới Beclin làm nghĩa vụ quân sự và học dự thính ở Đại học Tổng hợp.
Năm 1842, hoàn thành nghĩa vụ quân sự, Ăngghen trở về Bacmen. Cùng năm, ông
sang Anh để tìm hiểu về việc buôn bán tại xưởng dệt vải ở Manchesto. Trên đường
đi, ông ghé thăm tòa soạn “Nhật báo tỉnh Ranh”. Tại đây ông gặp Các Mác lần đầu
tiên.
Cuối tháng 8 đầu tháng 9 -1844, Ăngghen đến Pari gặp Mác. Lần gặp gỡ thứ
hai này đã đánh dấu một bước ngoặc trong cuộc đời của Mác và Ăngghen, bắt đầu
quá trình cộng tác của hai người.
Tại Pari, Ăngghen và Mác cùng viết tác phẩm thần thánh. Năm 1845,
Ăngghen về Đức xuất bản cuốn Tình cảnh giai cấp công nhân Anh. Mùa xuân
1845, Ăngghen sang Bỉ cùng Mác viết Hệ tư tưởng Đức. Thời gian 1845 – 1847,
Ăngghen ở Bỉ tham gia Đồng minh những người cộng sản và viết Những nguyên
Tiểu luận hết môn 7/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
lý chủ nghĩa cộng sản. Sau đó, Ăngghen cùng Mác viết của Đảng cộng sản năm
Chỉ đến Mác – Ăngghen thì những quan niệm về xã hội tương lai mới thực sụ trở
thành học thuyết và dựa trên những quy luật khách quan, phạm trù và những
phương pháp luận mang tính khoa học. Việc sáng lập ra học thuyết hình thái kinh
tế - xã hội và học thuyết hình thái kinh tế xã hội Cộng sản Chủ nghĩa là một bước
tiến vĩ đại của nhân loại.
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa là một trong những
nội dung cơ bản quan trọng của Chủ nghĩa Xã hội khoa học. Nó chỉ ra quy luật tất
yếu phải tiến tới hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa của loài người. Học
thuyết bao gồm các nội dung chủ yếu là nguồn gốc xuất hiện, các điều kiện ra đời,
các giai đoạn phát triển và các đặc trưng của xã hội Cộng Sản chủ nghĩa ở trong
từng giai đoạn phát triển.
Đứng vững trên quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lịch sử mà C.Mác và
Ăngghen đã nghiên cứu và phát hiện ra sự ra đời kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ
nghĩa là một tất yếu. Theo C.Mác vấn đề cơ bản, sâu xa có tính chất quyết định về
qua trình vận động phát triển của lịch sử xã hội loài người là cuộc đấu tranh không
ngừng giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất để giải quyết mâu thuẫn
thường xuyên giữa chúng. Thay đổi phương thức sản xuất dẫn đến thay đổi chế độ
xã hội, thay đổi hình thái kinh tế - xã hội. Và sự ra đời của hình thái kinh tế xã hội
mới bao giờ cũng bắt nguồn từ những yếu tố ít nhiều đã nảy sinh trong lòng hình
thái kinh tế xã hội hiện đang tồn tại thai nghén nó. Các nhà kinh điển Mác – Lênin
cho rằng: Sự tất yếu ra đời của hình thái kinh tế - xã hội Chủ nghĩa Cộng sản ở
ngay trong xu hướng vận động phát triển của mâu thuẫn cơ bản chủ nghĩa tư bản,
đó là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất có tính chất xã hội hóa ngày càng cao với
chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất .
Theo quan điểm của các ông, nguồn gốc ra đời của hình thái kinh tế - xã hội
Cộng sản Chủ nghĩa, chính là từ sự phát triển của điều kiện kinh tế xã hội dưới Tư
Tiểu luận hết môn 9/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
bản Chủ nghĩa. Sự phát triển của công nghiệp làm tư bản chủ nghĩa từ thế kỷ
XVIII tạo ra lực lượng sản xuất mang tính xã hội hóa cao. Tính chất xã hội hóa lực
Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa là một nội dung
cơ bản của Chủ nghĩa xã hội khoa học, học thuyết đó có cơ sở và phương pháp
luận là những tri thức triết học và kinh tế chính trị học Mác – Lênin, cụ thể là chủ
nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử và học thuyết giá trị thặng dư.
Học thuyết Mác về hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa ra đời
chính là để đáp ứng yêu cầu khách quan của thực tiễn và nhận thức đương thời,
nhằm chỉ ra quá trình phát sinh và phát triển có quy luật của xã hội loài người
trong toàn vẹn tất yếu phải dẫn đến hình thái – xã hội Cộng sản Chủ nghĩa. Điều
đó đòi hỏi phải có một hệ thống lý luận khoa học về những quy luật chung nhất
của sự phát triển xã hội loài người (bao gồm cả tự nhiên, xã hội và tinh thần), chỉ
dựa trên những tri thức chung của khoa học này mới có thể nhận thức được những
liên hệ căn bản, phổ biến chi phối quá trình lịch sử nói chung.
Hình thức nhân thức đó là phép biện chứng duy vật do C.Mác – Ăngghen
sáng tạo ra. Đặc điểm nổi bật của phép biện chứng duy vật ấy là nó nhận thức thế
giới về bản chất, quy luật hay nói khác đi về mặt lôgic là nhận thức dưới hệ thống
khái niệm, phạm trù quy luật chung của nó. Chủ nghĩa duy vật khoa học của Mác
chính là ở chỗ nó giải quyết một cách duy vật khoa học vấn đề cơ bản của triết học,
tức là nó đã đem lại một quan niệm mới về vật chất dưới hình thức nhận thức khoa
học trừu tượng nhất, đó là nhận thức phạm trù. Nhận thức này phản ánh được
những thuộc tính căn bản phổ biến của vật chất – thuộc tính tồn tại khách quan,
không lệ thuộc vào cảm giác và có thể đem lại cảm giác cho con người. Phép biện
chứng duy vật là một bộ phận hợp thành của triết học Mác – Lênin và là khoa học
nghiên cứu những quy luật vận động, phát triển chung nhất của chủ nghĩa duy vật
lịch sử. Phép biện chứng duy vật của Mác được hình thành phát triển trong mối
liên hệ chặt chẽ với toàn bộ lịch sử của quan niệm duy vật lịch sử. Đặc điểm của sự
hình thành duy vật lịch sử nói chung và học thuyết hình thái kinh tế xã hội nói
Tiểu luận hết môn 11/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
riêng là ở sự xuất hiện của chúng với tư cách là những hệ thống lý luận triết học
khoa học. Trong đó những khái niệm, nguyên lý quy luật chung về lịch sử được
Ngày 18 tháng sương mù của Lui Bônapac – 1851;
Phê phán cương lĩng Gôta – 1875”
3.1. Khái niệm về hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa:
3.1.1. Khái niệm về hình thái kinh tế - xã hội:
Từ học thuyết Mác về hình thái kinh - tế xã hội có thể thấy hình thái kinh tế
- xã hội là một hệ thống những yếu tố và những mối liên hệ xã hội phức tạp. Tuy
nhiên, đây không phải là những yếu tố và liên hệ bất kỳ, mà là những yếu tố và
những mối liên hệ được hình thành một cách tất yếu, lặp đi lặp lại trong những xã
hội cụ thể. Hệ thống này có thể được nhìn từ nhiều góc độ khác nhau như: Hệ
thống với ba yếu tố và liên hệ cơ bản là lực lượng sản xuất ở một trình độ nhất
định, kiểu quan hệ sản xuất phù hợp với nó, kiến trúc thượng tầng được xây dựng
trên quan hệ sản xuất đó; Hệ thống những quan hệ xã hội với các loại quan hệ
chính là quan hệ vật chất và quan hệ tinh thần, quan hệ sản xuất và các quan hệ xã
hội khác nhau; Hệ thống hoạt động xã hội như hoạt động sản xuất, sản xuất vật
chất, hoạt động tinh thần, hoạt động xã hội; hệ thống kinh tế xã hội … Trong chỉnh
thể của nó, hệ thống này chính là chế độ xã hội của các xã hội cụ thể trong một giai
đoạn lịch sử. Những mối liên hệ trên quy định tất yếu và tính chung của chế độ xã
hội trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Vậy có thể xác định nội dung khái niệm
hình thái kinh tế xã hội như sau: Hình thái- kinh tế - xã hội là chế độ xã hội với
những yếu tố và những mối liên hệ chung tất yếu, đặc trưng cho các xã hội cụ thể
trong một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử nhân loại nói chung. Hay hình
thái kinh tế - xã hội là chế độ xã hội mang tính chất chung tất yếu, đặc trưng cho
những xã hội cụ thể trong một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử nói
chung.
Tiểu luận hết môn 13/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
3.1.2. Khái niệm hình thái kinh tế -xã hội Cộng sản Chủ nghĩa:
Hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa là xã hội có quan hệ sản xuất
dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, thích ứng với lực lượng sản xuất
ngày càng phát triển tạo thành cơ sở hạ tầng có trình độ cao hơn cơ sở hạ tầng của
chính”. Trên cơ sở đó, C. Mác và Ph. Ăngghen trình bày một cách có hệ thống
quan điểm duy vật lịch sử và quan niệm về chủ nghĩa cộng sản.
Trong những năm 1846 - 1847, những cố gắng của C. Mác và Ph. Ăngghen
trong việc xuất bản tác phẩm đều không đạt được kết quả do các cơ sở xuất bản từ
chối không chịu in tác phẩm. Chỉ có một số chương của tác phẩm được công bố
trên các tạp chí. Phần lớn các chương không được xuất bản lúc sinh thời của mác
và Ăngghen. Tác phẩm lần đầu tiên được Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mác-Lênin
liên Xô công bố toàn văn bằng tiếng Đức năm 1932 và bằng tiếng Nga năm 1933.
3.2.2. Những luận điểm cơ bản về hình thái kinh tế - xã hội trong tác
phẩm “Hệ tư tưởng Đức”:
Sự hình thành luận điểm hình thái kinh tế - xã hội về quan niệm duy vật về
lịch sử với tư cách là những hệ thống lý luận khoa học là một quá trình, được đánh
dấu bằng sự ra đời của tác phẩm Hệ tư tưởng Đức (chủ yếu là “chương
I.Lphoiơbắc. Sự đối lập giữa quan điểm duy vật và quan điểm duy tâm”) và hoàn
thành ở tác phẩm nổi tiếng của C.Mác và Ph.Ăngghen là Tuyên ngôn của Đảng
cộng sản, quá trình này diễn ra trong thời gian từ năm 1846 đến năm 1848.
Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức” , C.Mác và Ph.Ăngghen đã phát thảo
những nét cơ bản trong các khái niệm, nguyên lý, quy luật có liên quan đến quan
niệm duy vật lịch sử cũng như học thuyết hình thái kinh tế - xã hội. Học thuyết
Mác về hình thái kinh tế - xã hội được hình thành trong “Hệ tư tưởng Đức” trước
hết được xây dựng trên cơ sở quan niệm thể hiện bản chất của chủ nghĩa duy vật
lịch sử, thể hiện ở những luận điểm tiêu biểu như “ý thức …không bao giờ có thể
là cái gì khác hơn là sự tồn tại được ý thức và tồn tại của con người là quá trình đời
sống hiện thực của con người” và “không phải ý thức quyết định đời sống mà
chính đời sống quyết định ý thức”. Quan niệm duy vật lịch sử ấy soi sáng toàn bộ
sự luận giải những vấn đề khác nhau thuộc nội dung học thuyết hình thái kinh tế -
xã hội trong tác phẩm này.
Tiểu luận hết môn 15/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
Trong Hệ tư tưởng Đức, quan niệm về con người có một vị trí quan trọng, ở
biện chứng của những quy luật này đã quy định nguồn gốc, cách thức và xu thế
chung, tất yếu của sự phát triển lịch sử tạo thành logíc khách quan của nó, quá
trình thay thế nhau theo hướng đi lên của các tổ chức xã hội.
Có thể khẳng định, Hệ tư tưởng Đức đã đánh dấu sự hình thành về cơ bản
học thuyết hình thái kinh tế - xã hội, nhất là nội dung khoa học của nó với yếu tố
và phương diện như đã nêu ra. Tác phẩm ấy chỉ ra rằng nhất định phải dự trên quan
niệm khoa học chung nhất về sự phát triển lịch sử, thì mới có thể giải quyết được
nhiệm vụ lịch sử trọng đại đang đặt ra cho khoa học lý luận lúc này là nhận thúc
khoa học xã hội tư bản chủ nghĩa trong tiến trình chung của lịch sử loài người.
Tuy nhiên, trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức, Mác và Ăngghen vẫn chưa
chính thức tìm được các thuật ngữ chính xác để diễn tả những quan điểm đã rất rõ
ràng của mình. Những hạn chế và khiếm khuyết này đã được các ông khắc phục
trong các tác phẩm sau đó.
3.3. Những luận điểm cơ bản về hình thái kinh tế - xã hội trong tác “Tình
cảnh giai cấp lao động ở Anh theo sự quan sát của bản thân và những nguồn
đáng tin cậy”
3.3.1. Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm:
Vào những năm giữa thế kỷ XIX tình hình nước Anh và Châu Âu có nhiều
biến đổi mạnh mẽ. Về kinh tế là sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất do
tác động của công nghiệp lớn và sự ra đời của phương thức sản xuất tư bản chủ
nghĩa. Ngành công nghiệp chế biến vải sợi nước Anh cũng cho ta thấy rõ một phần
những tác động, những hệ quả kinh tế - xã hội mà sự phát triển đó mang lại. Nếu
như những năm cuối thế kỷ XVIII, mỗi năm ngành công nghiệp này chỉ nhập khẩu
5 triệu pao bông sơ chế, thì đến những năm 40 của thế kỷ XIX con số này là
khoảng 600 triệu gấp tương đương khoảng 120 lần. Kết cục là những trung tâm
thành phố công nghiệp lần lượt xuất hiện và phát triển mạnh mẽ như: Luân Đôn,
Manchestơ, Bolton…Sự phát triển ấy đã làm xuất hiện một phương thức sản xuất
mới, một phương thức kinh doanh và trao đổi mới. Các nghành tài chính, ngân
Tiểu luận hết môn 17/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
cấp công nhân xảy ra là điều tất yếu, không thể tránh khỏi, bởi “ở đâu có áp bức ở
đó có đấu tranh”. Bởi giai cấp công nhân sẽ là giai cấp đóng vai trò chính trong
công cuộc xây dựng hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa. Tác phẩm là sự
luận giải cho sự ra đời, tồn tại và phát triển của giai cấp công nhân Anh nói riêng
và của giai cấp công nhân trên toàn thế giới nói chung – những người có sứ mệnh
lịch sử biến học thuyết hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa thành thực
tiễn.
Giữa thế kỷ XIX nước Anh đã có đầy đủ các điều kiện cho sự ra đời của
hình thái kinh tế Tư bản Chủ nghĩa, thay thế hoàn toàn chế độ phong kiến. Hàng
loạt máy móc được chế tạo ra phục vụ cho sản xuất, các thành thị và khu công
nghiệp ra đời, đại công nghiệp phát triển mạnh mẽ. Tương tự như vậy, Cộng sản
Chủ nghĩa muốn thay thế hoàn toàn Tư bản chủ nghĩa thì cần phải có một cơ sở
kinh tế, kỹ thuật tiên tiến hơn so với chủ nghĩa Tư bản. Giai cấp công nhân là con
đẻ của nền đại công nghiệp trong xã hội Tư bản, nền đại công nghiệp trực tiếp sản
sinh ra giai cấp công nhân. Đã là xã hội tử bản thì sẽ có sự bóc lột giá trị thặng dư.
Vì vậy mâu thuẫn giữa nhà tư bản và người làm thuê hay nói cách khác thì mâu
thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản là không thể tránh khỏi. Do bị bóc lột
thậm tệ cho nên công nhân sẽ có đấu tranh, họ dần có nhân thức phải có một chế
độ mới mà ở đó lợi ích của công nhân sẽ được đảm bảo, đó chính là chế độ Cộng
sản Chủ nghĩa.
Để luận giải cho học thuyết hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa,
trong tác phẩm này Ăngghen đã phân tích và làm rõ cơ sở, điều kiện cần cho sự ra
đời hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa đó chính là phong trào công
nhân. Biểu hiện ở đây là những hành vi nổi dậy quá khích đến những cuộc nổi dậy
có tính chất mang bản chất xã hội như phong trào hiến chương, mang xu hướng
tách khỏi tư tưởng cấp tiến tư sản, mang khuynh hướng xã hội chủ nghĩa “Phong
trào hiến chương không tránh khỏi không tiến gần đến Chủ nghĩa Xã hội”.
Tiểu luận hết môn 19/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
Tác phẩm này Ăngghen đã chỉ rõ rằng những người Xã hội Chủ nghĩa Anh
trong lịch sử của nhân dân Anh”.
Nói tóm lại tác phẩm “Tình cảnh giai cấp lao động ở Anh theo sự quan sát
của bản thân và những nguồn đáng tin cậy – 1845” tuy chưa phải là tác phẩm tiêu
biểu để luận giải cho học thuyết hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản Chủ nghĩa.
Nhưng nó đã đóng góp một phần quan trọng trong lý luận chung của Mác và
Ăngghen về xây dựng một chế độ xã hội tốt đẹp của giai cấp công nhân. Qua tìm
hiểu, phân tích và nghiên cứu tình cảnh giai cấp công nhân Anh, Ăngghen sẽ có
thêm cơ sở thực tiễn và lý luận cho việc hoàn thiện học thuyết Cộng sản Chủ nghĩa
trong tương lai. Điều đó có ý nghĩa to lớn đối với những người giảng dạy nghiên
cứu lý luận Chủ nghĩa xã hội khoa học, lý luận chính trị vô sản và chủ nghĩa Mác –
Lênin nói chung.
Đối với nước ta hiện nay, việc nghiên cứu tác phẩm có ý nghĩa to lớn trong
việc nhận thức, xây dựng và thực hiện các chính sách nhằm hoàn thiện bước quá
độ tiến lên xây dựng Chủ nghĩa Xã hội và Cộng sản Chủ nghĩa. Đảng đưa ra các
chính sách phải xuất phát từ lợi ích chung của xã hội, của nhân dân. Lãnh đạo đảng
và nhà nước phải là những người ưu tú nhất, có cả tâm và tài, tự nhận thức được vị
trí và vai trò của mình trong sự nghiệp cách mạng chung của đất nước. Kim chỉ
nam cho mọi hành động là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Xây
dựng một nhà nước Việt Nam vững mạnh, công bằng và văn minh.
3.4. Những luận điểm cơ bản cơ bản của C.Mác và Ph.Ăngghen về hình thái
kinh tế xã hội chủ nghĩa và thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa
cộng sản trong tác phẩm “Tuyên ngôn Đảng cộng sản”
3.4.1. Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm:
Hoàn cảnh ra đời “ Tuyên ngôn của Đảng cộng sản” là lúc này do tình hình
kinh tế xã hội, chính trị xã hội ở châu Âu, Bắc Mỹ những năm giữa thế kỷ XIX gặp
nhiều mâu thuẫn, khó khăn.
Tiểu luận hết môn 21/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
Về kinh tế: Lúc này cũng là lúc có sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản
xuất và hệ quả kinh tế xã hội của nó. Nền đại công nghiệp phát triển nhanh chóng
Về chính trị xã hội: Có sự phân chia và hình thành cơ cấu xã hội – giai cấp
mới: Những năm giữa thế kỷ XIX, giai cấp tư sản đã xác lập về cơ bản địa vị thống
trị không chỉ trên lĩnh vực kinh tế mà còn trên lĩnh vực chính trị - xã hội. Trong
nhà nước tư sản, các giai cấp và tầng lớp phong kiến quý tộc suy yếu và dần tiêu
vong hoặc là bắt tay liên kết, chịu sự thống trị chính trị của giai cấp tư sản nhằm
duy trì, bảo vệ các đặc lợi và đặc quyền của mình, hoặc là bị tư sản hóa, đi vào
guồng máy kinh tế chính trị của giai cấp tư sản.
Trong khi đó, tuyệt đại bộ phận cư dân thuộc các giai cấp và tầng lớp sở hữu
nhỏ: nông dân, thợ thủ công, những tiểu thị dân buôn bán nhỏ… bị phá sản. Đại đa
số trở thành những người vô sản, còn phần ít là tư sản. Giai cấp công nhân lại bị
thống trị cả về phương diện chính trị và xã hội. Họ gần như không có bất cứ quyền
lợi nào thỏa đáng. Cường độ lao động cao, điều kiện làm việc và các quyền dân
chủ, dân sinh xã hội không được đảm bảo …
Do vậy hơn bao giờ hết, một lý luận cách mạng khoa học, phản ánh và thể
hiện các nguyện vọng xã hội chủ nghĩa đã được thực tiễn phong trào công nhân đặt
ra và đòi hỏi một cách hết sức cần thiết. Trong khi đó, lý luận của chủ nghĩa xã hội
và Anh do H.Xanhximong, S. Phuriê và R. Ooen đưa ra không thể đáp ứng được
đòi hỏi ấy.
Vào thời điểm này, nhiều đại biểu tư tưởng của giai cấp công nhân, đại diện
cho nhiều tổ chức do giai cấp công nhân sáng lập nên đã bước vào hoạt động chính
trị, đấu tranh vì lợi ích của giai cấp công nhân. Tiêu biểu trong số họ là C.Mác và
Ph.Ăngghen.
Hơn nữa, trong những năm 40 của thế kỷ XIX, C.Mác và Ph.Ăngghen đã
hoàn thành nhiều tác phẩm lý luận quan trọng, trong đó đặc biệt là những tác
phẩm: Hệ tư tưởng Đức, Tình cảnh giai cấp lao động ở Anh … C.Mác và
Ph.Ăngghen đã phát hiện ra và hoàn thành lý luận duy vật về lịch sử và học thuyết
Tiểu luận hết môn 23/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Học viện Báo chí & Tuyên truyền Khoa CNXH Lớp K31B
giá trị thặng dư, từ đó các ông đã phát hiện ra lực lượng xã hội mới đóng vai trò là
lực lượng tiên phong trong cuộc đấu tranh thủ tiêu chủ nghĩa tư bản, xây dựng chủ
bản và do đó sự hình thành chủ nghĩa cộng sản. Vì vậy, Mác đã dành sự quan tâm
sâu sắc đến việc phát triển cơ sở lý luận và phương pháp luận, trong đó có học
thuyết hình thái kinh tế- xã hội cộng sản chủ nghĩa, để giải quyết nhiệm vụ này.
Trước hết Mác quan tâm nghiên cứu những phương thức sản xuất, những
hình thái xã hội có trước nền sản xuất tư bản chủ nghĩa. Ông nêu quan niệm về
phương thức sản xuất châu Á, xem như một phương thức sản xuất có trước xã hội
nô lệ với những đặt trưng châu á của nó, trong đó nổi bật là việc không tồn tại chế
độ sở hữu tư nhân. Đồng thời, ông đã vận dụng quy luật quan hệ sản xuất để chỉ ra
sự chuyển biến tất yếu của các phương thức sản xuất tiền tư bản sang phương thức
sản xuất tư bản chủ nghĩa. Hơn thế, Mác đi sâu phân tích quá trình hình thành và
phát triển của cá nhân con người gắn liền chặt chẽ với sự hình thành và phát triển
của sở hữu tư nhân dưới các hình thức khác nhau về tư liệu sản xuất. Ông khẳng
định rằng đặt trưng của sự hình thành và phát triển cá nhân chính là sự hình thành,
phát triển năng lực làm chủ các sức mạnh tư nhiên, xã hội và bản thân con người.
Vì vậy, sở hữu tư nhân và do đó chế độ sở hữu tư nhân, được ông xem là kết quả,
là sự biểu hiện của những năng lực làm chủ ấy của cá nhân con người.
Trong “lời tựa”, nội dung khái niệm hình thái kinh tế - xã hội đã được thể
hiện như sau: “Trong sự sản xuất xã hội ra đời sống của mình, con người có những
quan hệ nhất định, tất yếu, không tùy thuộc vào ý muốn của họ-tức những quan hệ
sản xuất, những quan hệ này phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của các
lực lượng sản xuất vật chất của họ. Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy họp thành
cơ cấu kinh tế - xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực trên đó dựng lên một kiến thức
thượng tầng pháp lý và chính trị và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương
ứng với có cơ sở hiện thực đó. Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định
các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung. Không phải ý thức
của con người quyết định tồn tại của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý
Tiểu luận hết môn 25/49 Học viên: Trần Minh Tuấn
Copyright: Tài liệu đại học ©