Tiếp cận "Trao duyên"
Theo cái nhìn thời gian nghệ thuật I. Lý do chọn đề tài :
Nguyễn Du là một trong những đỉnh cao của nền văn học Việt Nam, cuộc đời
và sự nghiệp của ông mang nhiều tâm tư sâu sắc, quy tụ được những vấn đề xã hội và
dự báo nhiều điều cho mai hậu. Việc nghiên cứu về Nguyễn Du không bao giờ kết
thúc. Truyện Kiều - tác phẩm bất hủ của ông, "tập đại thành" của văn học Việt Nam,
ngay từ khi mới ra đời đã là đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và từ đó
đến nay việc nghiên cứu Truyện Kiều không bao giờ đứt đoạn , nó luôn phát triển cùng
nghành văn bản học và ngữ văn học. Hơn nữa Nguyễn Du và Truyện Kiều chiếm vị trí
không thể thiếu trong chương trình văn học ở trường phổ thông, tính cả chương trình
văn THCS và THPT Nguyễn Du và Truyện Kiều chiếm một thời lượng lớn. Trong đó
Truyện Kiều được học với tư cách tác phẩm và nhiều đoạn trích. Đoạn trích "Trao
duyên" là màn đặc biệt, diễn tả sâu sắc bi kịch đầu tiên trong cuộc đời đầy bi kịch của
Kiều, đồng thời thể hiện tập trung nghệ thuật miêu tả nội tâm và tư tưởng nghệ thuật
của Nguyễn Du trong Truyện Kiều. Vì thế "Trao duyên" là một đoạn trích hay nhưng
cũng rất khó tiếp cận, nó thu hút những sự tìm tòi khám phá của các nhà nghiên cứu và
của giáo viên giảng dạy môn văn. Qua nhiều năm giảng dạy, tích lũy chúng tôi mạnh
dạn đề xuất một hướng tiếp cận đoạn trích này.

II. Những con đường đã mở :
Như đã nói ở trên, là một đoạn trích tiêu biểu cho ngòi bút của Nguyễn Du

trạng bi kịch của Thúy Kiều”. Như vậy tác giả Nguyễn Lộc chỉ tập trung khám phá
tâm trạng nhân vật ở phần thứ hai còn phần đầu của đoạn trích tác giả chỉ tập trung
phân tích sức thuyết phục trong lời lẽ của Thúy Kiều khi nhờ Thúy Vân trả nghĩa Kim
Trọng. bài viết này phù hợp với nội dung câu hỏi hướng dẫn học bài ở sách giáo khoa.
ở sách giáo, khoa có ba câu hỏi: Câu hỏi 1 và 2 đòi hỏi học sinh tìm hiểu ý nghĩa của
một số từ ngữ, thành ngữ trong việc thuyết phục Vân cuả Thúy Kiều. Câu hỏi 3 đòi
hỏi phân tích tâm trạng của Thúy Kiều từ câu: "Ngày xuân em hãy còn dài " đến hết
đoạn trích
Như vậy chúng ta thấy rằng các bài viết đã có những thành công nhất định,
nhưng về mặt nào đó vẫn có những hạn chế như việc tách riêng hai phần đoạn trích, để
khám phá sức thuyết phục trong lời lẽ của nhân vật ở phần 1 và khám phá diễn biến
tâm trạng ở phần 2. Chưa tác giả nào khám phá đoạn trích từ phía tìm hiểu dòng thời
gian tâm lý. chính sự cảm nhận thời gian của nhân vật trong đoạn trích đã quy định
cách thể hiện ngôn ngữ, hành động cũng như thể hiện diễn biến tâm trạng nhân vật.
Vì thế để khám phá sâu sắc diễn biến tâm lý nhân vật chúng tôi đề xuất khám
phá đoạn trích từ cái nhìn thời gian nghệ thuật.
III. Cơ sở đề ra giải pháp
1. Cơ sở lý luận:
Cùng với sự phát triển của ngành thi pháp học các học giả nước ta đã mở
rộng con đường tiếp cận tác phẩm văn học, họ đã có phương tiện hữu hiệu khám phá
sự phong phú đa dạng và hấp dẫn của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm và một trong
những cách tiếp cận tác phẩm của thi pháp học là nghiên cứu thời gian nghệ thuật của
tác giả xây dựng trong tác phẩm của mình. Không gian, thời gian là hai phương thức
tồn tại của tất cả các sự vật khách quan vì thế thời gian nghệ thuật (cùng với không
gian nghệ thuật) là yếu tố quan trọng mà nhà văn sử dụng để kiến tạo thế giới nghệ
thuật trong tác phẩm của mình. Là phương thức tồn tại của thế giới vật chất thời gian
cũng như không gian đi vào nghệ thuật cùng với cuộc sống được phản ánh như một

cảnh ngộ Kiều lại có sự cảm nhận thời gian theo một cách riêng và dòng thời gian đó
bộc lộ rõ thế giới nội tâm của Kiều. Sự cảm nhận thời gian của Kiều rất phong phú và
đa dạng tùy vào sự biến thái, đổi thay tâm trạng của nàng trước mọi cảnh huống.
Như vậy chúng ta thấy các học giả đã khẳng định trong Truyện Kiều có một
dòng thời gian tâm trạng, dòng thời gian đó được xây dựng trên sự cảm nhận, ý thức
của nhân vật trong mối quan hệ với hoàn cảnh vì thế muốn khám phá thế giới nội tâm
nhân vật ta có thể dựa vào khám phá hình tượng thời gian nghệ thuật mà tác giả xây
dựng trong tác phẩm.
Những thành tựu của ngành thi pháp học cộng với những nghiên cứu cụ thể của
các giáo sư trong hai công trình trên đã trang bị cho chúng tôi phương tiện để đi vào
khám phá những biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong đoạn trích "Trao duyên”.
Qua nghiên cứu chúng tôi nhận thấy thế giới nội tâm của Kiều được bộc lộ rõ qua việc
nhà thơ xây dựng một dòng thời gian một cách đặc biệt đó là một thời gian hiện tại
dồn nén, thắt ngặt trong cảnh huống đầy bi kịch, một thời gian đồng hiện trong sự
hoảng loạn của nội tâm vì tình yêu tan vỡ.
iV. Đề xuất hướng triển khai bài giảng “Trao duyên”
1. Lưu ý khi dạy phần tiểu dẫn:
Bên cạnh việc xác định vị trí đoạn trích trong toàn bộ bố cục kết cấu của tác
phẩm như sách giáo khoa đã trình bày chúng tôi còn chú ý giúp học sinh xác định sự
kiện trao duyên xảy ra trong giai đoạn nào của cuộc đời Kiều để xác định rõ tâm lý
nhân vật lúc đó đồng thời định hướng cho học sinh thấy đoạn trích tập trung miêu tả
tâm trạng nhân vật qua ngôn ngữ độc thoại: Nhân vật tự suy ngẫm, tự nếm trải, giãi
bày, cảm nhận trước thực tế phũ phàng nên thế giới nội tâm đó càng sâu sắc, chân
thực. Từ những suy nghĩ đó, chúng tôi thử đề xuất hệ thống câu hỏi trong phần này:
Câu hỏi : Dựa vào phần tiểu dẫn ở SGK và những hiểu biết về Truyện Kiều em hãy
nêu ngắn gọn vị trí đoạn trích?
Yêu cầu: Đoạn trích nằm phần đầu tác phẩm từ câu 724 đến câu 756 sau một loạt

dựng một bối cảnh thời gian đặc biệt. Bối cảnh thời gian làm nổi bật diễn biến tâm
trạng của nhân vật vì thế để phân tích diễn biến tâm trạng của Kiều ở đây chúng tôi đề
xuất những câu hỏi như sau:
Câu hỏi: Kiều tâm sự với Vân ở thời điểm nào? Thời điểm đó tác động gì đến nhân
vật?
Yêu cầu : Kiều tâm sự với Vân vào đêm cuối cùng trước ngày Kiều theo Mã Giám
Sinh từ bỏ gia đình, từ bỏ mối tình với chàng kim ra đi,đây là khoảng thời gian ngắn
ngủi mà kiều còn được ở với gia đình. Sự thắt ngặt của thời gian đó tạo nên sự dồn
nén cảm xúc đậm đặc, trong mỗi tích tắc của thời gian có sự vận động của nội tâm của
ý thức với những biến hóa khôn lường, bởi chỉ có một thời điểm duy nhất, một con
người duy nhất có khả năng nhận lời gửi gắm cái tài sản quý giá nhất, cái hi vọng cuối
cùng của Kiều. Tính chất thắt ngặt, dồn nén của bối cảnh thời gian đó đã tạo nên một
cơn lốc nhỏ làm cồn lên những suy nghĩ, những thổn thức, thúc đẩy nhân vật hành
động. Sau những đắn đo: “Hở môi ra cũng ngượng ngùng/ để lòng thì phụ tấm lòng
với ai” Kiều quyết định trao duyên cho em
Câu hỏi : Việc Kiều trao duyên cho em thể hiện rõ nhất ở những câu thơ nào trong
đoạn trích?
Yêu cầu: màn trao duyên diễn ra trọn vẹn ở phần thứ nhất của đoạn trích và hoạt
động trao duyên cũng chỉ diễn ra ở những câu thơ đầu và cho đến câu thơ "Duyên này
thì giữ vật này của chung" Những câu thơ thể hiện một sự kiện có một không hai trong
cuộc đời Kiều, bộc lộ sâu sắc nỗi đau của thân phận con người, thân phận tình yêu
trong xã hội xưa.
Câu hỏi : Màn trao duyên diễn ra qua trình tự như thế nào?
Yêu cầu : - Trong 4 câu thơ đầu ngôn từ và hành động của Kiều vô cùng đặc biệt
* Câu thơ mở đầu có hai từ em, cậy
*Có sự phi lý trong thái độ trân trọng quá đáng với Thúy Vân của Kiều ở
hành động "lạy thưa "

dùng dằng được nữa, thời gian không cho phép, sáng ra nàng đã phải lên đường, phải
từ bỏ tất cả.
Câu hỏi: Trong bốn câu cuối của phần thứ nhất Kiều đã thuyết phục em như thế
nào? (Bốn câu cuối từ: "Ngày xuân em hãy còn dài” cho đến “ngậm cười chín suối
vẫn còn thơm lây” )
Yêu cầu: Để thuyết phục em , Kiều đã dùng những lời lẽ thật đặc biệt. Trong lời của
nàng có một loạt thành ngữ nói lên mối quan hệ thân thiết, ruột rà như:
tình máu mủ
lời nước non
Hay là những thành ngữ chỉ cái chết:
thịt nát xương mòn
ngậm cười chín suối
Đó là lời lẽ có sức mạnh lay động tình cảm, lòng trắc ẩn của con người nhất là
những người thân. Kiều đã nói với em bằng tất cả sự đau đớn, chua xót cho thân phận
mình. Lời của Kiều như là những lời trăng trối, nàng viện dẫn cả tình máu mủ ruột rà,
cả cái chết thê thảm để thuyết phục em. Kiều hiểu, để Vân nhận lời cũng rất khó khăn
bởi đây là một việc làm thay đổi cả đời Vân, là gánh nặng mà Vân phải mang suốt cả
cuộc đời. Nàng vô cùng thông cảm cho em nhưng nàng cũng không còn cách nào khác
nghĩa chàng Kim quá nặng mà hoàn cảnh của Kiều lúc này thì quán éo le.
Câu hỏi :Lời lẽ, thái độ và hành động của Kiều ở đây,cho ta thấy điều gì ?
Yêu cầu: Kiều đã quyết định dứt khoát, và tìm mọi cách để thuyết phục Thuý Vân
thay mình trả nghĩa chàng Kim, bởi Kiều ý thức sâu sắc về hạn chót của thời gian,
Kiều không thể làm gì khác để cứu tình yêu. Trong ý thức nàng đây là hành động duy
nhất mà nàng có thể làm cho tình yêu, cho chàng Kim. Cho nên nàng đã dùng tất cả
nỗi thống khổ của đời mình và những lời lẽ thuyết phục nhất để thuyết phục Vân.
Câu hỏi: bên cạnh việc thuyết phục Thuý Vân, lời nói của Kiều còn thể hiện điều
gì?

gợi dậy cho người đọc những cảm nhận về tâm trạng tiếc nuối, vò xé của nàng.
Như vậy ở phần thứ nhất trong đoạn trích này tác giả không chỉ thể hiện sự "sắc
sảo" của Kiều trong việc thuyết phục Thúy Vân trả nghĩa chàng Kim. Nếu chỉ là
thuyết phục Vân thì bốn câu đầu đã hoàn thành viên mãn. ở đó có cả việc trao gửi, có
người nhận lời gửi gắm, có cả hoàn cảnh éo le "giữa đường đứy gánh tương tư" buộc
Kiều phải nhờ cậy nhưng ở đây Kiều giãi bày rất dài dòng, hành động, lời nói của
Kiều không chỉ chịu sự chỉ đạo của lý trí mà còn do những cảm nhận về cảnh ngộ của
bản thân trong hiện tại đã tạo ra những khủng hoảng nội tâm sâu sắc. Nên những
nguồn cơn trong lòng nàng trào dâng không kìm giữ nổi. Chúng ta thấy trong đoạn thơ
xuất hiện hai dòng chảy: một dòng chảy của lý trí và một dòng chảy của tâm trạng.
Mạch ngầm đầy dư ba đó biểu hiện sâu sắc cái nhìn cảm thông nhân đạo của
Nguyễn Du trước bi kịch cuộc đời Kiều. Đồng thời việc khám phá được những rung
động tinh vi trong tâm hồn nhân vật như thế, chứng tỏ nhà thơ là một kì tài trong việc
phân tích nội tâm nhân vật.
b.Phần thứ hai:
Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh thấy được diễn biến tâm trạng của nhân
vật từ phần thứ nhất đến phần thứ hai bằng câu hỏi có tính chất gợi ý như sau :
Câu hỏi : Nếu phần thứ nhất tâm trạng của Kiều chủ yếu được thể hiện qua sự cảm
nhận cái hiện tại ngắn ngủi thì ở phần này tâm trạng của Kiều được biểu hiện qua
dòng thời gian nghệ thuật như thế nào ?
Yêu cầu: ở phần thứ nhất Kiều phải dùng lý trí kìm nén cảm xúc để trao duyên cho
em thì lúc này việc vì người đã xong, lý trí không còn đủ sức kìm giữ được cảm xúc
Kiều rơi vào sự khủng hoảng tâm lý cực độ. Tâm trạng đó của Kiều được biểu hiện
bằng những lời nói, hành động của Kiều trong sự cảm nhận thời gian đặc biệt đó là
thời gian đồng hiện quá khứ, hiện tại, tương lai.
Câu hỏi : Từ sự kiện trao duyên Kiều cảm nhận hiện tại của mình như thế nào?
Yêu cầu : Khi duyên đã trao, tình yêu vĩnh viễn tan vỡ, hạnh phúc trở thành ảo

xuống Tuyền đài chỉ có sự thấu hiểu của người ngày xưa mới có thể hoá giải nỗi oan
tình, nàng khẩn cầu niềm an ủi để xoa dịu nỗi đau. Vậy mặc dù duyên đã trao, nghĩa
chàng Kim đã trả
nhưng Kiều không hề thanh thản, sự tan vỡ oan khuất của tình yêu làm nàng đau
đớn không cùng hồn nàng không thể về nơi siêu tịnh, nàng chỉ hy vọng mai hậu Kim
Trọng cảm thông may ra nỗi oan thác này mới được giải tỏa.
Câu hỏi: em có nhận xét gì về dòng thời gian ở đây?
Yêu cầu: Dòng thời gian ở đây không tuân theo sự chảy trôi của thời gian khách
quan bên ngoài mà nó có những nhịp độ hoàn toàn khác: có sự hồi hoàn giữa thời gian
hiện tại, quá khứ, tương lai trong một khoảnh khắc ngắn của cả cuộc đời. Giọng thơ
cũng thay đổi, hình ảnh thơ chập chờn ma mị, thời điểm không xác định (mai sau, bao
giờ) không khí linh thiêng (đốt lò hương, so tơ phím).Tất cả nói lên tâm trạng khổ đau
khủng hoảng của nhân vật. Sự đối lập găy gắt giữa ước vọng và hiện thực cuộc sống
đã làm cho Kiều rơi vào tột cùng bi kịch, dẫn tới sự khủng hoảng tâm lý dữ dội.
Câu hỏi: Nhận xét của em về nghệ thuật miêu tả nội tâm củ
a nhà thơ?
Yêu cầu: Xây dựng dòng thời gian tâm lý này Nguyễn Du đã làm nổi bật thế giới nội
tâm đầy mâu thuẫn của Kiều. Một mặt nàng muốn trao duyên cho em để chàng Kim
đỡ đau khổ, một mặt nàng không dứt nổi mối tình tuyệt đẹp của mình và khi không thể
giữ nổi tình yêu nàng đau đớn đến hoảng loạn. Nàng gần như mất hết ý thức về không
gian, thời gian. Vì thế dòng thời gian ở đây không tuân theo thời gian khách quan mà
nó có một nhịp độ riêng thẫm đẫm cảm xúc, tâm trạng. Dùng dòng thời gian đặc biệt
này nhà thơ đã mổ xẻ tâm trạng nhân vật một cách chân thực nhất, những biến đổi
tinh vi của tâm hồn được lý giải thật sâu sắc, tài tình.
Trong sự hoảng loạn khi tình yêu đã mất, Kiều chìm vào một dòng thời gian
ảo, Kiều như nửa tỉnh nửa mê đang nói chuyện cùng Vân nàng bỗng như nói chuyện
với mình, nàng đối diện một thực tế đớn đau:

về thân phận của mình và thân phận của tình yêu, đặc biệt là những lời tạ lỗi cùng
Kim Trọng:
Kể làm sao hết muôn vàn ái ân
Trăm nghìn gửi lạy chàng Kim
Nát thân bồ liễu đền nghì trúc mai
Nàng gọi tên chàng Kim bằng những tiếng nấc nghẹn ngào như trong cơ mê sảng
“Ôi Kim lang hỡi Kim lang/ Thôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây”. Những gì đã lo
cho chàng Kim chỉ làm nàng yên tâm trong khoảng khắc, nàng vẫn mang nặng trong
lòng mình nỗi mặc cảm tội lỗi.
Câu hỏi: Cảm nhận của em về tâm trạng nhân vật ở đây?
Yêu cầu: Đoạn thơ diễn tả một cơn khủng hoảng, một trận sóng gió tơi bời trong
lòng của con người tài sắc mà mệnh bạc. Nàng khổ đau, quằn quại đâu phải chỉ vì
chính mình mà còn vì người nên nỗi đau càng nhân lên gấp bội
Giáo viên đặt câu hỏi để học sinh tổng kết các phương diện nội dung và nghệ
thuật của đoạn trích, từ đó rút ra những giá trị về mặt nội dung tư tưởng và những
thành công nghệ thuật của đoạn trích
Câu hỏi: em có nhận xét gì về diễn biến tâm trạng của nhân vật trong màn “trao
duyên” vừa phân tích ở trên?
Yêu cầu: Diễn biến tâm trạng của nhân vật Thuý Kiều được diễn tả một cách chân
thực, theo một dòng chảy tâm lý vô cùng lôgic từ sự kiên quyết trao duyên cho đến
đau đớn, bàng hoàng, khủng hoảng khi nhận thấy tình yêu đã mất, cuối cùng là nỗi đau
thương cho thân phận bọt bèo. Tâm trạng của nhân vật diễn biến từ những nỗi đau
trước thực tế phũ phàng , càng ngày chìm sâu vào sự chiêm nghiệm cá nhân về thân
phận về cuộc đời. Nỗi đau của nàng Kiều đã đạt đến nỗi đau của muôn kiếp phụ nữ

đời”(Mộng Liên Đường chủ nhân
V. Kết quả :
Trước khi dạy theo phương pháp trên Sau khi dạ
y theo phương pháp
trên
Khi tìm hiểu đoạn trích, học sinh thường đi vào
tìm hiểu tài lập luận, thuyết phục của Thúy Kiều,
qua đó, thấy được tài năng của Nguyễn Du trong
việc sử dụng ngôn từ; mà chưa cảm nhận diễn biến
tâm trạng đặc biệt của nhân vật thông qua thời gian
nghệ thuật được thể hiện trong đoạn trích. Học sinh
chưa có được những rung động, cảm thông trước
nỗi đau của số phận con người. Đặc biệt là khó
nhận thấy những sáng tạo đột phá của Nguyễn Du
so với văn học đương thời vì thế chưa đánh giá
đúng mực giá trị của đoạn trích.
Học sinh tiếp cận đoạn trích với tư
cách là một sản phẩm nghệ thuật của
một nghệ sỹ. Từ các yếu tố nghệ
thuật các em đã giải mã một cách sâu
sắc thế giới nội tâm nhân vật với đầy
những đổi thay biến hóa tinh vi. Cảm
nhận và rung động trước nỗi đau số
phận nhân vật. Cảm nhận được tấm
lòng nhân đạo cao cả của thiên tài
Nguyễn Du và tài năng nghệ thuật
của nhà thơ. Đồng thời học sinh còn
có thể nhận thấy được những tiến bộ
của Nguyễn Du trong Truyện Kiều so
với cáctruyện Nôm đương thời.