TIẾP CẬN "TRAO DUYÊN"
THEO CÁI NHÌN THỜI GIAN NGHỆ THUẬT
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :
Nguyễn Du là một trong những đỉnh cao của nền văn học Việt Nam, cuộc đời
và sự nghiệp của ông mang nhiều tâm tư sâu sắc, quy tụ được những vấn đề xã hội và
dự báo nhiều điều cho mai hậu. Việc nghiên cứu về Nguyễn Du không bao giờ kết
thúc. Truyện Kiều - tác phẩm bất hủ của ông, "tập đại thành" của văn học Việt Nam,
ngay từ khi mới ra đời đã là đối tượng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và từ đó
đến nay việc nghiên cứu Truyện Kiều không bao giờ đứt đoạn , nó luôn phát triển cùng
nghành văn bản học và ngữ văn học. Hơn nữa Nguyễn Du và Truyện Kiều chiếm vị trí
không thể thiếu trong chương trình văn học ở trường phổ thông, tính cả chương trình
văn THCS và THPT Nguyễn Du và Truyện Kiều chiếm một thời lượng lớn. Trong đó
Truyện Kiều được học với tư cách tác phẩm và nhiều đoạn trích. Đoạn trích "Trao
duyên" là màn đặc biệt, diễn tả sâu sắc bi kịch đầu tiên trong cuộc đời đầy bi kịch của
Kiều, đồng thời thể hiện tập trung nghệ thuật miêu tả nội tâm và tư tưởng nghệ thuật
của Nguyễn Du trong Truyện Kiều. Vì thế "Trao duyên" là một đoạn trích hay nhưng
cũng rất khó tiếp cận, nó thu hút những sự tìm tòi khám phá của các nhà nghiên cứu và
của giáo viên giảng dạy môn văn. Qua nhiều năm giảng dạy, tích lũy chúng tôi mạnh
dạn đề xuất một hướng tiếp cận đoạn trích này.
II. NHỮNG CON ĐƯỜNG ĐÃ MỞ :
Như đã nói ở trên, là một đoạn trích tiêu biểu cho ngòi bút của Nguyễn Du
trong Truyện Kiều nên "Trao duyên" được nhiều nhà nghiên cứu phân tích và khám
phá trên nhiều bình diện.
Lê Trí Viễn với bài viết "Trao duyên" trong cuốn "Đến với thơ hay" - NXB
Giáo dục -1998 đã phân tích sâu sắc ngôn ngữ nhân vật, chỉ ra cách sử dụng từ ngữ
độc đáo, ý nghĩa của các từ ngữ trong việc Kiều thuyết phục Vân thay mình trả nghĩa
chàng Kim nhằm làm nổi bật cái "sắc sảo mặn mà" của nhân vật, nhưng cũng chính vì
thế mà bài viết chưa làm nổi bật được diễn biến tâm trạng của nhân vật Thúy Kiều.
1
Bài viết của Lê Bảo trong "Giảng văn văn học Việt Nam" - NXBGD-1997 - một
bài viết rất công phu, khám phá sâu sắc về nhiều phương diện nghệ thuật của đoạn

gian tâm lý. chính sự cảm nhận thời gian của nhân vật trong đoạn trích đã quy định
cách thể hiện ngôn ngữ, hành động cũng như thể hiện diễn biến tâm trạng nhân vật.
Vì thế để khám phá sâu sắc diễn biến tâm lý nhân vật chúng tôi đề xuất khám
phá đoạn trích từ cái nhìn thời gian nghệ thuật.
III. CƠ SỞ ĐỀ RA GIẢI PHÁP
1 . Cơ sở lý luận :
Cùng với sự phát triển của ngành thi pháp học các học giả nước ta đã mở
rộng con đường tiếp cận tác phẩm văn học, họ đã có phương tiện hữu hiệu khám phá
sự phong phú đa dạng và hấp dẫn của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm và một trong
những cách tiếp cận tác phẩm của thi pháp học là nghiên cứu thời gian nghệ thuật của
tác giả xây dựng trong tác phẩm của mình. Không gian, thời gian là hai phương thức
tồn tại của tất cả các sự vật khách quan vì thế thời gian nghệ thuật (cùng với không
gian nghệ thuật) là yếu tố quan trọng mà nhà văn sử dụng để kiến tạo thế giới nghệ
thuật trong tác phẩm của mình. Là phương thức tồn tại của thế giới vật chất thời gian
cũng như không gian đi vào nghệ thuật cùng với cuộc sống được phản ánh như một
hiện tượng của thế giới khách quan. Nhưng đồng thời thời gian còn là một yếu tố nghệ
thuật được soi sáng bằng tư tưởng tình cảm, được nhào nặn và sáng tạo để giúp nhà
văn mô tả nhân vật, phản ánh đời sống một cách chân thực nhất. Con người tùy theo
tâm trạng, tư tưởng, tình cảm và ý thức mà cảm nhận thời gian một cách khác nhau
cho nên các nhà văn tập trung xây dựng trong tác phẩm của mình một hình tượng thời
gian với sự tập hợp các yếu tố thời gian cá biệt để tạo nên nhịp độ đời sống trong tác
phẩm. vì thế khám phá được các biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong tác phẩm
chúng ta có thể giải mã được nhiều điều mà tác giả muốn gửi gắm. Việc tìm hiểu thời
gian nghệ thuật là một trong những vấn đề hiện đại và hiệu quả của nghiên cứu văn
học .
2. Cơ sở thực tiễn
Nghiên cứu Truyện Kiều của Nguyễn Du là một trong những vấn đề được các
nhà khoa học chú trọng từ trước đến nay, trong đó có hai công trình lớn rất có giá trị
là: "Phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều" của Phan Ngọc và "Thi pháp Truyện
Kiều" của Trần Đình Sử; hai tác giả này đã nghiên cứu nhiều phương diện khác nhau

Bên cạnh việc xác định vị trí đoạn trích trong toàn bộ bố cục kết cấu của tác
phẩm như sách giáo khoa đã trình bày chúng tôi còn chú ý giúp học sinh xác định sự
kiện trao duyên xảy ra trong giai đoạn nào của cuộc đời Kiều để xác định rõ tâm lý
4
nhân vật lúc đó đồng thời định hướng cho học sinh thấy đoạn trích tập trung miêu tả
tâm trạng nhân vật qua ngôn ngữ độc thoại: Nhân vật tự suy ngẫm, tự nếm trải, giãi
bày, cảm nhận trước thực tế phũ phàng nên thế giới nội tâm đó càng sâu sắc, chân
thực. Từ những suy nghĩ đó, chúng tôi thử đề xuất hệ thống câu hỏi trong phần này:
Câu hỏi : Dựa vào phần tiểu dẫn ở SGK và những hiểu biết về Truyện Kiều em hãy nêu
ngắn gọn vị trí đoạn trích?
Yêu cầu: Đoạn trích nằm phần đầu tác phẩm từ câu 724 đến câu 756 sau một loạt
những biến cố lớn: Kiều phải chia tay để Kim Trọng về Liêu Dương hộ tang chú, gia
đình Kiều bị vu oan, Kiều phải từ bỏ tình yêu, bán mình cho Mã Giám Sinh để chuộc
cha và em, đây là đêm cuối cùng trước ngày ra đi Kiều tâm sự và nhờ Vân trả nghĩa
chàng Kim.
Câu hỏi Những biến cố này xảy ra trong giai đoạn nào của đời Kiều?ở Kiều nảy sinh
tâm lý gì?
Yêu cầu: Sự kiện này xảy ra khi Kiều chỉ mới "Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê"
(khoảng 15, 16 tuổi) Kiều còn rất ngây thơ trong sáng chưa có va chạm trong cuộc
đời, chưa hề có sự chuẩn bị chống đỡ những nghiệt ngã của số phận, tai họa lúc này
tạo nên ở Kiều một cú sốc tâm lý lớn với những biến thái nội tâm vô cùng phức tạp.
Câu hỏi : Truyện Kiều là tác phẩm tự sự nhưng đoạn trích lại sử dụng ngôn ngữ độc
thoại, dụng ý của tác giả ?
Yêu cầu: Để nhân vật tự độc thoại, tức là để cho nhân vật tự suy ngẫm, tự nếm trải, tự
giãi bày thế giới nội tâm của mình thì thế giới nội tâm đó hiện lên một cách chân thực
và sâu sắc nhất.
Từ đó chúng ta rút ra cho học sinh thấy đoạn trích "Trao duyên" chủ yếu thể hiện
diễn biến tâm trạng của nhân vật, khám phá đoạn trích tức là đi sâu khám phá diễn
biến tâm lý đó. Đồng thời để thấy rõ tấm lòng cũng như tài năng của Nguyễn Du trong
việc miêu tả tâm lí nhân vật ở Truyện Kiều.

trong xã hội xưa.
Câu hỏi : Màn trao duyên diễn ra qua trình tự như thế nào?
Yêu cầu : - Trong 4 câu thơ đầu ngôn từ và hành động của Kiều vô cùng đặc biệt
* Câu thơ mở đầu có hai từ em, cậy
6