Sáng kiến kinh nghiệm
*** ***
Tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm tự sự
từ khía cạnh nội tâm nhân vật
A/ Đặt vấn đề.
Nh chúng ta đã biết tác phẩm tự sự chiếm một số lợng lớn trong chơng trình văn
học ở trờng phổ thông .Việc tìm hiểu, khám phá tác phẩm tự sự một cách đúng đắn, có
hiệu quả cao vẫn đang là một thử thách lớn với giáo viên và học sinh. Có nhiều cách
để tìm hiểu tác phẩm tự sự: Có thể đi từ cốt truyện, tình tiết, biến cố, nhân vật Nhng
có lẽ trong tác phẩm tự sự thì nhân vật là một thành phần trung tâm của tác phẩm, là
yếu tố quyết định tạo thành cốt truyện, là nơi để tác giả gửi gắm những t tởng chủ đề.
Nhân vật trong tác phẩm tự sự thờng đợc khắc hoạ qua những khía cạnh nh: Lai lịch,
ngoại hình, ngôn ngữ, nội tâm, hành động ở đề tài này ngời viết chỉ đề cập đến một
khía cạnh khám phá nhân vật đó là : Từ nội tâm nhân vật, tìm hiểu nhân vật trong
tác phẩm tự sự. Bởi vì, nhân vật trong tác phẩm tự sự hầu hết đều đợc các tác giả
khắc hoạ rõ nét yếu tố nội tâm từ đó nhân vật đợc khắc hoạ sâu sắc .
B/ Lý do chọn đề tài.
Trong trờng THPT học sinh thờng lúng túng trong việc khai thác tác phẩm tự sự.
Đặc biệt là khó khăn trong việc tìm hiểu các nhân vật trong tác phẩm tự sự. Học sinh
thờng thể hiện nhân vật một cách chung chung mà không làm nổi bật đợc nhân vật.
Mà trong tác phẩm tự sự thì nhân vật thờng thể hiện chủ đề của tác phẩm. Hơn nữa
trong khai thác nhân vật học sinh thờng khó khăn trong việc tìm hiểu thể hiện nội tâm
nhân vật. Với đề tài này, ngời viết muốn đa ra một vài cách tìm hiểu nhân vật trong tác
phẩm tự sự qua nội tâm nhân vật. Từ đó hớng dẫn học sinh tìm hiểu cụ thể nội tâm
nhân vật qua giờ học tác phẩm tự sự và giờ làm văn phân tích nhân vật trong tác phẩm
tự sự. Ngời viết sẽ cụ thể hoá vấn đề này trong một số tác phẩm tự sự trong trờng phổ
thông nh: "Đời thừa " của Nam Cao, " Vợ chồng A Phủ" của Tô Hoài.
C/ Phạm vi đề tài.
Với đề tài này ngời viết nghiên cứu trong diện hẹp: Tìm hiểu nội tâm một số nhân
vật trong tác phẩm tự sự ở chơng trình văn học lớp 11 và lớp 12.
D/ Phơng pháp nghiên cứu.

kể chuyện nào đó".
Theo Giáo s Nguyễn Văn Hạnh, Tiến sĩ Huỳnh Nh Phơng:"Tự sự là kể chuyện, trình
bày sự việc, sự vật một cách cụ thể, chi tiết, có đầu có đuôi, tự sự tập trung chủ yếu
vào việc miêu tả thế giới bên ngoài".
Từ các hớng nghiên cứu trên chúng ta có thể hiểu một cách chung nhất về thể loại tự
sự nh sau: Tự sự là thể loại văn học phản ánh cụ thể hiện thực đời sống một cách
khách quan bằng cách kể lại sự việc, sự kiện, miêu tả tính cách nhân vật, chi tiết có
đầu có đuôi thông qua cốt truyện tơng đối hoàn chỉnh và đợc kể lại bởi một ngời kể
chuyện nào đó.
2- Những đặc trng cơ bản của thể loại tự sự bao gồm:
- Cốt truyện.
- Nhân vật.
- Ngôn ngữ.
3- Nhân vật và đặc điểm của nhân vật trong tác phẩm tự sự.
- Nhân vật: Thờng là con ngời, có thể là sự vật, loài vật
- Đặc điểm nhân vật trong tác phẩm tự sự: Thờng đợc thể hiện qua các khía cạnh: Lai
lịch, ngoại hình, nội tâm, hành động, ngôn ngữ
II/ ý nghĩa của việc hớng dẫn học sinh tìm hiểu nội tâm nhân vật trong
tác phẩm tự sự trong trờng THPT .
1- Trong giờ giảng văn tác phẩm tự sự.
Vấn đề lớn đặt ra là làm thế nào để học sinh tiếp cận tác phẩm hiệu quả nhất trong giờ
học. Trong tác phẩm tự sự tác phẩm nào cũng có nhân vật và nhân vật bao giờ cũng
thể hiện chủ đề tác phẩm cho nên tìm hiểu tác phẩm là tìm hiểu nhân vật. Nhng tìm
hiểu nhân vật nh thế nào để đạt đựơc hiệu quả cao nhất.Trong khi tiếp cận tác phẩm
văn học chúng ta tìm hiểu nhân vật qua nhiều yếu tố nh ngoại hình, nội tâm, hành
động, ngôn ngữ Nh vậy tìm hiểu nội tâm nhân vật để khái quát về nhân vật không
phải là một con đờng duy nhất. Tuy nhiên nội tâm có vai trò hết sức quan trọng vì
ngoại hình và hành động của nhân vật không phải bao gìơ cũng bộc lộ rõ về nhân
vật .Ta lấy một ví dụ: Khi tiếp xúc nhân vật Cadimôđô của VicToHuygô trong tác
phẩm: "Nhà thờ Đức bà Pari" ai cũng thấy anh ta là một ngời có ngoại hình xấu xí nh-

I/ Nội tâm nhân vật trong tác phẩm tự sự.
1- Khái niệm: Theo từ điển thuật ngữ văn học thì: nội tâm nhân vật là những tâm t
tình cảm bên trong của nhân vật.
2 - Vai trò của nội tâm nhân vật.
- Nội tâm nhân vật sẽ có vai trò rất lớn trong việc thể hiện một cách toàn diện về nhân
vật. Qua nội tâm nhân vật độc giả sẽ hiểu đợc diễn biến tâm lí nhân vật từ đó sẽ hiểu
đợc tính cách nhân vật.
II/ Hớng dẫn học sinh tìm hiểu nhân vật thông qua nội tâm nhân vật.
1- Lựa chọn nhân vật để phân tích .
Nhân vật trong tác phẩm tự sự rất đa dạng phong phú. Dựa trên phơng diện kết cấu và
ý thức hệ có thể chia nhân vật ra thành các loại sau: Nhân vật chính, nhân vật phụ,
nhân vật trung tâm, nhân vật chính diện, nhân vật phản diện các nhân vật sẽ góp
phần thể hiện t tởng chủ đề và nội dung của tác phẩm.
Tuy nhiên trong giờ học ở trờng phổ thông chúng ta không có đủ thời gian để hớng
dẫn học sinh phân tích hết các nhân vật đợc nên chúng ta phải lựa chọn các nhân vật
để phân tích. Ví dụ trong "Đời thừa" của Nam Cao xuất hiện rất nhiều nhân vật nhng
chỉ có nhân vật nhà văn Hộ thể hiện t tởng của tác phẩm. Cho nên khi phân tích tác
phẩm này cần chú ý khai thác kĩ hai nhân vật Hộ. Hay trong "Vợ chồng Aphủ " của Tô
Hoài cũng xuất hiện nhiều nhân vật nhng nhân vật Mị mới là hình tợng điển hình cần
phân tích.
2- Xác định nội tâm nhân vật.
Nội tâm nhân vật đợc thể hiện trong nhiều thời điểm, có thể trong quá khứ, hiện tại
hoặc trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.
Trong tác phẩm " Đời thừa" nhân vật Hộ bộc lộ nội tâm trong những hoàn cảnh đời th-
ờng của cuộc sống mu sinh, trong mối quan hệ với bạn văn chơng, gia đình.
Trong tác phẩm " Vợ chồng Aphủ" nội tâm của Mị đợc bộc lọ khá rõ qua hai thời điểm
đó là trong đêm tình mùa xuân và đêm đông cởi trói cứu Aphủ.
Nh vậy qua hai tác phẩm trên chúng ta sẽ tập trung khai thác nội tâm hai nhân vật Hộ
và Mị để tìm hiểu toàn diện về nhân vật.
Chơng III: Thực nghiệm

lòng thơng, tình bác ái, sự công bình, nó làm cho ngời gần ngời hơn". Nhng vì gánh
nặng cơm áo mà hắn đã vi phạm vào những nguyên tắc, quan niệm về nghề văn: " Hắn
viết vội vàng cẩu thả, nhạt nhèo" để cho ngời ta có thể quên ngay sau khi đọc. Để rồi
mỗi lần nhìn lại tác phẩm của mình hắn lại tự mắng mình" Khốn nạn! Khốn nạn thay
cho hắn! Bởi ví chính hắn là một thằng khốn nạn, sự cẩu thả trong bất cứ nghề nghiệp
gì cũng là một sự bất lơng rồi. Nhng sự cẩu thả trong văn chơng thì thật là đê tiện".
Hắn là một kẻ vô ích, một đời thừa. Hắn nghĩ thế và buồn lắm. Còn gì buồn hơn một
con ngời tự mình lại chán chính mình, một con ngời luôn khao khát làm một cái gì đó
để nâng cao giá trị đời sống nhng kết cục chẳng làm đợc gì cả phải sống một đời thừa
vô nghĩa trong cuộc đời.
Có thể nói bằng những lời nói nội tâm gay gắt Hộ đã lâm vào bi kịch đau đớn giằng xé
giữa một bên là lơng tâm và khát vọng nghề nghiệp với một bên là vòng kim cô khắc
nghiệt của sự mu sinh hàng ngày.
2, Nội tâm của nhà văn Hộ qua bi kịch về tình thơng.
Hộ có những suy nghĩ về tình thơng rất đúng đắn :" Kẻ mạnh không phải là kẻ giẫm
lên vai ngời khác để thoả mãn lòng ích kỉ mà kẻ mạnh là kẻ nâng đỡ ngời khác trên
đôi vai của mình". Với Hộ tình thơng chính là một nguyên tắc sống, một lẽ sống cao
đẹp, một tiêu chuẩn để xác định t cách làm ngời. Hắn có thể hi sinh tình yêu, thứ tình
yêu vị kỉ nhng hắn không thể bỏ lòng thơng. Có lẽ hắn nhu nhợc hèn nhát tầm thờng
nhng hắn vẫn đợc coi là ngời. Phải đặt giữa lí tởng và tình thơng hắn chọn tình thơng "
Ta đành phí đi một vài năm để kiếm tiền, đến khi Từ có một số vốn con để làm ăn "
Nhng cuối cùng hắn điên lên vì kiếm tiền, điên lên vì con khóc, ốm đau Hắn thấy
mình khổ quá, bực bội quá, hắn trở lên cáu gắt. Nhiều khi không chịu đợc hắn bỗng
đứng phắt lên, nớc mắt chan chứa, mặt hắn hầm hầm, hắn vùng vằng bỏ đi ra phố, vừa
đi vừa uất nghẹn. Hắn nhớ đến một cái gì xa xôi những mộng đẹp ngày xa một con
ngời rất đáng yêu đã chẳng là mình nữa. Hắn lắc đầu tự bảo:" Thôi thế là hết, ta đã
hỏng, ta đã hỏng đứt rồi". Hắn quay về với quá khứ nhng những hồi ức đó càng làm
cho hắn đau hơn, bứt rứt hơn trớc cuộc sống của hiện tại. Trong nỗi đau đớn đó Hộ đã
trở thành một ngời chồng vũ phu một ngời cha tàn nhẫn. Rồi sau khi tỉnh rợu :" Hắn
4

Sức sống tiềm tàng của Mị thực sự trỗi dậy trong đêm tình mùa xuân. Hình ảnh quen
thuộc của mùa xuân đã xuất hiện. Cỏ gianh vàng ửng, những chiếc váy hoa đã đợc
đem ra phơi trên những mỏm đá xoè ra nh những con bớm sặc sỡ, hoa thuốc phiện nở
trắng rồi chuyển sang tím man mát, đám trẻ con chơi quay cời ầm trên trớc sân nhà.
Đặc biệt mùa xuân đến bằng âm thanh của tiếng sáo gọi bạn tình. Tiếng sáo tha thiết
gọi bạn đầu làng, Mị nghe tiếng sáo vọng lại tiếng sáo gọi bạn yêu vẫn lơ lửng bay
ngoài đờng tai Mị văng vẳng tiếng sáo gọi bạn đầu làng. Âm thanh của tiếng sáo
khơi gợi trong Mị ý thức về thời gian, mùa xuân đã lại về và trong Mị lại dội về những
khát vọng yêu đơng hạnh phúc một thời" Ngày trớc Mị thổi sáo giỏi có biết bao
nhiêu ngời mê ngày đêm thổi sáo đi theo Mị hết núi này sang núi khác". Tiếng sáo
khiến Mị sống lại niếm ham sống khát vọng hạnh phúc một thời tuổi trẻ. Mị ý thức
rằng mình vẫn còn trẻ " Mị thấy phơi phới trở lại, trong lòng đột nhiên vui sớng nh
những đêm tết ngày trớc. Mị trẻ lắm. Mị vẫn còn trẻ. Mị muốn đi chơi". Mị đau xót tr-
ớc sự bó buộc của thực tại" Nếu có nắm lá ngón trong tay Mị sẽ ăn cho chết ngay chứ
không buồn nhớ lại nữa". Đây chính là sự phản kháng lại hoàn cảnh thực tại, chứng tỏ
rằng âm thanh của tiếng sáo đã đánh thức trong Mị những khao khát sống đã bị lụi tắt.
Trong cô vẫn tiềm tàng một thứ ánh sáng le lói đó là niềm ham sống, sức sống tiềm
tàng trong cô vẫn âm ỉ cháy đã bùng lên mạnh mẽ dới lớp tro tàn. Mị uống rợu, cứ
uống ừng ực từng bát. Đây là hành động không bình thờng của Mị. Cô không ý thức đ-
ợc hành động của bản thân. Hơi rợu khiến Mị nồng nàn đa cô trở về với quá khứ tơi
đẹp của những đêm tình mùa xuân. Mị thắp đèn" Mị đến góc nhà lấy ống mỡ xắn một
miếng bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng". ánh đèn đã thắp sáng lên căn phòng Mị ở đồng
thời cũng thắp lên một thứ ánh áng mới lạ trong cuộc đời của Mị trong nhà Thống lí.
Cô chuẩn bị trang phục đi chơi" Mị cuốn lại tóc với tay lấy cái váy hoa mị muốn đi
5
chơi". Hàng loạt những hành động của Mị nối đuôi nhau nh một phản ứng dây
chuyền, theo bản năng của một con ngời tự do, đi theo tiếng gọi của mình theo một
quy luật biện chứng tâm hồn. Mị thực hiện hành động của mình mặc ánh mắt lạ lẫm
của bố con nhà Thống lí. Tâm lí của Mị đợc phát triển lên đỉnh điểm vừa mơ hồ vừa
tỉnh táo, vừa hiện thực vừa lãng mạn. ở Mị xuất hiện hai con ngời, hai tâm trạng. Một

ngờ hợp lí, thể hiện ngòi bút miêu tả tâm lí sắc sảo của Tô Hoài.
Nh vậy thông qua tâm lí nhân vật Mị ngời đọc đã hiểu về con ngời Mị một kiểu nhân
vật ngời dân lao động miền núi bị bóc lột nhng vẫn khao khát vơn lên tìm hạnh phúc
tự do. Đây chính là vẻ đẹp trong tâm hồn con ngời mà Tô Hoài muốn thể hiện.
B/ Trong giờ làm văn
1-Lựa chọn nhân vật:
ở khâu này giáo viên không phải hớng dẫn học sinh vì nhân vật cần phân tích đã đợc
quy đinh rõ ở đề bài.
1- Xác định nội tâm nhân vật.
Cần xác định rõ nội tâm nhân vật đợc thể hiện trong thời gian, không gian, hoàn cảnh
nào.
3- Phân tích nội tâm nhân vật.
Đòi hỏi ngời phân tích phải khai thác kỹ diễn biến tâm lí nhân vật qua đó tìm hiểu
toàn diện về nhân vật. Quá trình phân tích có thể làm tơng tự nh giờ học tác phẩm.
Chơng VI : Trắc nghiệm kiểm chứng đề tài.
Qua việc dạy tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm tự sự từ khía cạnh nội tâm nhân vật
trong giờ giảng văn và giờ làm văn áp dụng với 4 lớp 11A1,11A3,12A5,12A7 thu đợc
kết quả cụ thể nh sau:
- Hầu hết học sinh hiểu, nắm chắc, khắc sâu đợc kiến thức về nhân vật.
6
- Học sinh hứng thú trong cách tìm hiểu về nhân vật.
- áp dụng làm các dạng bài về nhân vật một cách có hiệu quả.
Cụ thể.
-
Kết quả kiểm tra viết trung bình các khối lớp:
+ Giỏi = 10%
+ Khá = 60%
+ Trung bình= 30%
Phần III: Kết luận
1- Xuất phát từ yêu cầu mới của công việc giảng dạy lấy học sinh làm trung tâm