Một hớng dạy bài
hớng dẫn đọc thêm
trong ch ơng trình ngữ văn thcs
A. phần mở đầu.
I. cơ sở lí luận.
Hiện nay trong các nhà trờng phổ thông nói chung và các nhà trờng THCS nói riêng, qua tiếp xúc
với các em học sinh, qua dự giờ thăm lớp của đồng nghiệp, chúng tôi nhận thấy: việc Dạy bài hớng
dẫn đọc thêm trong chơng trình Ngữ văn là vô cùng cần thiết.
Theo lí luận văn học đọc - hiểu là hoạt động trung tâm của hoạt động dạy - học Ngữ văn đổi mới,
bởi nội dung Văn trong bài học Ngữ văn là "Đọc - hiểu văn bản ". Bản chất của đọc - hiểu là tìm hiểu
phân tích để chiếm lĩnh văn bản bằng nhiều biện pháp và hình thức dạy học Văn, trong đó biện pháp
dạy học bằng hệ thống câu hỏi cảm thụ văn bản đợc thực hiện dới hình thức đối thoại, đây là hình thức
dạy học chủ đạo trong một giờ Hớng dẫn đọc thêm văn bản
Văn bản đọc thêm nói chung có một tác dụng lớn trong giờ học Ngữ văn, giúp cho việc phân
tích thơ văn trở lên sống động có tính truyền cảm, giúp cho giáo viên, giúp cho các em học sinh có đợc
niềm vui sớng trong lao động sáng tạo. Giờ đọc thêm còn có tác dụng giáo dục thẩm mĩ, làm cho các
em thêm yêu thích văn học, nảy sinh ý muốn tìm đọc thêm các tác phẩm văn học nghệ thuật đã làm
mình rung động.
Xuất phát từ cơ sở đó, việc hớng dẫn đọc tác phẩm không chỉ diễn ra ở các tiết học đọc - hiểu
văn bản mà còn đợc chú trọng trong các tiết học : Hớng dẫn đọc thêm của chơng trình Ngữ văn THCS.
Vậy cần dạy bài đọc thêm nh thế nào trong các tiết dạy này để rèn luyện kỹ năng đọc - hiểu cho các
em học sinh chính là hớng mà chúng tôi muốn đa ra.
Ii. Cơ sở thực tiễn.
1. Hệ thống văn bản hớng dẫn đọc thêm trong chơng trình ngữ văn hiện nay.
Khi thực hiện đổi mới trong dạy - học Văn hiện nay, chơng trình SGK môn Ngữ văn tập trung
nhiều vào các tiết đọc thêm và các tiết hớng dẫn đọc thêm đợc điều chỉnh ở hầu hết 4 khối lớp . Điều
này cho thấy việc rèn luyện kỹ năng đọc - hiểu trong các tiết học đọc thêm cũng rất cần thiết, giúp các
em học sinh chủ động nắm tác phẩm, tự làm sống dậy tác phẩm theo cách riêng.
* Cụ thể các bài đọc thêm:
Lớp Tiết
Văn bản hớng dẫn đọc thêm.

Những đứa trẻ.
Con cò.
1
111,112
136,137
Bến quê.
Từ hệ thống có thể thấy các tiết dạy: hớng dẫn đọc thêm chú trọng ở từng khối lớp, đề cập đến tầm
quan trọng của tất cả các kiểu văn bản, thể loại văn bản, giai đoạn văn học.
2. Nhận thức của giáo viên và học sinh.
Bắt đầu từ năm học này, hệ thống các bài đọc thêm đợc điều chỉnh, nhng là vấn đề không mới,
bởi trớc đó đã có ở các lớp 6,7,8,9 của môn Ngữ văn.
Qua dự giờ và trao đổi với đồng nghiệp trong và ngoài huyện chúng tôi thấy xung quanh vấn đề
dạy các bài hớng dẫn đọc thêm này có nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau; Có ngời cho là không cần
thiết lắm để thời gian dạy kỹ hơn các tác phẩm chính; Lại có ý kiến dạy các bài đọc thêm chủ yếu cho
học sinh đọc, tóm tắt nội dung.Còn các em học sinh, khi giáo viên yêu cầu chuẩn bị bài đọc thêm việc
các em thờng làm là đọc tác phẩm.
Nh vậy, thì việc dạy tiết hớng dẫn đọc thêm quả là nan giải. Từ thực tiễn và căn cứ vào lí luận
văn học, chúng tôi mạnh dạn đa ra vấn đề Một hớng dạy bài hớng dẫn đọc thêm trong chơng trình
Ngữ văn THCS .
b. phần nội dung
I. căn cứ chung.
1. Đặc trng bộ môn.
a. Mục đích yêu cầu đọc - hiểu.
* Đọc - hiểu rất cần thiết không chỉ cho dạy học môn Ngữ văn, mà cho đọc nói chung. Đọc để
nắm đợc câu chuyện( số đông ngời ), đọc hiểu vấn đề nội dung, giá trị t tởng nghệ thuật của tác phẩm,
đọc để biết cách lí giải vấn đề của tác giả.
Ví dụ: "Truyện Kiều " của Nguyễn Du có nhiều ngời, nhiều tầng lớp đọc: chị vú em đọc"Truyện
Kiều ", cô cậu học sinh đọc"Truyện Kiều ", nhà văn nhà thơ đọc"Truyện Kiều". Song trẻ em lại thích
đọc truyện tranh, các thanh niên lại thích đọc truyện chởng Hồng Kông. Vì sao có hiện tợng đó? Bởi
mỗi ngời có một mục đích đọc -hiểu khác nhau đọc ở cấp độ khác nhau. Khi mà văn hoá nghe nhìn

Giảng văn Đọc - hiểu
+ Nghiêng về công việc của thầy.
+ Thầy nói cái hay, cái đẹp mà thầy cảm nhận đ-
ợc cho học sinh nghe.
+ Nghiêng về khai thác nội dung, t tởng của văn
bản, ít chú ý đến ngôn từ và các hình thức nghệ
thuật cụ thể.
+ Học sinh , nhiều khi không cần đọc văn bản.
+ Chỉ biết văn bản đợc học.
+ Tổ chức cho trò thực hiện.
+ Trò tự khám phá ra cái hay, cái đẹp của văn
bản theo ý mình.
+Tập trung khai thác vẻ đẹp nội dung qua hình
thức: bám sát câu chữ của văn bản để chỉ ra nội
dung t tởng.
+ Học sinh bắt buộc phải đọc văn bản.
+ Có phơng pháp đọc - hiểu các tác phẩm cùng
loại.
Từ những quan niệm trên chúng tôi tiến hành thực hiện chuyên đề, mong sao góp thêm một hớng dạy
cho bộ môn Ngữ văn - phần hớng dẫn đọc thêm. Cũng nhằm đáp ứng yêu cầu dạy - học văn theo hớng
đổi mới là dạy cho học sinh biết cách đọc - hiểu các loại văn bản( chủ yếu là văn bản văn học ).
Hình thành cho các em biết đọc văn để dần dần tự các em có thể tự đọc - hiểu tác phẩm văn học
một cách khoa học, đáp ứng đợc yêu cầu của bộ môn và giao tiếp.Làm thế là thực hiện đợc mục đích
của đổi mới giáo dục, đúng nh lời phát biểu của đồng chí Phạm Văn Đồng : " Ngày nay, sự hiểu biết
của con ngời luôn luôn đổi mới, cho dù học đợc trong nhà trờng bao nhiêu chăng nữa cũng chỉ là hạn
chế. Thế thì cái gì là quan trọng? Cái quan trọng là rèn luyện bộ óc, rèn luyện phơng pháp suy nghĩ,
phơng pháp học tập, phải tìm tòi phơng pháp vận dụng tốt nhất bộ óc của mình. "
( Dạy văn là một quá trình rèn luyện toàn diện )
I.I Xác định Các bớc trong quá trình dạy bài Hớng dẫn đọc thêm .
1. Tiếp xúc với văn bản.

* Đọc - hiểu cấu trúc văn bản.
Trong thực tế giảng dạy môn Ngữ văn ở THCS, chúng ta thấy bài thơ có nhiều đoạn, vở kịch có
nhiều hồi, nhiều lớp, truyện có nhiều phần, nhiều tình tiết, truyện có kết thúc có hậu nh truyện cổ tích.
Vậy có thể so sánh đọc - hiểu cấu trúc văn bản nh:
- Vào xem cái đình, đền cổ mà chỉ xem hai ông tớng trấn cửa đền thì coi nh cha hiểu biết gì.
- Cũng nh cô gái thi hoa hậu mà chân đi vòng kiềng, bàn chân bàn cuốc dù có mặt hoa da phấn
cũng khó mà lọt vào vòng trong.
Do vậy đọc - hiểu cấu trúc văn bản là cần thiết, cha nắm đợc cấu trúc văn bản thì cảm thụ văn sẽ
bị hạn chế.
4
* Đọc - hiểu và thởng thức văn học.
Đọc - hiểu văn bản là để mở rộng nhận thức văn chơng, mê say văn chơng, nh vua Tự Đức đã
từng viết:
Mê gì? Mê đánh tổ tôm,
Mê ngựa Hậu Bổ, mê nôm Thuý Kiều.
Muốn thởng thức văn chơng phải có sự say mê, yêu thích. Đọc - hiểu văn bản sẽ giúp các em
điều đó.
* Đọc tích luỹ kiến thức.
Chu Quang Tiềm viết:
" Sách cũ trăm lần xem không chán
Thuộc lòng ngẫm nghĩ một mình hay."
Muốn có đợc sự tích luỹ kiến thức, cần chọn sách hay, sách phục vụ cho việc học tập bộ môn. Rồi
đọc lớt, đọc kĩ, đọc sâu, sau đó có nhận xét ngắn gọn, ghi chép lại điều mình yêu thích.
Phần đọc - hiểu này thờng sử dụng trong phần củng cố bài dạy.
Từ việc định hớng các bớc đọc - hiểu ngời thầy cần hớng dẫn học sinh xác định các tín hiệu thẩm
mĩ của văn bản văn học bằng hệ thống câu hỏi.
3. Hớng dẫn luyện tập :
Mục đích của phần luyện tập trong bài dạy Hớng dẫn đọc thêm là giúp học sinh củng cố, mở
rộng kiến thức phục vụ cho chủ đề hoặc mảng kiến thức thuộc cụm bài mà học sinh đang học . Vì vậy
phần luyện tập trong các tiết dạy bài Hớng dẫn đọc thêm phải đợc giáo viên đặc biệt quan tâm.

hạn chế, chúng tôi chỉ đa ra hớng dạy các văn bản đọc thêm của của thơ và truyện nói chung.
1. Hớng dẫn đọc thêm văn bản thơ.
a. Tiếp xúc với văn bản.
+ Đọc diễn cảm: mục đích là biến văn bản thành tác phẩm trong từng học sinh, làm sống dậy tâm
t tình cảm của nhà thơ gửi gắm, giãi bày trong đó.
+ Giải nghĩa các từ ngữ cần thiết.
+ Tác giả và hoàn cảnh ra đời của bài thơ( hỏi sơ lợc ).
+ Nhìn tổng quát bài thơ: nhan đề, bố cục và hình tợng thơ( khách thể và chủ thể trữ tình ).
b. Phân tích hình tợng thơ( chủ thể trữ tình hoặc nhân vật trữ tình ).
- Hình tợng khách thể: là bức tranh cuộc sống đợc tái tạo lại bằng cảm xúc của nhà thơ với các
chặng đờng phát triển của nó.
- Hình tợng chủ thể trữ tình là mạch cảm xúc và suy t của nhà thơ đợc bộc lộ trực tiếp qua ngôn
từ, hình ảnh, kết cấu và các chặng đờng phát triển của nó.
Cần đọc - hiểu để thấy rõ hai hình tợng đó nơng tựa vào nhau, đan xen nhau trong bài thơ.
c. Khám phá chủ đề t tởng tác phẩm.
- Vấn đề đặt ra ở đây ra sao?
- Thái độ xử lí vấn đề nh thế nào?
- Điều sâu kín mà nhà thơ muốn bày tỏ?
-
ý
nghĩa khái quát toát ra từ hình tợng thơ?
Tuy nhiên mỗi bài thơ, mỗi thể thơ có những đặc điểm khác nhau nên không thể áp đặt máy
móc cách dạy tự học có hớng dẫn . Tuỳ từng bài đọc - hiểu mà vận dụng: dạy - học chính khoá khác
với hớng dẫn đọc thêm. Chỉ cần làm thế nào cho học sinh "lắng nghe cho đợc nhịp điệu của cuộc sống
nằm im trong chữ nghĩa, để tim mình rung cảm trở lại cái rung cảm của tác giả, cũng vui buồn, căm
giận, thơng nhớ, đợi chờ, nâng mình lên xúc cảm với cái đẹp trong hình tợng thơ văn; nghe nhạc mà
thấy mùi hơng, nghe tiếng động mà thấy tĩnh mịch, thấy bóng đèn mà bóng tối hoá thâm u."( Lê Trí
Viễn )
6
Tóm lại trong quá trình đọc - hiểu thơ phải làm thế nào để đi vào thế giới tinh vi của thơ bằng cả

+ Tích hợp.
+ Rèn kỹ năng.
* Chuẩn bị.
1. Chuẩn bị của thầy: Nội dung, phơng pháp, tài liệu tham khảo, ĐDDH
2. Chuẩn bị của trò: Đọc tác phẩm, hiểu sơ lợc, chuẩn bị theo câu hỏi hớng dẫn trong SGK
*Tiến trình dạy học.
A. ổn định tổ chức ( 1phút )
7
B. Kiểm tra bài cũ ( 5 phút )
Phơng pháp : Vấn đáp, câu hỏi trắc nghiệm qua phiếu học tập.
C. Bài mới.
I. Giới thiệu chung( 3 phút )
Phần này sử dụng câu hỏi ngoài văn bản để định hớng cho các em.
+ Học sinh tự trình bày sự hiểu biết của bản thân về tác giả, tác phẩm( dựa vào phần chuẩn bị ở
nhà, phần hiểu biết thêm ).
+ Giáo viên kết luận và có thể bổ sung thêm, mở rộng hơn về tác giả, tác phẩm: phong cách, sở
trờng, thành công, đóng góp của tác giả, vị trí của tác phẩm trong hệ thống tác phẩm văn học, các đánh
giá, nhận định về tác giả tác phẩm.
Ví dụ: Khi xây dựng giáo án bài " Những đứa trẻ " của Gooc- ki. Có thể hớng dẫn các em đọc -
hiểu phần giới thiệu chung nh sau:
Có một tác giả văn học Nga, đã tự thuật về tuổi thơ của mình bằng những trang văn rất xúc động,
đó là Mac- xim- Gooc- ki. Bằng sự chuẩn bị và hiểu biết của bản thân em hãy giới thiệu cho các bạn
cùng hiểu về tác giả và truyện "Những đứa trẻ " của ông.
- Sau đó, giáo viên có thể bổ sung thêm về cuộc đời nhiều cay đắng của tác giả để các em hiểu
sâu hơn nội dung truyện: bố mất, mẹ qua đời, ở với bà ngoại, bỏ học từ năm 11 tuổi để đi kiếm
sống( có thể kể thêm cho các em nghe về ảnh hởng của bà từ những câu dân ca đến tâm hồn văn của
tác giả ), hệ thống tác phẩm của ông.
II. Đọc - hiểu văn bản.
1. Đọc( 5 phút )
- Giáo viên đã hớng dẫn các em tự đọc ở nhà để có hiểu biết sơ lợc về tác phẩm trên lớp giáo viên

4. Phân tích ( 15 phút )
* Nếu là thơ: chú ý đến chủ thể trữ tình, nhân vật trữ tình, mạch cảm xúc, ngôn ngữ, hình ảnh
* Nếu là truyện: chú ý đến sự việc, chuỗi sự việc, nhân vật, t tởng chủ đề
Để thực hiện bớc này giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi đọc - hiểu( trong tiết dạy hớng dẫn đọc
thêm, câu hỏi chủ yếu là các câu hỏi khái quát, câu hỏi nêu vấn đề, câu hỏi mở rộng, nâng cao, so
sánh ).
Học sinh dựa vào đọc - hiểu nội dung đã chuẩn bị để tham gia trao đổi( có thể tranh luận).
Ví dụ: Dạy văn bản " Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng " Tiết 45 - Ngữ văn 6.
- Có thể dùng câu hỏi nêu vấn đề :
Nếu lão Miệng cũng nh cô Mắt, bác Tai, cậu Chân, cậu Tay thì câu chuyện sẽ nh thế nào?
Em là một trong các nhân vật ấy, em có làm nh vậy không?
- Dùng câu hỏi đọc - hiểu tóm tắt sự việc :
Câu chuyện có đợc kể theo một trình tự? Hãy hệ thống các sự việc?
Sau khi học sinh tham gia vào giải quyết các vấn đề thuộc về nội dung văn bản, nghệ thuật văn
bản. Giáo viên có thể ghi bảng ngắn gọn, khái quát nội dung, nghệ thuật. Có thể bình mở rộng một số
ý, một số chi tiết nhằm tạo thêm hứng thú.
Ví dụ: Bình thêm về lời ru của mẹ khi đọc thêm" Khúc hát ru những em bé lớn trên lng mẹ ".
Cả đời mẹ là một khúc ru, ngân nga luyến láy, bao lo toan, bơn trải của cuộc sống mẹ đều gửi
vào lời ru con. Lời ru ấy chứa đựng bao ớc mơ đời mẹ khát khao muốn có đợc mà cha thể thực hiện, và
mẹ muốn ớc mơ ấy thành hiện thực trong cuộc đời con. Lời ru của mẹ thật thấm thía biết bao. Ta chợt
nhớ đến lời thơ của Nguyễn Duy trong bài" Ngồi buồn nhớ mẹ ta xa ":
" Cái cò sung chát đào chua,
Câu ca mẹ hát gió đa về trời
Ta đi trọn kiếp con ngời
Cũng không đi hết mấy lời mẹ ru".
9
Sau khi định hớng cho học sinh đọc - hiểu giá trị nội dung, nghệ thuật, các em có thêm đợc khả
năng cảm thụ văn học. Từ đó các em tự rút ra đợc những vấn đề cơ bản về nội dung, nghệ thuật mà văn
bản cần đạt( vấn đề này đợc khái quát ở nội dung ghi nhớ).
Ghi nhớ:

- Hớng dẫn học sinh học nội dung kiến thức bài học trên lớp.
- Hớng dẫn bài chuẩn bị tiết sau( khâu này quan trọng, đợc coi nh bớc định hớng đầu tiên cho
học sinh học tốt bài sau ).
10
Trên đây là một cách dạy một bài hớng dẫn đọc thêm trong chơng trình Ngữ văn THCS theo h-
ớng rèn luyện kĩ năng đọc - hiểu văn bản văn học cho học sinh. Nhóm chuyên đề rất mong sự trao đổi ,
đóng góp của các bạn đồng nghiệp để tiết dạy các văn bản Hớng dẫn đọc thêm trong chơng trình
Ngữ văn THCS đạt đợc kứêt quả nh mong muốn .
c. phần kết luận.
Trong phần chuyên đề, chúng tôi đã đa ra những quan niệm về đọc - hiểu để làm căn cứ cho việc
vận dụng dạy bài" Hớng dẫn đọc thêm ". Vấn đề đợc đa ra để vận dụng, áp dụng không mới, song rất
cần thiết để góp phần nâng chất lợng môn Ngữ văn từ việc tạo cho học sinh sự yêu thích say mê môn
Văn.
Vấn đề dạy bài hớng dẫn đọc thêm chắc còn rất nhiều điều cần bàn bạc . Chúng tôi sẽ cố gắng
vận dụng, áp dụng phần lí thuyết vào dạy kiểu bài này với mong muốn đạt kết quả cao và áp dụng cho
dạy tất cả các bài hớng dẫn đọc thêm ở các khối lớp 6,7,8,9; ở hầu hết các kiểu văn bản, thể loại. Mong
góp thêm một hớng dạy làm phong phú hơn về phơng pháp của bộ môn Ngữ văn.
Có thể, vấn đề chúng tôi đa ra chỉ phù hợp với thời điểm hiện nay khi cả một số lợng lớn tác
phẩm đợc đa vào đọc thêm. Song chúng tôi đã cố gắng để hoàn thành chuyên đề này.
Rất mong sự góp ý chân thành, quý báu của các đồng nghiệp trờng bạn, của các quý vị để
chuyên đề của chúng tôi hoàn thiện hơn./.
Cẩm Giàng, ngày 9 tháng 11 năm 2006.
Nhóm thực hiện chuyên đề
Ninh Thị Loan - THCS Tân Trờng
Vũ Thị Thuỷ - THCS Tân Trờng
Đỗ Thị Thanh Nhàn THCS Cẩm Phúc .
11