ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y KHOA PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG
NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Y HỌC
(Giáo trình sau đại học) NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC
HÀ NỘI, 2007


mình. Trải qua nhiều năm giảng dạy và nghiên cứu khoa học, phục vụ sự nghiệp bảo
vệ sức khoẻ
nhân dân, đặc biệt là qua nhiều khoá đào tạo sau đại học từ năm 1997
đến nay, chúng tôi đã từng bước rút kinh nghiệm để hoàn chỉnh cuốn “Phương pháp
luận trong nghiên cứu khoa học Y học” Cuốn sách bao gồm hai phần:
Phần I: Là những vấn đề chung về phương pháp luận trong nghiên cứu Y học
Phần II: Gồm các thuật toán thống kê cơ bản ứng dụng trong nghiên cứu và
kiểm đị
nh các kết quả nghiên cứu Y học ở các mức độ khác nhau.
Trong tương lai, cùng với sự phát triển về mọi mặt của nền kinh tế nước nhà,
công tác nghiên cứu khoa học sẽ ngày càng phát triển, trong đó có nghiên cứu Y học.
Cuốn “Phương pháp luận trong nghiên cứu Y học” cùng với các tư liệu được minh
chứng có thể hỗ trợ ít nhiều cho các bạn đồng nghiệp những kiến thức cơ bản
ứng
dụng trong thực tiễn nghiên cứu khoa học. Do đặc điểm của các vấn đề khoa học là
rộng lớn, với kinh nghiệm của nhóm tác giả ít nhiều còn nhiều hạn chế nên cuốn sách
chắc chắn sẽ còn nhiều khiếm khuyết và chưa đầy đủ. Kính mong các quý vị độc giả,
các bạn đồng nghiệp đóng góp ý kiến để lần biên soạn sau cuốn sách sẽ được hoàn
chỉnh h
ơn.
Xin chân thành cảm ơn!

THAY MẶT NHÓM TÁC GIẢ
PGS.TS ĐỖ HÀM

2
MỤC LỤC
Trang
LỜI NÓI ĐẦU 1
Phần I: ĐẠI CƯƠNG VỀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 4


3
1. Tập hợp 52
2. Xác suất 53
3. Quần thể và mẫu 54
CÁC ĐẠI LƯỢNG VÀ CHỈ SỐ THỐNG KÊ 55
1. Số trung bình và các giá trị trung tâm khác 55
2. Các tham số, số đo chỉ sự phân tán 58
KIỂM ĐỊNH CÁC GIẢ THIẾT THỐNG KÊ VÀ CÁC QUY LUẬT PHÂN PHỐI
TRONG NGHIÊN CỨU 64
1. Kiểm định bằng test “t” 64
2. Kiểm định bằng test “
χ
2
” 66
3. Số đo kết hợp nhân quả 68
PHÂN TÍCH TƯƠNG QUAN VÀ HỒI QUY 72
1. Một số khái niệm 72
2. Phân tích tương quan và hồi quy cặp 73
KHOẢNG TIN CẬY 83
SAI SỐ QUAN TRẮC 84
1. Ba loại sai số 84
2. Phân phối của sai số ngẫu nhiên trong các quan trắc 84
3. Phương pháp khử sai số thô 85
PHẦN PHỤ LỤC 87
TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

4
học chắc chắn đặc biệt là những vấn đề ưu tiên, cần thiết phải giải quyết một cách cấp
bách.
Khoa học, kỹ thuật và công nghệ luôn là vấn đề mang tính thời đại và phù hợp
với quy luật phát triển tự nhiên cũng nh
ư xã hội loài người. Quy luật phát triển tự
nhiên thường diễn biến khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con
người. Thông thường, con người nên lợi dụng tính khách quan này để có thể tận dụng
nó theo hướng có lợi cho mình. Nếu hiểu thấu đáo tự nhiên thì con người mới tìm ra
được những quy luật của tự nhiên và sử dụng những quy luật đó vào trong đời sống
khoa học Trong nghiên cứu khoa học đặ
c biệt là khoa học cơ bản, nếu làm tốt ta có
thể có những cơ sở vững chắc cho những thành công sau này. Về logic mà nói thì quốc
gia nào có nền khoa học cơ bản vững mạnh thì ở đó các vấn đề khoa học khác mới
mong vượt lên và phát triển được ở trình độ cao. Qui luật tự nhiên có những đặc điểm
riêng của nó do vậy trong nghiên cứu chúng ta nên tìm cách bắt chước tự nhiên, tuân
theo quy luật của tự nhiên hơ
n là cải tạo tự nhiên theo hướng duy ý trí hoặc gò ép theo
một hướng nào đó.
Các vấn đề xã hội, đặc biệt là môi trường xã hội nhiều khi quyết định mạnh mẽ
hơn các quy luật tự nhiên ở một số trường hợp. Với chế độ xã hội khác nhau việc
thanh toán nhiều bệnh dịch có hiệu quả rất khác nhau. Nếu tổng kết cả quá trình phát
triển xã hội loài người thì con người phá huỷ
tự nhiên còn ít hơn và yếu hơn rất nhiều
so với thiên nhiên tự phá huỷ và tự thay đổi. Nền y học thảm hoạ có thể chứng minh

6
điều này. Tuy nhiên, trong những phạm vi hẹp, tầm khu vực hoặc cộng đồng thì các
vận động mang tính chất xã hội các quy luật vận động xã hội thường có vai trò quan
trọng mà ta dễ dàng nhận thấy hiệu quả cũng như những khả năng tác động của nó.
Con người cũng không nên ỷ lại hoặc không dám tác động vào tự nhiên để nhằm mục

ương tiện cho hoạt động khoa học công nghệ
nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của sự phát triển và hoà nhập quốc tế luôn là vấn
đề sống còn của đất nước. Nếu không giải quyết tốt vấn đề này thì không thể nói đến
phát triển khoa học và công nghệ. Việc đào tạo con người, đào tạo nguồn nhân lực
luôn luôn được các quốc gia đặt lên trên hết.
- Kế thừa và phát huy nh
ững thành tựu khoa học và công nghệ tiến bộ của các
nước tiên tiến trên thế giới là con đường tiết kiệm và hiệu quả nhất đối với các nước
chậm phát triển, đang phát triển như chúng ta vì qua đó chúng ta sẽ rút ngắn được
nhiều quãng đường cam go mà những quốc gia đi trước đã trải qua.
Về nguyên tắc trong hoạt động khoa học và công nghệ chúng ta cần lưu ý những

7
điểm sau đây:
- Hoạt động khoa học và công nghệ phải phục vụ cho lợi ích quốc gia trong quá
trình xây dựng và phát triển kinh tế xã hội. Đối với địa phương cũng theo đó mà ứng
dụng sao cho phù hợp.
- Hoạt động khoa học và công nghệ có tính đặc thù, chuyên ngành nên mỗi khu
vực, mỗi ngành phải có khả năng đáp ứng cao nhất đối với xu thế tiến bộ của thế gi
ới
bao gồm cả về nhân lực và các vấn đề khác.
- Hoạt động khoa học và công nghệ phải luôn cập nhật để không bị tụt hậu so
với khu vực và quốc tế quá nhiều.
Ngoài ra các hoạt động khoa học và công nghệ cũng luôn phải tuân theo pháp
luật và vì sự nghiệp của quần chúng lao động, vì lợi ích của cộng đồng. Trong hoạt
động khoa học và công nghệ vấn đề bản quyền, chuyển giao công ngh
ệ cũng luôn là
những vấn đề nóng mà chúng ta cần lưu tâm.
2. Các lĩnh vực, phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu khoa học là công việc của các nhà khoa học nhằm tìm hiểu bản chất

nhanh và mau giàu lên.
Nghiên cứu y học thường bắt đầu bằng các nghiên cứu mô tả. Trên cơ sở các
nghiên cứu mô tả chúng ta có thể xác định được bản chất, thực trạng những vấn đề sức
khoẻ cơ bản cũng như các vấn đề liên quan. Đây là loại nghiên cứu dễ thực hiện hơn
các phương pháp khác vì công việc chính là mô tả thực tr
ạng thông qua những số liệu
cơ bản mà người làm công tác nghiên cứu đã thu thập được qua khảo sát tìm hiểu bằng
các phương pháp khác nhau. Ví dụ: mô tả sự phân bố quần thể theo các yếu tố Con
người - Không gian - Thời gian. Khi đi sâu vào tìm hiểu căn nguyên, phân tích các giả
thuyết nghĩa là công việc của nhà nghiên cứu đã chuyển sang giai đoạn nghiên cứu
phân tích.
Quá trình nghiên cứu phân tích là cách xem xét các vấn đề theo nhiều chiều khác
nhau, nhiều bình diện khác nhau cùng vớ
i sự tác động của ít hoặc nhiều yếu tố đối với
vấn đề và sự kiện đó để rồi có thể đưa ra những giả thuyết, những vấn đề mang tính
quy luật hơn, qua đó xác định được mối liên quan có tính nhân quả hoặc sự logic trong
bản thân các sự kiện. Kết quả nghiên cứu do vậy mà có khả năng ứng dụng rộng rãi
hơn, hiệu quả
đích hơn. Như vậy trong y học, các hoạt động khoa học và công nghệ
thường hướng theo hai phương pháp nghiên cứu chính mà chúng ta thường dùng là:
- Phương pháp nghiên cứu mô tả với các loại hình khác nhau
- Phương pháp nghiên cứu phân tích với các loại hình và mức độ khác nhau
Ngoài ra còn có các phương pháp nghiên cứu đặc thù, có cơ sở dựa trên nền tảng
của các nghiên cứu mô tả kết hợp với phân tích : nghiên cứu can thiệp, thực nghiệm
cũng được sử dụng nhi
ều trong nghiên cứu y học hiện nay. Trên thực tế nghiên cứu
theo phương pháp nào cũng đều quan trọng và có ý nghĩa nên tuỳ vào mục đích nghiên
cứu mà chúng ta chọn phương pháp nào cho phù hợp. Một số nghiên cứu đòi hỏi sự
phối hợp nhiều phương pháp, ví dụ kết hợp giữa mô tả và phân tích hoặc kết hợp giữa
mô tả và thực nghiệm để rồi sau đó dựa trên một kết quả tổ

chứng nghiêm túc ở trình
độ cao để có đủ độ tin cậy.
- Hoạt động khoa học và công nghệ phải được truyền bá, thông tin để trở thành
sản phẩm chung của nhân loại. Dù ở dạng này hay dạng khác thì thông tin cũng phải
được mang đến tới mọi người để được ứng dụng và qua đó sẽ được kiểm chứng thêm.
- Hoạt động khoa học và công nghệ luôn phải mang tính khách quan. Các áp đặt
chủ quan sẽ bóp chết nền khoa h
ọc chân chính, không thúc đẩy được sự tiến bộ đi vào
cuộc sống. Nhà nghiên cứu cần xem xét kỹ lưỡng những vấn đề đã đặt ra theo trình tự
vẫn có của sự vật tự nhiên hoặc xã hội với những quy luật riêng và trong sự vận động,
tác động nhiều chiều.
- Hoạt động khoa học và công nghệ vẫn thường có tính rủi ro xen lẫn vào làm
cho nhà nghiên cứu bị thất bại. Nhà nghiên c
ứu nên kiên trì xem xét để rút ra bài học
cần thiết nhằm đáp ứng tốt hơn nữa trong những nghiên cứu tiếp theo để có được
những thành công mới.
- Hoạt động khoa học và công nghệ cần có tính kế thừa. Có như vậy ta mới có
nền tảng vững chắc khi xây dựng một lộ trình nghiên cứu mới mà không gặp nhiều sai
lầm hoặc rủi ro không đáng có. Kế thừa là cách tiết kiệm nh
ất để đạt được hiệu quả
mong muốn của nhiều lĩnh vực trong đó có khoa học và công nghệ.
- Hoạt động khoa học và công nghệ có thể mang đặc tính cá nhân tuy đa số là
thành tựu của tập thể. Vai trò của cá nhân thể hiện rất rõ trong khoa học vì các cá nhân
thường nảy sinh ra các ý tưởng và cách làm phù hợp sau khi đã đầu tư nhiều tri thức
vào vấn đề đó. Ngày nay khoa học rộng lớn hơ
n bao giờ hết do vậy không có nhiều

10
người biết quá nhiều lĩnh vực nên cá nhân càng đóng vai trò quan trọng. Tập thể
thường tham gia góp ý kiến để cho vấn đề được hoàn thiện hơn và mang tính tích cực

Nghiên cứu Y học cần có sự tham gia, phối hợp của nhiều ngành khoa học mới
có thể đạt được hiệu quả cao. Khoa học Y học có sự đan xen, tác động của rất nhiều
ngành khoa học do vậy trong quá trình hoạt động các nhà nghiên cứu cần lưu ý để giải
quyết những vấn đề có liên quan.
Nghiên cứu Y học cần đặt v
ấn đề đạo đức trong nghiên cứu ở một vị trí quan
trọng vì nó có mối liên hệ đến con người và những vấn đề xã hội có thể không theo
một quy luật nào.