PHỐI HỢP CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỊA LÍ
MỘT CÁCH LINH HOẠT
Trong dạy học địa lý ở trường THPT có nhiều hình thức tổ chức dạy học khác nhau,
như: dạy học cá nhân, dạy học theo nhóm, dạy học theo lớp, dạy học ngoài trời, tham quan,
khảo sát địa phương, ngoại khóa, Mỗi hình thức tổ chức dạy học có chức năng và ý nghĩa
khác nhau đối với việc thực hiện các nhiệm vụ dạy học. Việc đổi mới PPDH đòi hỏi phải
phối hợp các hình thức tổ chức dạy học một cách linh hoạt.
I - DẠY HỌC TRONG LỚP
Dạy học trong lớp thường được tiến hành theo ba hình thức tổ chức dạy học: dạy học
cá nhân, dạy học theo nhóm, dạy học theo lớp, phối hợp chặt chẽ với nhau trong một bài lên
lớp.
1. Dạy học cá nhân
Dạy học cá nhân nhằm đề cao việc cá thể hóa học tập của học sinh, tôn trọng năng lực,
phẩm chất riêng của mỗi em, tạo ra các cơ hội bình đẳng để tất cả mọi học sinh trong lớp có
thể phát triển tùy theo sở trường, khả năng của mình. Mặt khác, dạy học cá nhân còn rèn
luyện cho học sinh thói quen tự học, tự hoạt động.
Trong dạy học cá nhân, giáo viên tổ chức cho mỗi học sinh được làm việc thực sự với
các đối tượng học tập (tranh ảnh, sơ đồ, lược đồ, bản đồ, bảng thống kê, bài viết, sách giáo
khoa ) để thu thập những kiến thức cần nắm, hoặc trả lời các câu hỏi, thực hiện các bài tập
do giáo viên đề ra. Trong quá trình học sinh làm việc, giáo viên có thể trực tiếp góp ý, sửa
chữa, hướng dẫn cho các em (hay một số em trong lớp).
Để tiến hành dạy học cá nhân thuận lợi, học sinh phải có đủ phương tiện học tập cần
thiết phù hợp với mỗi bài học. Đồng thời giáo viên có thể soạn thảo các phiếu học tập, trên
đó ghi rõ các bài tập, nhiệm vụ với một số hướng dẫn cần thiết để học sinh dựa vào đó làm
việc cá nhân.
Ví dụ: Trong bài VAI TRÒ, ĐẶC ĐIẺM VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN VÀ
PHÂN BỐ GIAO THÔNG VẬN TẢI (Bài 36, Địa 10 Ban KHTN), có thể sử dụng một phiếu học tập
như sau:
Phiếu học tập
Bài 36, Địa 10- Ban KHTN
VAI TRÒ, ĐẶC ĐIẺM VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ GIAO THÔNG VẬN

2. Dạy học theo nhóm
- Dạy học theo nhóm là hình thức dạy học, trong đó các thành viên tham gia hoạt động
và học tập cùng nhau trong những nhóm nhỏ nhằm phát triển sự hiểu biết và nhận thức một
nội dung học tập nào đó.
- Dạy học theo nhóm là hình thức tổ chức dạy học đề cao vai trò của sự hợp tác, hoạt
động tập thể, đề cao trách nhiệm của cá nhân đối với tập thể. Trong dạy học theo nhóm, học
sinh còn được rèn luyện các kỹ năng như biết lắng nghe và lựa chọn để tiếp nhận hiểu biết
của người khác, biết trình bày hiểu biết của mình cho người khác cùng nghe, tập dượt công
tác tổ chức, điều khiển, tập ghi chép, chọn lọc thông tin. Dạy học theo nhóm phát huy được
tối đa tính tích cực của người học, tăng thêm hứng thú học tập, nâng cao lòng tự trọng và sự
tự tin của người học, giúp thúc đẩy các mối quan hệ cạnh tranh mang tính tích cực trong học
tập.
- Dạy học theo nhóm có các đặc điểm:
+ Học sinh trong nhóm có sự ràng buộc với nhau một cách tích cực.
+ Mỗi thành viên của nhóm cần phải đề cao trách nhiệm cá nhân.
+ Có sự tác động tương hỗ lẫn nhau trong nhóm.
+ Các năng lực xã hội (đặc biệt là năng lực giao tiếp) được coi trọng.
+ Đánh giá trong nhóm được đề cao (mỗi thành viên cùng đánh giá mức độ thành công
của các hoạt động thực hiện mục tiêu, cũng như mức độ thành công trong việc duy trì các
mối quan hệ; xem xét khả năng thay đổi hoặc giữ nguyên các mối quan hệ hợp tác trong
nhóm).
- Trong hình thức dạy học theo nhóm, giáo viên chia học sinh thành các nhóm tùy
thuộc vào nội dung bài học, số lượng phương tiện dạy học và địa điểm hoạt động nhóm, sau
đó giao nhiệm vụ và hướng dẫn các em làm việc (trao đổi, thảo luận, thực hiện chung một
nhiệm vụ, bài tập, công việc, ). Thông thường trong dạy học theo nhóm có các bước sau:
+ Chia nhóm
+ Giao nhiệm vụ cho nhóm, gợi ý và hướng dẫn học sinh làm việc.
+ Học sinh báo cáo kết quả làm việc trước toàn lớp.
+ Giáo viên bổ sung, kết luận ý đúng, nhận xét, đánh giá.
- Để dạy học theo nhóm có hiệu quả, cần chú ý các điểm sau:

7) Khả năng giao tiếp
8) Khả năng kiểm soát tình huống, nhất là các tình huống ngoài dự kiến
9) Khả năng thuyết phục người khác để bảo vệ ý kiến của mình
10) Lạc quan ngay cả khi bị "dồn đến chân tường"
11) Trách nhiệm với công việc chung
12) Kiên trì, ngay cả khi công việc đình trệ
13) Quyết tâm đạt kết quả như mong muốn
14) Nhạy bén trong việc dự tính trước những tình huống khác nhau có thể xảy ra trong
công việc và khả năng giải quyết các tình huống đó
15) Biết cách lắng nghe ý kiến người khác và khuyến khích người khác đưa ra ý kiến
của riêng mình.
Nếu đạt 10/15 các tiêu chuẩn trên, học sinh được xem là người có kĩ năng làm việc và
hợp tác nhóm khá tốt.
- Hình thức dạy học theo nhóm trong bài Địa lý rất đa dạng. Chẳng hạn:
+ Thảo luận về một vấn đề học tập.
+ Tìm hiểu, điều tra một vấn đề thực tế, hay trao đổi xung quanh một đề tài.
+ Ôn tập, tổng kết kiến thức sau một số bài, hoặc sau một chương.
+ Thực hiện một bài tập, một nhiệm vụ học tập với bản đồ, lược đồ, át lát, bảng số
liệu, hay khảo sát một vấn đề thực tế,
+ Tổng kết một hoạt động.
+ Xây dựng một kế hoạch, phương án hoạt động.
Hình thức dạy học nhóm thường đi liền với dạy học cá nhân. Vì muốn làm việc nhóm
có kết quả, cá nhân mỗi học sinh phải có sự chuẩn bị, tìm hiểu, tiếp xúc hay suy nghĩ cân
nhắc về nội dung học tập sẽ làm việc chung của toàn nhóm.
Dạy học theo nhóm, cũng cần đến các phiếu học tập.
3. Dạy học theo lớp
- Dạy học theo lớp là hình thức tổ chức dạy học cơ bản, phổ biến từ trước đến nay, phù
hợp với kiểu dạy học đề cao vai trò chủ thể của giáo viên. Trong hình thức tổ chức dạy học
này, hoạt động của giáo viên chủ yếu là truyền thụ cho học sinh những kiến thức đã chuẩn
bị sẵn bằng lời, bằng phương tiện dạy học, bằng bài tập, bài thực hành. Hoạt động của học

nhóm, theo lớp.
II - THAM QUAN ĐỊA LÝ
1. Quan niệm
Tham quan là một cách thức để học sinh được học ngoài hiện trường, thực tế như: xí
nghiệp, đồng ruộng, khu chăn nuôi, nhà bảo tàng, di tích lịch sử văn hóa, rừng cây, ao, hồ,
thác nước,
2. Ý nghĩa
Tham quan có tác dụng nhiều mặt đối với sự phát triển học sinh: học sinh có điều kiện
tiếp xúc trực tiếp trong thực tế với các nội dung đã được học ở trên lớp nên nắm bài cụ thể
hơn; liên hệ thực tế với bài học; phát triển kỹ năng quan sát, so sánh, óc tò mò, trí tưởng
tượng; bồi dưỡng hứng thú học tập, tăng cường các hiểu biết. Ngoài ra, qua các buổi tham
quan, học sinh bộc lộ được cá tính, sở trường, năng khiếu giúp giáo viên định hướng tốt hơn
việc giáo dục học sinh.
3. Một số lưu ý
- Khảo sát trước địa điểm tham quan, chọn thời gian và thời tiết thích hợp, thuận lợi.
- Nội dung tham quan phải phục vụ thiết thực cho môn học.
- Dự kiến các tình huống không thuận lợi xảy ra và phương hướng khắc phục.
- Quy định chặt chẽ và yêu cầu học sinh thực hiện nghiêm túc về kỷ luật trên đường đi,
khi làm việc ở hiện trường, khi ra về đảm bảo an toàn, bảo vệ môi trường và có kết quả học
tập tốt.
- Việc tham quan phải được tổ chức có kế hoạch, có mục đích rõ ràng, sau khi tham
quan phải có thu hoạch các nhân (hoặc nhóm).
4. Các bước tiến hành
a) Chuẩn bị
+ Xác định mục đích, nội dung tham quan, địa điểm, thời gian, lộ trình, phương tiện,
các cơ sở vật chất phục vụ khác.
+ Các thông tin cần thiết về hiện trường cần cho học sinh biết trước khi đi tham quan.
+ Dự kiến các phương pháp sử dụng chủ yếu trong tham quan (quan sát, phỏng vấn,
lấy mẫu vật, ) kèm theo sự chuẩn bị của học sinh về các dụng cụ như giấy, bút, túi đựng
hiện vật,

địa phương, ); kinh tế (các loại cây, con; các xí nghiệp công nghiệp; hoạt động du lịch sinh
thái, ). Tùy chương trình địa lý mỗi lớp mà chọn nội dung thích hợp.
Các phương pháp khảo sát địa phương cần mô phỏng theo phương pháp nghiên cứu
địa lý để học sinh làm quen với các phương pháp nghiên cứu khoa học. Ví dụ: nên sử dụng
các phương pháp thực địa, tìm hiểu qua nhân dân, nghe báo cáo, sử dụng tài liệu địa phương
(số liệu, bảng thống kê, tranh ảnh, báo cáo tổng kết, địa chí, tìm hiểu qua phương hướng
phát triển, qua phòng truyền thống, bảo tàng, )
Kết quả khảo sát địa phương, nên được học sinh viết thành báo cáo trình bày trước lớp
và lưu giữ ở Phòng địa lý để tham khảo học tập.
IV - HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA ĐỊA LÝ
1. Khái niệm
Ngoại khóa là hình thức tổ chức dạy học ngoài lớp, không qui định bắt buộc trong
chương trình, hoạt động dựa trên sự tự nguyện tham gia của một số hay số đông học sinh có
hứng thú, yêu thích bộ môn và ham muốn tìm tòi, sáng tạo các nội dung học tập địa lý, dưới
sự hướng dẫn của giáo viên
Hoạt động ngoại khóa địa lý được phân biệt với các hình thức tổ chức dạy học khác
bởi những nét chủ yếu sau:
- Là hoạt động ngoài giờ học trên lớp, không được qui định trong chương trình nội khóa.
- Là hoạt động tự nguyện của cá nhân hay nhóm học sinh có cùng hứng thú, sở thích,
mối quan tâm về một vấn đề nào đó của nội dung học tập.
- Giáo viên không trực tiếp hoạt động cùng học sinh, nhưng phải là người hướng dẫn,
tổ chức, tư vấn và có thể trong nhiều trường hợp cần thiết còn là người chỉ đạo, điều khiển
các hoạt động ngoài giờ học của học sinh.
- Nội dung hoạt động ngoại khóa thường liên quan với nội dung học tập trong chương
trình và phù hợp với hoàn cảnh của địa phương và đặc điểm của các em tham gia hoạt
động.
- Không tổ chức kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động ngoại khóa với các hình thức
tương tự trên lớp học.
2. Các nguyên tắc hoạt động ngoại khóa
- Tổ chức hoạt động ngoại khóa phải phù hợp với đặc điểm tâm lý, trình độ nhận thức

ngoại khóa địa lí.
Trò chơi địa lý trong hoạt động ngoại khóa là trò chơi học tập, có tác dụng mở rộng,
nâng cao hiểu biết địa lý và các kỹ năng hoạt động của học sinh. Tổ chức trò chơi tốt vừa
phát huy được sự nhanh trí, sáng tạo, vừa rèn luyện tính tự lập và tinh thần tập thể của các
em. Ngoài ra, hứng thú học tập, miền tin và tình cảm của học sinh được nâng cao. Môn địa
lý trở nên sinh động, gần gũi, thiết thực hơn đối với các em. Trò chơi địa lý có 2 khía cạnh
quan trọng:
+ Nội dung trò chơi là nội dung địa lý hoặc có liên quan trực tiếp, giúp mở rộng, nâng
cao kiến thức, kỹ năng địa lý đã học ở nhà trường.
+ Mang đầy đủ tính chất của một trò chơi: có luật chơi, cách chơi, gây hứng thú và sự
thi đua giữa các em, giữa các nhóm, tổ.
Hình thức trò chơi địa lý rất đa dạng, phong phú. Tùy vào lứa tuổi học sinh, nội dung
địa lý các lớp, tâm sinh lý của học sinh ở các địa phương khác nhau mà có những trò chơi
thích hợp. Không nên tổ chức các trò chơi phức tạp, cũng như không quá đơn giản dễ gây
nhàm chán. Sau một số trò chơi, có thể tổ chức cho học sinh thảo luận để nắm nội dung và
rút ra ý nghĩa của nội dung trò chơi. Các trò chơi khác nhau có thể bố trí xen kẽ nhau để
tăng thêm phần sinh động.
Trò chơi địa lý thường được tổ chức ở vào nhiều hoàn cảnh khác nhau: trong buổi Dạ
hội địa lý, trong sinh hoạt Câu lạc bộ hay Tổ địa lý, trong dã ngoại,
Trò chơi địa lý tuy là hình thức ngoại khóa sinh động, hấp dẫn, nhưng khi tổ chức trò
chơi, giáo viên địa lý (làm cố vấn) cần lưu ý:
+ Không lạm dụng trò chơi, dễ gây nhàm chán.
+ Trò chơi phải luôn được biến đổi cho phù hợp với trình độ và lứa tuổi, cũng như
hoàn cảnh thực tế của học sinh.
+ Không chú trọng nhiều đến chuyện thắng thua, chống biểu hiện cay cú, hơn thua.
+ Khuyến khích học sinh hoạt động tập thể, đề cao tinh thần đoàn kết, cộng tác, trao
đổi học hỏi để cùng tiến bộ.
Ví dụ 1: Trò chơi ô chữ ĐIALI
- Mục tiêu: Qua trò chơi, học sinh củng cố lại một số kiến thức đã học về sự phân bố
tài nguyên, cây trồng ở nước ta và diện tích một số tỉnh.

dưới) kẻ một khung, có các ô hình chữ nhật và đánh số từ 1 đến 5 hay 6, (H.3)
1 2 3
4 5 6
HÌNH 3
+ Người tổ chức chơi lần lượt xướng lên các ô (1,2,3, ) và đọc chậm các tiêu chí ghi
trong bản ghi nhớ (về những kẻ dấu tên) ứng với từng ô. Đó là đặc điểm của các đại dương,
châu lục, dạng địa hình, kiểu khí hậu, loại cảnh quan, hay đặc điểm của các miền tự nhiên,
của các vùng kinh tế, mà học sinh đã được học. Người chơi phải xác định đúng tên của
đối tượng và ghi tên đó vào ô.
+ Sau khi hoàn thành các ô, người tổ chức sẽ công bố đáp án. Người chơi tự đánh dấu
vào các ô đúng và tự cho điểm. Ví dụ: giỏi: 6/6; khá : 5/6,
Ví dụ về nội dung một bản ghi sử dụng trong một trò chơi Kẻ giấu tên.
Một số dạng địa hình
1) Biển: bộ phận của đại dương, nằm ở gần hoặc xa đất liền, có những đặc điểm riêng (về
độ mặn, về nhiệt độ, về các sự vận động của nước biển ) khác với vùng nước của đại
dương bao quanh.
2) Bờ biển: dải đất tiếp xúc với mép nước biển và chịu tác động qua lại giữa biển và đất
liền.
3) Cao nguyên: dạng địa hình có bề mặt tương đối bằng phẳng hoặc gợn sóng, đôi khi có
đồi. Độ cao tuyệt đối từ 500 m trở lên. Cao nguyên bao giờ cũng có sườn rất dốc, có khi trở
thành vách đứng.
4) Châu thổ: đồng bằng phù sa thấp, bằng phẳng, do các sông lớn bồi đắp ở cửa sông
5) Hạ lưu sông: đoạn cuối của một con sông, nơi lòng sông có độ dốc nhỏ và tác động bồi
tụ phù sa ở đây chiếm ưu thế.
6) Hồ băng hà: hồ được hình thành do tác dộng bào mòn mặt đất của băng hà.
Ví dụ 3. Khảo sát môi trường xung quanh
* Mục tiêu: Qua hoạt động này, học sinh làm quen với công tác khảo sát, điều tra các
sự vật hiện tượng địa lí đơn giản và có kĩ năng thông tin các kết quả khảo sát địa lí địa
phương dưới các hình thức sinh động, hấp dẫn.
* Hoạt động:

nhảy vào lại. Lúc này sẽ có một số người không có chỗ đứng, phải đứng ra ngoài vòng.
+ Các lần tiếp theo, giáo viên cũng lấy đi một số tờ giấy báo và hoạt động cũng diễn
ra tương tự, có rất nhiều người bị loại ra khỏi vòng
Giải thích:
+ Các tờ giấy báo mất dần tượng trưng cho hình ảnh của việc đất rừng bị khai thác,
xâm lấn, chiếm đoạt.
+ Những người bị loại ra khỏi vòng chơi tượng trưng cho cây cối bị chặt, đốn.
Ví dụ 5. Trò chơi "Tôi ở đâu?"
* Mục tiêu: Qua trò chơi này, học sinh hiểu rõ thêm loại hình của các loại tài nguyên
có trong môi trường tự nhiên.
* Hoạt động:
+ Mỗi học sinh có 1 mảnh giấy trắng một mặt (bằng 1/8 khổ A4) và tự ghi lên đó tên
một loại tài nguyên (ví dụ: dầu mỏ, than đá, quặng sắt, năng lượng thủy triều, sức gió, )
+ Chọn 3 học sinh đứng vào 3 góc của sân chơi. Mỗi em mang một bảng giấy ghi rõ
"Tài nguyên vô tận", "Tài nguyên tái sinh", "Tài nguyên cạn kiệt".
+ Học sinh toàn lớp đứng thành vòng khép kín giữa sân, chuyển nhanh liên tục mảnh
giấy của mình cho người bên cạnh, theo chiều kim đồng hồ (luân chuyển theo vòng).
+ Giáo viên phát hiệu lệnh "dừng chuyền". Mỗi học sinh nhìn vào nội dung mảnh giấy
mình đang cầm trên tay và ngay lập tức chạy đến một trong ba vị trí thích hợp ở ba góc
sân, chỗ có em mang mảnh giấy "Tài nguyên vô tận", "Tài nguyên tái sinh", "Tài nguyên
cạn kiệt". Ví dụ: em cầm mảnh giấy có ghi "dầu mỏ" thì chạy về phía góc có em mang bảng
hiệu "Tài nguyên cạn kiệt".
+ Em học sinh đứng ở góc tiến hành kiểm tra nội dung các mảnh giấy bằng cách
xướng to loại tài nguyên được ghi ở mảnh giấy cho tất cả mọi người cùng nghe. Cả lớp
cùng lắng nghe và xác nhận, giáo viên làm trọng tài. Ai đứng không đúng vị trí thì mời ra
ngoài.
+ Học sinh về chỗ ngồi và cùng nhau thảo luận với câu hỏi:
1) Em hiểu như thế nào là "Tài nguyên vô tận", "Tài nguyên tái sinh", "Tài nguyên cạn
kiệt"?
2) Tại sao tài nguyên lại bị cạn kiệt? Con người cần phải có cách sử dụng tài nguyên