Hệ thần kinh và cơ quan
cảm giác Côn trùng

Hệ thần kinh và cơ quan cảm giác: Hệ thần
kinh của côn trùng tuy có sơ đồ cấu tạo chung
của động vật chân khớp nhưng được đặc trưng
là phát triển rất cao về cấu trúc của não, sự tập
trung cao của các hạch thần kinh ở phần ngực
và phần bụng, đồng thời hệ thần kinh giao cảm
cũng phát triển cao hơn, góp phần điều khiển
hoạt động của các nội quan. Nhìn chung hệ thần
kinh của côn trùng gồm các phần chính là hệ
thần kinh trung ương, ngoại biên và giao cảm
hay gọi là hệ thần kinh nội tạng. Hệ thần kinh
trung ương gồm não, hạch dưới hầu và chuỗi
thần kinh bụng.
Não chia thành não trước, não giữa và não
sau. Não trước điều khiển hoạt động của
mắt, não giữa điều khiển râu còn não sau thì
điều khiển các đốt trung gian, tương ứng với đốt
râu thứ 2 của giáp xác. Não có cấu tạo rất phức
tạp, tuy nhiên mức độ phát triển khác nhau tuỳ
nhóm, phát triển cao nhất là các côn trùng có
đời sống xã hội như mối, kiến, ong Trong đó
phần quan trọng nhất là thể nấm hay thể cuống
(corpora pedunlata) thuộc não trước (hình 9.45).


côn trùng là thị giác, xúc giác, thính giác, thuỷ
nhiệt, khứu giác
Cơ quan thị giác là mắt đơn và mắt kép:
Mắt đơn bao gồm mắt lưng và mắt bên. Mắt bên
chỉ có ở giai đoạn ấu trùng. Mắt lưng cũng
tương đồng với mắt kép có ở giai đoạn trưởng
thành. Số lượng mắt lưng thường là 2 hay 3 và
xếp thành hình tam giác. Mắt lưng có cấu tạo
như sau: Bên ngoài cũng có màng cứng, trong
suốt, bên trong có các tế bào thị giác và thường
có cả tế bào sắc tố.
Mắt kép có 1 đôi, mỗi mắt kép gồm nhiều ô mắt
(ommatidium). Số lượng ô mắt thay đổi tuỳ
nhóm côn trùng. Ví dụ như chuồn chuồn là côn
trùng bay giỏi và mỗi mắt kép có tới 28.000 ô
mắt, còn mắt kép của kiến thợ chỉ có 8 – 9 ô
mắt.

Mắt kép của côn trùng hoạt động ban ngày có
cấu tạo khác với mắt kép của côn trùng hoạt
động ban đêm. Mắt kép của côn trùng hoạt động
ban đêm có thể tập trung ảnh của nhiều ô mắt
nên hình ảnh rõ nét hơn. Khả năng cảm nhận
ánh sáng rất khác nhau tuỳ nhóm côn trùng:
Chuồn chuồn nhìn xa được 2m, bướm ngày
1,5m còn khả năng nhìn gần tới 1 mm. Khả
năng phân biệt màu sắc và cường độ ánh sáng
cũng rất khác nhau phổ ánh sáng mà chúng
nhận biết được thiên về vùng sóng ngắn do vậy
nhiều chi tiết chúng nhận biết được nhưng mắt

Người ta cho rằng cơ quan này không giống
như màng nhĩ của cơ quan thính giác mà chúng
có khả năng tiếp thu những chấn động cơ học,
nội áp suất, hay sóng âm thanh Nhiều côn
trùng có cơ quan màng nhĩ như bộ Cánh giống
(ve sầu), bộ Cánh thẳng (dế, cào cào ).
Khoảng cách tần số âm thanh thu được của côn
trùng rất khác nhau, từ cận âm (8 rung
động/giây) đến siêu âm (40.000 rung động/giây).
Thụ cảm thủy, nhiệt giúp cho côn trùng điều hoà
và cân bằng độ ẩm và độ nhiệt của môi trường.
Các cơ quan này thường gặp ở râu, hàm và đốt
bàn chân.
Thụ cảm hoá học: Cảm giác hoá học là cảm
giác về mùi = khứu giác (dạng khí) và vị = vị
giác (dạng lỏng hay dịch thể). Sensil cảm giác
loại này thường là sensil nổi.
Khứu giác: Thụ cảm mùi thường phân bố ở râu,
ví dụ như ong mật ở râu có tới 6 – 15.000
sensil, đốt râu thứ 3 của ruồi có nhiều sensil.
Khứu giác giúp cho côn trùng kiếm ăn, tìm kiếm
bạn tình và trốn tránh kẻ thù hiệu quả hơn
nhiều. Ví dụ như bướm sâu xanh thích đẻ trứng
trên các cây thuộc họ thập tự, bọ hung rất thích
với mùi indon hay scaton được hình thành khi vi
khuẩn phân giải chất hữu cơ. Độ nhạy của khứu
giác của côn trùng rất cao (nồng độ 100 phân tử
mùi/1cm
3
không khí)