Kiến thức lớp 11
Tự tình – Hồ Xuân Hương-phần 7
HỒ XUÂN HƯƠNG - BẬC CAO THỦ
VỀ CÂU ĐỐI

Hồ Xuân Hương, con ông Hồ Sĩ Danh (1706-1783), em cùng cha
khác mẹ với quận công Hồ Sĩ Đống (1738-1786), quê ở làng
Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Ông Hồ Sĩ Danh
đậu cử nhân năm 1732, không ra làm quan, bỏ quê ra dạy học ở
vùng Hải Dương, Kinh Bắc, rồi lấy con gái họ Hà làm vợ lẽ, sinh
ra Hồ Xuân Hương. Hồ Xuân Hương sinh trong khoảng những
năm 1745 đến 1780 và mất khá lâu trước năm 1842. Có thể hồi
nhỏ, bà từng sống ít năm ở quê cha, nhưng từ khi cha mất, bà
sống với mẹ ở Thăng Long, lúc đầu ở phường Khán Xuân, huyện
Vĩnh Thuận, gần Hồ Tây, sau chuyển đến thôn Tiên Thị, tổng
Tiên Túc, huyện Thọ Xương (nay là phố Lý Quốc Sư, quận Hoàn
Kiếm, Hà Nội). Lúc trưởng thành, bà thường ở một ngôi nhà riêng
gần Hồ Tây, đặt tên là Cổ Nguyệt Đường (do chiết tự chữ Hồ
thành hai chữ Cổ và Nguyệt); đây có thể là phòng văn hay nơi
dạy học, cũng là nơi diễn ra các cuộc bình thơ, thù tiếp bạn bè.

Hồ Xuân Hương không những nổi tiếng là "bà chúa thơ Nôm",
mà còn là một bậc cao thủ về câu đối. Trong thời gian theo cha
về Sơn Dương dạy học, Hồ Xuân Hương được nhiều cậu Tú,
anh Nho ngấp nghé chuyện riêng tư. Một hôm, nhân ngày Tết
Nguyên đán, cậu Tú Kình cùng một số thư sinh đem biếu quà Tết
cho cụ đồ Hồ Sĩ Danh, thân sinh Hồ Xuân Hương, bị Hồ Xuân
Hương ra câu đối:

- Tối ba mươi khép cánh càn khôn kẻo nữa ma vương đưa quỷ
tới.

- Gái Khán Xuân, xuân xanh tuổi mười ba, khép cửa phòng xuân
còn đợi nguyệt.

Ông đồ Bút đối lại:

- Trai Đình Bảng, bảng vàng treo đệ nhất, chờ khi chiếm bảng
trúng khôi khoa.

Có lần, Hồ Xuân Hương giặt quần áo dưới sông, trên cầu có
võng quan đang đi qua, ứng khẩu đọc:

Võng đào ông lớn đi trên ấy;
Váy rách bà con vỗ dưới này.

Hồ Xuân Hương khi du ngoạn qua cửa Gió ở Đèo Ngang, đã viết:

- Khéo khen ai đẽo đá chênh vênh, tra hom ngược để đơm người
đế bá.

- Gớm con tạo lừa cơ tem hẻm, rút nút nuôi cho lọt khách cổ kim.

Hồ Xuân Hương còn tức cảnh:

Giơ tay với thử trời cao thấp;
Xoạc cẳng đo xem đất vắn dài.

Khi Gia Long diệt được nhà Tây Sơn, tiến ra Bắc Hà, bắt dân
chúng treo đèn kết hoa, chào đón tân triều. Viên khâm sai lúc bấy
giờ được lệnh đi kinh lý các tỉnh. Các quan chức gặp Hồ Xuân
Hương để xin câu đối. Nữ sinh tài hoa liền viết: