Kiến thức lớp 10
Ca dao Việt Nam –phần21

VÀI NÉT VỀ CẤU TRÚC SO SÁNH
TRONG CA DAO NÓI VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ
Ca dao là một thuật ngữ Hán-Việt. Theo cách hiểu thông thường
nhất thì ca dao là lời của các bài hát dân ca đã được tước bỏ đi
những tiếng đệm, tiếng láy hoặc ngược lại là những câu thơ có
thể “bẻ” thành những làn điệu dân ca. Trong quá trình phát triển
của những sáng tác thơ ca dân gian Việt Nam, “ca dao” dùng để
chỉ phần cốt lõi nhất, tiêu biểu nhất, đó là bộ phận những câu hát
đã trở thành cổ truyền của nhân dân. Nội dung của ca dao rất
phong phú và đa dạng nhưng chủ yếu là nói về tình cảm, nghĩa
tình của con người giành cho nhau. Trong đó, mảng ca dao nói
về người phụ nữ trong xã hội ngày xưa đã tốn không ít giấy mực
của các nhà nghiên cứu. Đề tài của bài nghiên cứu này là nói về
cấu trúc so sánh trong ca dao nói về người phụ nữ nên chỉ giới
hạn nội dung trong những câu ca dao nói về người phụ nữ có sử
dụng nghệ thuật so sánh trực tiếp (không xét đến so sánh gián
tiếp là ẩn dụ).

Như ta đã biết, một cấu trúc so sánh bao giờ cũng gồm có 4 phần
cơ bản:

- Đối tượng so sánh chính là chủ thể mà người viết muốn đề cập
, muốn miêu tả trong câu.

- Cái dùng để so sánh chính là hình ảnh có những đặc điểm, tính

em…” Thân em như hạt mưa rào
Hạt rơi xuống giếng hạt vào vườn hoa
Thân em như hạt mưa sa
Hạt rơi xuống giếng hạt ra ruộng cày.

Với hình ảnh “hạt mưa rào”, “hạt mưa sa”- hai hình ảnh thân quen
và có sức gợi lớn, thân phận người phụ nữ hiện ra với vẻ long
đong, trôi nổi, truân chuyên. Người phụ nữ trong xã hội ngày xưa
không được quyền làm chủ bản thân mình, người sướng hay khổ
đều do số phận sắp đặt sẵn và bản thân người đó không thể tự
định đoạt, họ đành buông trôi số phận, để cuộc đời đưa đẩy. Như
vậy, trong những câu ca dao với nội dung tương tự như trên, chủ
đề “người phụ nữ không có quyền làm chủ cuộc đời của mình”
cũng là cơ sở thứ nhất để từ đó các tác giả dân gian đã sáng tác
ra rất nhiều hình ảnh tương tự : “con cá trong lờ”, “quả xoài trên
cây”…:

Thân em như quả xoài trên cây
Gió đông, gió tây, gió nam, gió bắc
Nó đánh lúc la lúc lắc trên cành
Một mai vô tình rụng xuống, biết vào tay ai?

Nói về người phụ nữ, ca dao xưa còn đề cập đến sự tủi nhục,
đắng cay của họ:

Thân em như chổi đầu hè
Phòng khi mưa gió đi về chùi chân


Người phụ nữ Việt Nam trong bất cứ thời đại nào luôn là điển
hình cho sự hy sinh và nhọc nhằn, hình ảnh “gánh hàng hoa” phải
bươn chải từ sáng tới chiều làm ta hình dung ra một người phụ
nữ “đầu tắt mặt tối”, vất vả mưu sinh. Người phụ nữ trong chùm
ca dao này được nhắc tới với một nỗi niềm thương cảm cho sự
cơ cực, nhọc nhằn nhưng chính từ đây, vẻ đẹp của họ cũng
được bộc lộ, đó là những con người đảm đang, chịu thương chịu
khó, không quản nắng mưa làm lụng vất vả để lo cho cuộc sống
của mình và của gia đình. Đây cũng chính là cơ sở thứ ba của
tác giả dân gian khi so sánh người phụ nữ với các hình ảnh quen
thuộc như “chiếc nón cời”, “con cò”, “con nhạn”…Trong một số
câu ca dao nói đến sự chênh lệch về xuất thân gia đình, địa vị…
của hai người yêu nhau, người phụ nữ cũng được nhắc tới với
một nỗi niềm xót xa, ai oán:

Anh như cánh phượng song loan
Em như nụ rữa hoa tàn đêm khuya Hay:

Anh như chỉ gấm thêu cờ
Em như rau má lờ mờ giếng khơi…

Hình ảnh “nụ rữa hoa tàn”, “rau má”…đều là những hình ảnh gợi
cho ta một thân phận héo hon, tội nghiệp. Mặc dù nội dung của
những câu ca dao này không chủ yếu nói về thân phận của người
phụ nữ nhưng qua đó, chúng ta vẫn thấy được những số phận
bất hạnh của họ trong thời đại ngày ấy. Lấy những hình ảnh đối

cơ sở so sánh mà bị ảnh hưởng rất lớn từ cách cảm, cách nghĩ
cũng như văn hoá của người Việt.Mỗi mục đích so sánh người ta
lại sử dụng những hình ảnh khác nhau nhưng có một điều mà
chúng ta nhận ra rằng, tất cả những hình ảnh dùng để so sánh
trong ca dao nói chung và ca dao nói về người phụ nữ nói riêng
đều rất thân quen, bình dị và đặc biệt là luôn gắn với tâm hồn, với
cội nguồn văn hoá dân tộc Việt. Điều này chứng tỏ những tác giả
dân gian không những tài tình trong cách chọn những hình ảnh
điển hình, giàu sức gợi mà còn luôn hướng tới đối tượng tiếp
nhận là chính họ - những người nông dân Việt Nam, yêu văn
nghệ, yêu tha thiết văn hoá của dân tộc mình!