Nguyễn Minh Châu và
sáng tác của anh Năm 1967 xuất hiện truyện vừa Cửa sông của Nguyễn Minh
Châu, viết về những người ở một làng nhỏ ven sông, về cuộc
chiến tranh bằng không quân của Mỹ chống miền Bắc Việt Nam
đã làm thay đổi ra sao đời sống dân làng và tâm trạng của họ:
Vào thời điểm thử thách nặng nề đối với Tổ quốc, cả thanh niên,
cả những người lính phục viên cũng tái ngũ. Ngay cả cụ Lâm 80
tuổi cũng thấy tiếc là mình không thể cầm súng như đứa cháu
mình Thay thế cho những người đàn ông ra trận, những người
đàn bà đảm đương việc đồng áng. Cuốn truyện tươi tắn do cái
nhìn ấm áp của tác giả, do tính trữ tình của trần thuật. Đọc cuốn
sách này ngay lúc máy bay Mỹ còn ném bom xuống Hà Nội.
Nguyễn Đình Thi nhận xét: "Tôi hiểu rằng đây là sự ra đời hiển
nhiên của một tài năng mới. Con người này nắm vững đến tuyệt
vời chất liệu mình viết: Anh biết rõ cả đời sống người lính, cả đời
sống của miền Trung, nói cho đúng, cái dải đất gồm những bãi
cát trống trải dài nằm giữa một bên là đồi núi và một bên là biển
cả nơi mà đời sống thật nghèo khó, nơi mà thức ăn duy nhất nuôi
người là khoai và cá, cũng là nơi đã hiến tặng cho đất nước
chúng tôi không ít những đầu óc xuất chúng".

Cảm hứng các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, như tự anh nói,
trước hết là cố gắng "tìm cái hạt ngọc ẩn dấu trong bề sâu tâm
hồn con người". Và đó vẫn là chủ âm trong sáng tạo của Nguyễn
Minh Châu, với việc xây dựng nhân vật chính diện. "Mỗi con
người đều chứa đựng trong lòng những nét đẹp đẽ, kỳ diệu đến
nỗi cả một đời cũng chưa đủ để nhận thức, khám phá tất cả
những cái đó" - anh nói.

Trên thực tế mảnh bom chỉ làm xây xát nhẹ trên vai nữ nhân
vật Dẫu sao vẫn có thể biện hộ được cho tác giả về góc nhìn
ấy, cách cảm nhận ấy đối với cuộc đời bởi tác giả đã ủy thác cho
người lái xe rất hạnh phúc này cái vai trò phải đứng ở ngôi thứ
nhất để dẫn dắt câu chuyện.

Đời sống thời chiến đã đưa nhà văn đến với những người tham
gia các trận đánh khốc liệt nhất. Ba lô trên vai, anh đã đi trên
"đường mòn Hồ Chí Minh" nổi tiếng Năm 1972 tiểu thuyết Dấu
chân người lính của anh ra đời. Trong cuốn sách này có bước
chân hành quân của sư đoàn đi trên "đường mòn Hồ Chí Minh",
có trận Khe Sanh nổi tiếng, có cả những "nốt" của một thiên "bi
kịch lạc quan" thực sự trong câu chuyện kể về cái chết của anh
lính trẻ lãng mạn Lữ và đồng đội.

Mùa xuân năm 1975, Nguyễn Minh Châu với cuốn sổ ghi chép
của mình đã có mặt ở Huế, Sài Gòn và nhiều thành thị phía Nam
lúc ấy vừa được giải phóng. Hòa bình trở lại trên đất Việt Nam.
Đã đến lúc san lấp các hố bom đạn, cày những cánh đồng hoang
hóa, gỡ sạch mìn, khôi phục các thành phố và làng mạc đổ nát,
sắp đặt gây dựng một cuộc sống hòa bình. Khó mà kể hết những
hậu quả nặng nề của cuộc chiến tranh nhiều năm. Nhưng một
trong những hậu quả ấy: Sự chia cắt giữa hai miền đất nước trái
ngược nhau - cần được khắc phục dần dần. Và đó là một quá
trình khó khăn, phức tạp. Chủ nghĩa nhân đạo của chế độ mới Xã
hội chủ nghĩa thậm chí được biểu hiện ngay ở thái độ đối với
những người nguyên là kẻ thù. Trong tiểu thuyết Miền cháy của
mình, công bố năm 1977, Nguyễn Minh Châu đã ghi nhận thời
điểm chuyển từ thời chiến sang thời bình. Chất người sâu sắc
của những biến đổi xã hội đang diễn ra ở miền Nam đã được thể

chúng ta không thể không quan tâm và lo lắng".

Sự lo lắng ấy của nhà văn, khát vọng bảo vệ tất cả những gì tích
cực, đẩy lùi cái ác, đã bộc lộ rõ rệt trong cuốn sách mới này của
anh. Ngay ở đây anh vẫn giữ một niềm tin không chút dao động
vào cái đẹp tâm hồn của con người. Ở các truyện ngắn, truyện
vừa của anh, con người bị phán xét bởi lương tâm mình - không
gì khe khắt và công bằng hơn sự phán xét này. Đôi khi lương tâm
như là được nhân cách hóa dưới dạng một người khác, ví dụ phó
chính ủy Kinh, người đã phải mang một chiếc chân giả (truyện
ngắn Hạng). Hạng nguyên là chính trị viên đã chuyển sang "dân
sự", khéo léo thích nghi với cuộc sống, mất dần tính nguyên tắc
của mình, nhưng để tự trấn an, anh thậm chí còn nghĩ ra quan
niệm "triết lý" giản đơn, theo đó "xã hội loài người cũng giống như
xã hội loài nhím, nếu sống kề sát bên nhau quá thì lông con này
sẽ đâm vào da con kia. Cho nên người ta sống kề nhau cần phải
để một khoáng cách". Hạng bỏ rơi việc giúp đỡ cô vợ góa người
đồng chí của mình và con trai của anh bạn, nhưng Kinh không
trách Hạng - anh hành động, bộc lộ sự kiên tâm nhẫn nại của
mình, Hạng thì còn lại một mình với lương tâm mình.

Chiếm vị trí trung tâm trong cuốn sách là truyện vừa Người đàn
bà trên chuyến tàu tốc hành. Truyện viết về một đề tài không dễ,
đề tài mà văn học Việt Nam chỉ mới bắt đầu chiếm lĩnh - đề tài về
người phụ nữ trong chiến tranh và số phận của họ sau chiến
tranh, một số phận không giản đơn, không ngọt ngào, bởi tấn bi
kịch của những năm chiến tranh vẫn còn lại với con người cho
đến chót cuộc đời. Cô Quỳ xinh đẹp trong chiến tranh đã mất
người yêu - Hòa, người chỉ huy trung đoàn; đau khổ vì một sự ân
hận muộn màng; đã có lúc cô muốn thấy ở Hòa một lý tưởng lãng

tình cảm của mình, hoặc nhân vật chính trong Dấu vết nghề
nghiệp người thủ môn già trước lúc chết vẫn nhớ đến "những giờ
phút huy hoàng" của thời trai trẻ.

Tính lãng mạn của các hình tượng nhân vật này đã được Nguyễn
Minh Châu đem đối lập với thói thị dân phàm tục. Nhà văn dứt
khoát không chấp nhận những thói tật đó, dù chúng xuất hiện
dưới dạng những đám đông vô bản sắc, ngu độn hay dưới dạng
một thiếu phụ tân thời, "mô-đéc".

Tội lỗi về đạo đức trước một phụ nữ, bị chết khi sinh nở mà
người ta đã vu oan và hãm hại, giản đơn như thể không chủ tâm
và ác ý, do một đơm đặt nào đấy giữa các bà chủ nhà với nhau -
đó là chủ đề truyện ngắn Những người đàn bà ở khu nhà chúng
tôi (tức là truyện Đứa ăn cắp - N.D). Thái độ phàm tục vô hồn và
thờ ơ đối với những người cùng sống bên cạnh, hóa ra tuyệt
nhiên không phải là vô hại.

Truyện Sắm vai dành cho việc tìm hiểu hậu quả độc hại của sự
đầu hàng trước lối sống tiêu dùng, phàm tục. Nhân vật của
truyện, một nhà văn đứng tuổi, chiều theo cô vợ phàm tục xinh
đẹp, thật ra là sẵn sàng từ bỏ cả nếp sống quen thuộc cả chính
bản thân mình, thực chất của mình, và thế có nghĩa là từ bỏ cả
sự sáng tạo. Nhưng nhân vật còn đủ sức để từ bỏ sự mê muội
ấy.

Vấn đề khắc phục thói gia trưởng chưa hề mất tính thời sự đối
với Việt Nam, nơi vẫn còn những tàn tích của nền nếp phong kiến
trong phạm vi gia đình. Truyện ngắn Giao thừa trình bày sự rời
bỏ những truyền thống gia đình không chịu được thử thách của