HỆ NỘI TIẾT Ở ÐỘNG
VẬT HỮU NHŨ – Phần 1
Các hormone động vật thường được gọi là chất truyền tin hóa
học. Chúng được tiết vào dịch cơ thể (thường là vào máu) bởi các tế bào
chuyên biệt gọi là các tế bào nội tiết hoặc bởi các tế bào thần kinh được
chuyên hóa gọi là tế bào thần kinh tiết (neurosecretory cell). Các tế bào
thần kinh tiết là những tế bào thần kinh nhận các tín hiệu từ những tế
bào thần kinh khác và đáp ứng bằng cách phóng thích hormone vào dịch cơ
thể hoặc vào một cơ quan dự trữ để sau này các hormone được phóng thích.
Mặc dù một hormone có thể đi đến tất cả các phần của cơ thể nhưng chỉ một
số loại tế bào nhất định gọi là các tế bào đích (target cell) mới có thể đáp
ứng. Vì vậy, mỗi hormone di chuyển trong dòng máu chỉ tạo ra một đáp ứng
chuyên biệt từ các tế bào đích, trong khi các loại tế bào khác không đáp ứng.
Ngay cả một sự thay đổi rất ít trong nồng độ của hormone cũng có một tác
động quan trọng đối với cơ thể.

I. CÁC TUYẾN NỘI TIẾT VÀ CÁC HORMONE
Các tế bào nội tiết thường được tập hợp thành một cơ quan gọi là
tuyến nội tiết. Ở động vật các tuyến thường được phân biệt thành hai loại:
tuyến ngoại tiết và tuyến nội tiết. Các tuyến ngoại tiết (exocrine gland) sản
xuất ra các chất như mồ hôi, chất nhờn, các enzim tiêu hóa và phóng thích
chúng đến các vị trí thích hợp nhờ các ống dẫn. Ngược lại các tuyến nội tiết
(endocrine gland) là những tuyến không có ống dẫn. Chúng sản xuất ra các
hormone và tiết những chất nầy vào dịch cơ thể. \
2. Các hormone
Trong cơ thể người có hơn 50 hormone đã được biết đến. Về bản chất
hóa học, những hormone nầy có thể được chia thành hai loại: hormone
steroid và hormone dẫn xuất từ axit amin. Hormone steroid là các phân tử
lipid được hình thành từ cholesterol. Hormone dẫn xuất từ các axit amin bao
gồm các hormone amin (dạng biến đổi của một axit amin), hormone peptide
(một sợi ngắn gồm một ít axit amin) và hormone protein.


Hình 2. Oxytocin và vasopressin
Thùy trước tiết ra ít nhất bảy hormone: (1) hormone tăng
trưởng (GH= growth hormone); (2) hormone kích thích vỏ thượng thận
(ACTH = adrenocorticotropin); (3) hormone kích thích tuyến giáp (TSH =
thyroid-stimulating hormone); (4) hormone kích thích tế bào hắc tố (MSH =
melanocyte-stimulating hormone); (5) hormone lutein (LH = luteinizing
hormone); (6) hormone kích thích bao noãn (FSH = follicle-stimulating
hormone); (7) prolactin. Tất cả các hormone của tuyến yên đều là các peptid.
Vai trò của tuyến yên và các tuyến nội tiết khác có thể được
chứng minh trong thực nghiệm bằng cách cắt bỏ hoặc bằng liệu pháp thay
thế. Thí dụ khi tuyến yên của một con khỉ chưa thành thục bị cắt bỏ, con vật
sẽ duy trì kích thước như cũ và không thành thục sinh dục. Từ những quan
sát trên chúng ta biết rằng tuyến yên cần cho việc kiểm soát sự tăng trưởng
và sự thành thục sinh dục bình thường. Liệu pháp thay thế là tiêm chất trích
từ tuyến yên hoạt động vào một động vật đã bị cắt bỏ tuyến làm khôi phục
lại chức năng bình thường. Những nghiên cứu như thế chứng minh rằng
tuyến yên là nguồn của hormone tăng trưởng. Bên cạnh sự tăng trưởng,
tuyến yên còn kiểm soát sự thành thục sinh dục. Chín hormone của tuyến
yên có thể được chia thành hai nhóm chính, tùy thuộc vào tuyến hoặc mô mà
chúng tác động. Nhóm thứ nhất bao gồm các hormone ACTH,TSH,FSH,LH,
tất cả đều là sản phẩm của thùy trước. Các hormone nầy tác động lên các
tuyến nội tiết khác như tuyến giáp, tuyến thượng thận và tuyến sinh dục để
điều phối chức năng của những tuyến nầy. Nhóm thứ hai bao gồm GH,
MSH, prolactin,oxytoxin và vasopressin tác động trực tiếp trên các mô đích
không phải là mô nội tiết. (Hình 3).

Hình 3. Những chức năng chính của các hormone tuyến yên và
các mô, cơ quan đích của chúng


tuyến giáp (sự thiếu một lượng thích hợp của hormone) sẽ làm giảm tốc độ
biến dưỡng cơ bản của cơ thể trong khi làm tăng nồng độ của Na+ và nước
trong dịch ngoại bào cũng như nồng độ cholesterol trong máu.
Hoạt động tiết của tuyến giáp thay đổi tùy theo mùa trong
năm, tùy khẩu phần dinh dưỡng và giai đoạn sinh sản của động vật. Người
và các động vật hữu nhũ sản xuất nhiều thyroxine vào các tháng lạnh trong
năm. Ngược lại, sự căng thẳng do xúc động, hoặc các trường hợp chấn
thương, xuất huyết và tiếp xúc với các chất độc sẽ làm giảm sự tiết
thyroxine. Lượng iod trong thức ăn cũng ảnh hưởng đến việc sản xuất
thyroxine. Nếu khẩu phần thiếu iod, tuyến giáp sẽ đáp ứng bằng cách gia
tăng kích thước, gây ra bệnh bướu cổ (hypothyroid goiter).
Bằng thực nghiệm người ta đã chứng minh được TSH kiểm
soát hoạt động của tuyến giáp. Sau khi cắt bỏ tuyến yên, thyroxine chỉ còn
lại trong máu dưới dạng vết, và tuyến giáp có những biểu hiện suy giảm hoạt
động rất rõ. Tình trạng nầy có thể được làm dịu đi bằng cách tiêm các chất
trích từ tuyến yên hoặc tiêm TSH tinh khiết. Chức năng của tuyến giáp bình
thường phụ thuộc vào sự tiết TSH của tuyến yên. Nhưng cơ chế nào kiểm
soát sự tạo thành và phóng thích TSH? Các tế bào thể dịch thần kinh của
vùng dưới đồi tiết ra hormone TRH, hormone nầy kích động sự tổng hợp và
phóng thích TSH của thùy trước tuyến yên. Việc kiểm soát sự tiết thyroxine
được hoàn tất nhờ vòng liên hệ ngược âm tính (negative feedback loop). Khi
mức thyroxine trong máu đạt đến mức cực thuận, các tế bào sản xuất TSH
của tuyến yên và các tế bào thể dịch thần kinh sản xuất TRH của vùng dưới
đồi sẽ bị ức chế, sự phóng thích TSH bị giảm xuống. Thyroxine được duy trì
ở mức bình thường nhờ cơ chế nầy (Hình 6).
Năm 1961, một hormone khác của tuyến giáp là calcitonin được phát
hiện. Nó không có liên hệ về hóa học và chức năng với TH. Aính hưởng
chính của calcitonin là ngăn chận sự gia tăng quá mức nồng độ calci trong
máu. Vì vậy, nó hoạt động như một chất đối kháng của các hormone cận
giáp.