23

Nhoùm ổa nhióỷt trung bỗnh thổồỡng thỏỳy phọứ bióỳn trong khọỳi haỷt khi baớo quaớn. Hỏửu hóỳt
nỏỳm mọỳc phaùt trióứn ồớ õọỹ nhióỷt 15 - 30
0
C vồùi sổỷ sinh trổồớng thờch hồỹp nhỏỳt ồớ 25 - 30
0
C.
óứ chọỳng sổỷ phaùt trióứn cuớa VSV trong quaù trỗnh baớo quaớn, hoỹ sổớ duỷng baớo quaớn ồớ nhióỷt
õọỹ thỏỳp. Nhióỷt õọỹ thỏỳp coù taùc duỷng kỗm haớm sổỷ phaùt trióứn cuớa VSV nhổng khọng laỡm cho
VSV chóỳt. Baớo quaớn ồớ nhióỷt õọỹ thỏỳp VSV khọng phaùt trióứn, coỡn chỏỳt lổồỹng cuớa haỷt khọng
thay õọứi.
Hoỹ õaợ laỡm thờ nghióỷm vồùi luùa mỗ coù w = 24,1% vaỡ õem baớo quaớn ồớ nhióỷt õọỹ - 30
0
C trong
thồỡi gian 5 thaùng thỗ thỏỳy thaỡnh phỏửn cuớa VSV khọng hóử thay õọứi. Nhổng sau õoù nỏng nhióỷt
õọỹ lón õóỳn 20
0
C thỗ coù hióỷn tổồỹng tổỷ bọỳc noùng xaớy ra. Trón cồ sồớ nhióửu thờ nghióỷm hoỹ thỏỳy
rũng, trong khoaớng nhióỷt õọỹ 8 - 10
0
C hoaỷt õọỹng cuớa VSV trong khọỳi haỷt giaớm õi trọng thỏỳy
(nhổng nóỳu õọỹ ỏứm quaù cao thỗ mọỳc vỏựn tờch luợy nhióửu). ọỹ ỏứm cuớa khọỳi haỷt caỡng cao thỗ
VSV coù khaớ nng hoaỷt õọỹng trong khoaớng nhióỷt õọỹ caỡng lồùn.
Toùm laỷi
: Nhióỷt õọỹ kóỳt hồỹp vồùi õọỹ ỏứm laỡ yóỳu tọỳ quan troỹng nhỏỳt aớnh hổồớng õóỳn hoaỷt
õọỹng cuớa VSV. Do õoù trong baớo quaớn ta cỏửn phaới õióửu khióứn õọỹ nhióỷt vaỡ õọỹ ỏứm cuớa khọỳi haỷt
sao cho haỷn chóỳ õổồỹc sổỷ phaùt trióứn cuớa VSV õóứ baớo õaớm õổồỹc chỏỳt vaỡ lổồỹng cuớa khọỳi haỷt.
3/ Sổỷ xỏm nhỏỷp cuớa khọng khờ vaỡo khọỳi haỷt :
Sổỷ xỏm nhỏỷp cuớa khọng khờ vaỡo khọỳi haỷt coù aớnh hổồớng õóỳn traỷng thaùi vaỡ sổỷ phaùt trióứn

trong khäúi hảt, kãút qu lm ỉïc chãú hoảt âäüng säúng ca VSV v gim âỉåüc säú lỉåüng ca
VSV.
- Thäøi khäng khê vo khäúi hảt m lm gim âỉåüc âäü áøm hồûc âäü nhiãût ca khäúi hảt cng
ỉïc chãú âỉåüc hoảt âäüng säúng v sỉû phạt triãøn ca VSV.
- Sỉû thäng giọ hồûc âo träün hồûc thäøi khäng khê áøm cho khäúi hảt m khäng lm gim
âỉåüc âäü áøm hồûc âäü nhiãût ca khäúi hảt thç s lm cho VSV phạt triãøn, âáưu tiãn l náúm mäúc.
4/ Cháút lỉåüng ca hảt :
Qua nghiãn cỉïu h â tháúy ràòng, cháút lỉåüng ca hảt cng nh hỉåíng tåïi sỉû
phạt triãøn ca
VSV. Nhỉỵng hảt xanh , non, lẹp , bë trọc v, bë rản nỉït ngay tỉì khi måïi thu hoảch â cọ
nhiãưu VSV hån hàón so våïi nhỉỵng hảt cọ cháút lỉåüng bçnh thỉåìng. Vê dủ :khi tháøm tra säú
lỉåüng VSV trãn mäüt säú máùu thọc åí Viãût Nam lục måïi thu hoảch h tháúy nhỉ sau:

Säú lỉåüng VSV,1000 khøn lảc/ 1g hảt (mäi trỉåìng
Czapecks
)

Tãn VSV

Hảt bçnh thỉåìng Hảt xanh , non , lẹp Hảt c dải
Náúm mäúc
Säú lỉåüng chung 1 >2 >2
Trong âọ :
Asp. flavus oryzae
0,3 1
Asp. niger
0,01 0,05
Penicillium
0,25 0,5
Vi khøn , náúm men 0,7 6,5 7,5

mảnh hån, kãút qu lm cho hảt bë hỉ hng nhiãưu.
3.2 Cän trng phạ hải hảt trong bo qun
:
3.2.1
Nhỉỵng thiãût hải do cän trng gáy ra trong bo qun :
Cän trng phạ hải hảt l mäüt trong nhỉỵng sinh váût gáy ra nhiãưu täøn tháút to låïn c vãư säú
lỉåüng v cháút lỉåüng. Khê háûu nhiãût âåïi áøm ca nỉåïc ta (nháút l cạc tènh åí phêa Bàõc) l âiãưu
kiãûn thûn låüi cho cän trng phạt sinh, phạt triãøn v phạ hải nghiãm trng. Nhỉỵng thiãût hải
do cän trng gáy ra củ thãø nhỉ sau:
- Thiãût hải vãư säú lỉåüng: mäüt kho hảt sau mäüt nàm bo qun nãúu khäng tiãu diãût cän
trng thç säú lỉåüng hảt s bë gim tỉì 1% âãún 3%. Vê dủ âem cán 1000 hảt thọc khäng bë cän
trng phạ hải thç âỉåüc 23,2g, cn 1000 hảt bë cän trng àn hải thç chè cn 16,9g. Nãúu khäng
bë cän trng phạ hải thç tỉì 100kg thọc ta s thu âỉåüc 70 -72kg gảo tràõ
ng sau khi xay xạt;
cn nãúu bë cän trng phạ hải våïi máût âäü 100 con/kg thọc thç tỉì 100kg thọc thu täúi âa âỉåüc
66kg gảo.
- Thiãût hải vãư cháút lỉåüng: khi cän trng phạ hải lm cho hảt bë hỉ hng nàûng. Protein,
lipit, vitamin bë biãún tênh, giạ trë dinh dỉåỵng bë gim sụt, hảt cọ mi, vë, mu sàõc khäng
bçnh thỉåìng. Âäü náøy máưm bë gim sụt.
- Lm nhiãùm báøn, nhiãùm âäüc näng sn, do âọ lm nh hỉåíng âãún sỉïc khe ca ngỉåìi
tiãu dng hồûc trỉûc tiãúp truưn bãûnh cho ngỉåìi v cho gia sục. Vê dủ: åí kho cọ mảt vạch kê
sinh nãúu b lãn ngỉåìi s gáy ngỉïa ngạy khọ chëu. Hay hảt cọ mt thọc àn hải m khäng náúu
chên kè s dáùn âãún bãûnh thạ
o dả, cọ khi gáy biãún chỉïng gáy â non v.v.
- Trong quạ trçnh hoảt âäüng säúng, cän trng thi ra mäi trỉåìng xung quanh mäüt lỉåüng
nỉåïc, khê CO
2
v nhiãût âạng kãø lm cho hảt nọng, áøm v thục âáøy cạc quạ trçnh hỉ hng
khạc nhỉ tỉû bäúc nọng, áøm mäúc. Lỉåüng nhiãût do cän trng sinh ra, ngoi viãûc do sỉû hä háúp
cn do cạc ngun nhán khạc nhỉ: do sỉû c xạt ca sáu mt våïi hảt khi càõn, âủc khoẹt, âi,

Sáu hải kho phạt sinh l do nhiãưu ngun nhán khạc nhau :
- Cọ mäüt säú sáu hải â trỉïng vo hảt ngay tỉì khi cn åí ngoi âäưng. Cạc trỉïng ny theo
hảt vãư kho, khi bo qun gàûp âiãưu kiãûn thûn låüi chụng thỉûc hiãûn vng âåìi v phạ hải. Hồûc
cọ mäüt säú sáu tỉì cáy mẻ råi vo hảt khi thu hoảch v chụng tiãúp tủc phạ hải trong bo qun.
- Sáu mt â cọ sàơn trong kho: do khi gii phọng hảt ca cạc vủ trỉåïc kho khäng âỉåüc
vãû sinh chu âạo, khäng âỉåüc diãût trng triãût âãø nãn åí nhỉỵng chäù kên âạo, khe k váùn cn
cän trng hồûc trỉïng cän trng. Khi âỉa hảt måïi vo bo qun, tỉïc l ta cung cáú
p ngưn
thỉïc àn cho chụng v gàûp âiãưu kiãûn thûn låüi vãư âäü nhiãût, âäü áøm cạc cän trng hồûc trỉïng
tiãúp tủc phạt triãøn v gáy hải.
- Cạc dủng củ v phỉång tiãûn dng âãø bo qun, chun chåí hảt vo kho nhỉ cọt, thụng,
bao bç, xe âãưu cọ thãø cọ cän trng áøn nạu, do vä tçnh ta dng âãø bo qun, váûn chuøn hảt
chênh l ta â mang cän trng vo kho.

27
- Cän trng cọ thãø tỉû di chuøn (bay, b) tỉì nåi ny âãún nåi khạc âãø kiãúm àn. Cho nãn
trong phảm vi nháút âënh, nãúu cọ mäüt kho hảt cọ cän trng m khäng cọ biãûn phạp âãư phng
thç sau mäüt thåìi gian cạc kho hảt khạc trong khu vỉûc âọ cng s bë láy lan cän trng.
- Ngỉåìi cng nhỉ mäüt säú âäüng váût khạc (chüt, chim) cọ thãø cọ mäüt säú cän trng bạm
vo cå thãø (do vo kho cọ sáu mt hồûc do cän trng tỉû bay tåïi bạm vo cå thãø) khi vo
kho hảt khạc s lm láy lan cän trng tåïi cho kho ny.
Tỉì nhỉỵng ngun nhán ch úu lm phạt sinh v láy lan cän trng trong kho hảt nhỉ â
nãu trãn ta phi cọ biãûn phạp ch âäüng âãư phng ngay tỉì âáưu. Hả
t trỉåïc khi nháûp kho bo
qun phi âỉåüc lm khä, lm sảch; kho, dủng củ, phỉång tiãûn bo qun, váûn chuøn phi vãû
sinh sảch s v sạt trng triãût âãø. Trong quạ trçnh bo qun phi thỉûc hiãûn nghiãm ngàût chãú
âäü cạch li v cọ hãû thäúng phng cän trng láy lan.
3.2.4 Nhỉỵng úu täú nh hỉåíng tåïi âåìi säúng ca sáu hải kho
:
Cng nhỉ cạc loải âäüng váût khạc, cän trng phạ hải hảt chëu nh hỉåíng v chi phäúi ca

nháút âënh m váùn säúng. Thåìi gian nhën àn phủ thüc vo âäü nhiãûtü v âäü áøm tỉång âäúi ca
khäng khê: Trong âiãưu kiãûn âäü nhiãût khäng khê tỉång âäúi cao v khä rạo, cän trng hoảt
âäüng mảnh v thoạt nhiãưu nỉåïc ra mäi trỉåìng nãn thåìi gian nhën àn khäng âỉåüc di; ngỉåüc
lải nãúu âäü nhiãût khäng khê tháúp v âäü áøm khäng khê cao thç cän trng hoảt âäüng úu v êt
thoạt håi nỉåïc ra mäi trỉåìng nãn thåìi gian cän trng nhën àn cọ thãø
kẹo di.
2/ Âäü nhiãût v âäü áøm ca mäi trỉåìng:
a. Âäü nhiãût:
Mäùi loải sáu hải âãưu cọ mäüt âäü nhiãût täúi thêch, åí âäü nhiãût âọ chụng hoảt âäüng ráút mảnh,
sinh trỉåíng v phạt dủc täút. Nhçn chung åí nhiãût âäü låïn hån 40
0
C sáu hải trong kho â ngỉìng
phạt triãùn v tỉì âäü nhiãût 45
0
C tråí lãn thç trong mäüt thåìi gian nháút âënh s bë chãút. ÅÍ âäü nhiãût
0
0
C chụng váùn täưn tải nhỉng hoảt âäng úu åït. Tiãúp tủc gim xúng âäü nhiãût dỉåïi 0
0
C
chụng bë chãút dáưn do nỉåïc trong ngun sinh cháút ca tãú bo cå thãø chụng bë kãút tinh. Âäü
nhiãût thêch håüp cho pháưn låïn cạc sáu hải nàòm trong khong 18-32
0
C, tỉì 12-16
0
Csỉû phạt
triãùn ca chụng bë kçm hm.
b. Âäü áøm:
+ Âäü áøm ca khäng khê
:

thy pháưn nh hån 9% v låïn hån 35% thç sáu hải ngỉìng phạt triãøn.
Tỉì nhỉỵng phán têch trãn ta tháúy âäü áøm khäng khê trung bçnh ca nỉåïc ta âảt tỉì 80% tråí
lãn, âọ l âiãưu kiãûn thûn låüi âãø sáu hải phạt triãøn v àn hải. Vç váûy trong quạ trçnh bo
qun hảt phi tçm mi biãûn phạp âãø hản chãú nh hỉåíng c
a âäü áøm cao, giỉỵ thy pháưn ca
hảt ln åí trảng thại an ton. Màût khạc, vo thåìi âiãøm âäü áøm khäng khê xúng tháúp âãún
50% (tỉì thạng 11 âãún thạng 2 vo lục 12 - 13 giåì) ta cáưn låüi dủng âãø thäng giọ lm khä hảt,
âäưng thåìi cọ tạc dủng trỉì diãût v hản chãú sỉû phạt sinh, phạt triãøn ca sáu hải.
Sỉû nh hỉåíng ca thy pháưn trong thọc lãn sỉû phạt triãøn ca mt âủc thán nhỉ sau :

Thy pháưn ca
thọc %
Säú mt âủc thán sinh
sn sau 50 ngy
10 3
11 5
12 10
13 12
14 318
16 504
20 80
24 19

3/ Thnh pháưn khäng khê :
Näưng âäü CO
2
v O
2
trong mäi trỉåìng bao quanh hảt cọ nh hỉåíng låïn âãún hoảt âäüng ca
sáu mt. Quạ trçnh hoảt âäüng säúng sáu mt cng háúp thủ O

150W, ân màng säng, â
n dáưu ha s lm cho sáu hải trong kho hỉåïng theo ạnh sạng m
táûp trung ra bãn ngoi kho, xung quanh chäù cọ ạnh sạng. Låi dủng âàûc tênh ny ta cọ thãø
tiãu diãût âỉåüc sáu hải trong kho.
5/ Tạc dủng cå hc :
Sáu mt l nhỉỵng sinh váût cọ kêch thỉåïc âạng kãø nãn chụng dãù bë chãút do cạc va chảm
cå hc lục âo träün, váûn chuøn. Cng cọ trỉåìng håüp chụng bë råi v tạch khi khäúi hảt. Do
âọ hảt trỉåïc khi âem vo bo qun ta nãn cho qua cạc mạy lm sảch s gim âỉåüc 50 - 95%
lỉåüng sáu mt cọ trong kho.
Tọm lải
: Tỉì nhỉỵng âiãưu trçnh by åí trãn ta tháúy :
- Mäùi loải hảt cọ mäüt loải cän trng thêch nghi nháút v do âọ chụng cng gáy ra tạc hải
nhiãưu nháút. Cáưn tçm mi biãûn phạp âãø ngàn ngỉìa ngay tỉì âáưu v táûp trung tiãu diãût khi
chụng måïi phạt sinh (cọ 3 phỉång phạp diãût cän trng nhỉ cå - lê : sng, sáúy, dng cạc tia
; họa hc: sỉí dủng cạc loải họa cháút khạc nhau; v sinh hc: sỉí dủng cạc cháút sinh hc ).
- Hảt cọ thy pháưn cao ráút thûn låüi cho sỉû phạt sinh phạt triãøn v phạ hải ca cän
trng.Vç váûy, hảt trỉåïc khi nháûp kho bo qun cng nhỉ trong sút quạ trçnh bo qun cáưn
cäú gàõng tçm mi biãûn phạ
p hản chãú khäng âãø thy pháưn ca hảt quạ cao.
- Khi khäng cọ thỉïc àn cän trng váùn cọ thãø säúng âỉåüc mäüt thåìi gian nháút âënh, cọ khi
kẹo di hng chủc ngy. Vç váûy, kho sau khi â xút hãút hảt nháút thiãút phi vãû sinh sảch s
v sạt trng chu âạo bàòng họa cháút âãø tiãu diãût hãút cän trng måïi âỉåüc nháûp hảt khạc vä.
- Cáưn lm sảch hảt v sáúy khä hảt trỉåïc khi âem bo qun .
Ngoi sáu mt, chim chüt cng gáy täøn tháút hảt âạng kãø. Mäùi nàm mäüt con chüt trung
bçnh thỉåìng cọ thãø àn máút tåïi 20kg hảt. Mäùi con chim mäùi ngy cọ thãø àn hãút 10g hảt. Do
âọ, ta phi tçm mi biãûn phạp âãø
chäúng lải sỉû phạ hoải ca chim chüt.

31
3.3 Hiãûn tỉåüng tỉû bäúc nọng

thãø chia lm 3 nhọm nhỉ sau:
1/ Trảng thại ca khäúi hảt :
Táút c nhỉỵng úu täú âàûc trỉng cho trảng thại ca khäúi hảt thç nhỉỵng chè tiãu sau cọ nh
hỉåíng âãún quạ trçnh tỉû bäúc nọng trong khäúi hảt: âäü áøm ban âáưu, nhiãût âäü ban âáưu, hoảt họa
sinh lê khäúi hảt, thnh pháưn v säú lỉåüng VSV.
a. Âäü áøm ban âáưu : cỉåìng âäü cạc quạ trçnh sinh lê xy ra trong khäúi hảt âãưu phủ thüc
vo âäü áøm c
a hảt. Cho nãn hm lỉåüng nỉåïc tỉû do chỉïa trong hảt v tảp cháút cng nhiãưu thç
âiãưu kiãûn âãø xút hiãûn hiãûn tỉåüng tỉû bäúc nọng cng dãù xy ra v quạ trçnh tỉû bäúc nọng xy
ra cng mảnh.
b. Nhiãût âäü ban âáưu : kh nàng tỉû bäúc nọng ca khäúi hảt cọ âäü áøm cao cn phủ thüc
vo nhiãût âäü ca chụng. Ngay c âäúi våïi khäúi hảt tỉåi, quạ trçnh tỉû bäúc nọng chè xy ra åí
nhiãût âäü cọ kh nàng thục âáøy hoảt họa sinh lê ca táút c cạc cáúu tỉí säúng cọ trong khäúi hảt.

32
Hoỹ nghión cổùu vaỡ thỏỳy rũng, trong khoaớng nhióỷt õọỹ 10 - 15
0
C caùc giai õoaỷn õỏửu cuớa quaù
trỗnh tổỷ bọỳc noùng xaớy ra rỏỳt chỏỷm. Coỡn ồớ nhióỷt õọỹ nhoớ hồn 8 - 10
0
C noù hỏửu nhổ khọng xaớy
ra. Quaù trỗnh taỷo nhióỷt trong khọỳi haỷt thổồỡng xaớy ra vồùi nhióỷt õọỹ ban õỏửu laỡ 23 - 25
0
C.
Trong khoaớng nhióỷt õọỹ naỡy nóỳu khọỳi haỷt bở ỏứm ổồùt thỗ quaù trỗnh tổỷ bọỳc noùng seợ phaùt trióứn rỏỳt
nhanh vaỡ mau choùng õaỷt õổồỹc nhióỷt õọỹ 50 - 55
0
C. Nóỳu quaù trỗnh naỡy vỏựn tióỳp dióựn thỗ nhióỷt
õọỹ tng lón õóỳn 60 - 65
0

0
C) sọỳ lổồỹng VSV tióỳp tuỷc
tng, nhỏỳt laỡ nỏỳm mọỳc vaỡ xaỷ khuỏứn.
- Thồỡi kỗ nhióỷt õọỹ 40 - 50
0
C caùc loaỷi VSV ổa nhióỷt trung bỗnh bở tióu dióỷt, sọỳ lổồỹng nỏỳm
mọỳc giaớm, caùc baỡo tổớ vi khuỏứn chởu nhióỷt õổồỹc tờch luợy. Nhỗn chung sọỳ lổồỹng VSV giaớm.
- Giai õoaỷn kóỳt thuùc sọỳ lổồỹng VSV tióỳp tuỷc giaớm.
Trong giai õoaỷn õỏửu cuớa quaù trỗnh tổỷ bọỳc noùng daỷng VSV cuợng bở thay õọứi. Sổỷ thay õọứi
naỡy phuỷ thuọỹc vaỡo nhióỷt õọỹ vaỡ õọỹ ỏứm cuớa khọỳi haỷt. Theo mổùc õọỹ phaùt trióứn cuớa quaù trỗnh tổỷ
Qua õọử thở ta thỏỳy VSV õoùng vai troỡ ch
u
ớ
õaỷo trong vióỷc laỡm xuỏỳt hióỷn vaỡ phaùt trióứ
n
trong quùa trỗnh tổỷ bọỳc noùng. Vỗ trong khoaớng
nhióỷt õọỹ 23-25
o
C chổa phaới laỡ nhióỷt õọỹ tọỳi
thờch cho sổỷ họ hỏỳp cuớa haỷt. Nhổng õỏy l
a
ỡ
khoaớng nhióỷt õọỹ thờch hồỹp cho sổỷ phaùt trióứ
n
cuớa hỏửu hóỳt caùc loaỷi nỏỳm mọỳc vỗ nhióỷt õọỹ tọỳi
thờch cuớa chuùng nũm trong khoaớng 25-42
o
C.
khi nhióỷt õọỹ cuớa khọỳi haỷt lồùn hồn 50
o

Kho cạch áøm cng täút; sỉû dáùn nhiãût ca tỉåìng, nãưn, tráưn cng kẹm v sỉû xám nháûp ca
khäng khê vo khäúi hảt cng täút thç kh nàng xy ra hiãûn tỉåüng tỉû bäúc nọng cng khọ. Sỉû
lm nọng hay lm lảnh khäúi hảt khäng âãưu; âäü dáùn nhiãût ca tỉåìng, nãưn täút s dáùn tåïi sỉû
chãnh lãûch nhiãût âäü v tảo âiãưu kiãûn thûn låüi âãø dáùn tåïi hiãûn tỉåüng tỉû bäúc nọng.
Khäng khê bãn ngoi xám nháûp vo khäúi hảt mäüt cạch tỉû do, khäng âiãưu chènh dãù dáùn
tåïi sỉû chãnh lãûch nhiãû
t âäü v lm áøm mäüt säú låïp hảt kãút qu s dỉa tåïi hiãûn tỉåüng tỉû bäúc
nọng. Do váûy cáưn thäøi khäng khê âiãưu ha âënh kç cho khäúi hảt.
3/ Nhỉỵng âiãưu kiãûn chỉïa khäúi hảt trong kho v phỉång phạp xỉí lê nọ :
Nhỉỵng úu täú quan trng nháút åí âáy l âäü cao ca âäúng hảt v cạch xỉí lê khäúi hảt khi
lm sảch, sáúy cng nhỉ váûn chuøn.
Âäü cao ca âäúng hảt gàõn liãưn våïi trảng thại ca khäúi hảt. Âä üáøm v hoảt họa sinh lê ca
khäúi hảt cng låïn thç âäü cao ca âäúng hảt cng phi nh. Khäúi hảt khä, nhiãût âäü tháúp v
kho cạ
ch nhiãût cạch áøm täút thç cọ thãø chỉïa hảt trong cạc xilo cọ âäü cao 20 - 30m (cọ thãø låïn
hån) hồûc trong cạc kho cao 4 - 6m. Âäúi våïi hảt áøm v tỉåi thç âäü cao phi tháúp hån nhiãưu
nhỉng chỉa chàõc â trạnh âỉåüc hiãûn tỉåüng tỉû bäúc nọng.
Nhỉỵng cạch xỉí lê v váûn chuøn hảt khạc nhau m khäng tênh toạn âãún cạc tênh cháút v
trảng thại ca khäúi hảt dãù lm thục âáøy thãm sỉû tỉû bäúc nọng. Vê dủ: khi co âo mäüt khäúi
hảt nọng nhàòm mủc âêch âãø lm ngüi. Nãúu ta lm ngüi khäng âáưy â thç khäúi hảt s bäúc
nọng mảnh hån vç ta â cung cáúp thãm khäng khê cho khäúi hảt. Hồûc trong thäng giọ têch