

Lê Th
ế
Tông tên huý là Duy
Đ
àm, sinh tháng 11/1567. Tháng 1/1573
đượ
c l
ậ
p làm vua khi m
ớ
i 7 tu
ổ
i, quy
ề
n hành t
ấ
t c
ả ở
trong tay t
ả
t
ướ
ng Tr
ị
nh Tùng.

Sau g
ầ
n 50 n

ụ
c v
ụ
cho các
cu
ộ
c tàn sát kh
ủ
ng khi
ế
p. Có tr
ậ
n m
ỗ
i bên huy
độ
ng hàng ch
ụ
c v
ạ
n quân, hai bên gi
ằ
ng co khá quy
ế
t li
ệ
t, mãi
đế
n n
ă

đượ
c kinh
thành. Tháng 2/1593, Tr
ị
nh Tùng
đ
ón Lê Th
ế
Tông v
ề
kinh
đô
Đ
ông
Đ
ô.
Công cu
ộ
c Lê Trung H
ư
ng
đ
ã hoàn thành. Tr
ị
nh Tùng t
ự
x
ư
ng là
Đ

ỳ
"
vua Lê chúa Tr
ị
nh".

Ngày 24 tháng Tám n
ă
m K
ỷ
H
ợ
i
-
1599, Lê Th
ế
Tông m
ấ
t,
ở
ngôi
đượ
c 26 n
ă
m, th
ọ
33 tu
ổ
i


ị
di
ệ
t
h
ẳ
n:


M
ạ
c Kính Ch
ỉ
(
1592-
1593)


M
ạ
c Kính Cung (1593
-
1625)


M
ạ
c Kính Khoan (1623
-
1625)

ạc
Thái T
ổ
Minh
Đứ
c
M
ạ
c
Đă
ng Dung
1527-1529
59
M
ạ
c Thái Tông
Đạ
i Chính
M
ạ
c
Đă
ng Doanh
1530-1540
M
ạc
Hi
ế
n Tông
Quãng Hòa

c Phúc Nguyên
1546-1561
M
ạc
M
ậ
u H
ợ
p
Thu
ầ
n Phúc (1562
-
1565)

Sùng Khang (1566
-
1577)

Diên Thành
(1578
-
1585)

Đ
oan Thái (1586
-
1587)

H

M
ạ
c Toàn
1592-1592
?


M
ạ
c
Đă
ng Dung quê
ở
làng C
ổ
Trai, huy
ệ
n Nghi D
ươ
ng (H
ả
i D
ươ
ng). C
ụ
t
ổ b
ả
y
đờ

ầ
n, làm quan
đế
n ch
ứ
c Nh
ậ
p n
ộ
i hành khi
ể
n, Th
ượ
ng th
ư
môn h
ạ
t
ả
bộ
c
x
ạ
.
Ông
đă
t
ừ
ng
đ

ễ
n, ng
ườ
i nào c
ũ
ng có tài n
ă
ng và xu
ấ
t kho
ẻ
.
Cu
ố
i
đờ
i nhà H
ồ
Vì b
ấ
t
đắ
c chí h
ọ đ
em con em
đế
n hàng gi
ặ
c Minh r
ồ

n, sinh
đượ
c ba trai: M
ạ
c
Đă
ng Dung là tr
ưở
ng, r
ồ
i
đế
n
Đố
c và Quy
ế
t. Hai em c
ủ
a
Đă
ng Dung
đề
u làm quan, khi
Đă
ng Dung lên ngôi vua thì phong c
ả
hai em t
ướ
c v
ươ

ạ
i
khôi ngô. T
ươ
ng truy
ề
n bà h
ọ
Nh
ữ
(
có tham v
ọ
ng mu
ố
n có ng
ườ
i ch
ồ
ng
đế
v
ươ
ng) trông th
ấ
y
Đă
ng Dung,
đ
em lòng yêu. Bà

Đă
ng Dung
đ
i d
ự
thi môn
đấ
u v
ậ
t, trúng
đ
ô l
ự
c s
ĩ
,
đượ
c sung vào chân túc v
ệ
chuyên c
ầ
m dù theo xe vua.
Nh
ư
ng
Đă
ng Dung ti
ế
n r
ấ

S
ơ
n Nam, gia phong Phó t
ướ
ng T
ả đ
ô đố
c. Tr
ả
i qua ba
đờ
i
vua Lê,
Đă
ng Dung
đượ
c phong Thái s
ư
Nhân Qu
ố
c công r
ồ
i
đế
n An H
ư
ng v
ươ
ng. L
ợ

ườ
ng ngôi. Lúc này tri
ề
u Lê
đă
quá m
ụ
c nát, m
ấ
t lòng dân nên s
ố đ
ông h
ướ
ng
v
ề
M
ạ
c
Đă
ng Dung
đă
ra
đ
ón
Đă
ng Dung v
ề
kinh. Trong t
ờ

ng, không gánh n
ổ
i ngôi tr
ờ
i. M
ệ
nh tr
ờ
i và lòng
ng
ườ
i h
ướ
ng v
ề
ng
ườ
i có
đứ
c và ng
ườ
i
đ
ó, trong th
ờ
i
đ
i
ể
m này, ch

c, b
ế
n trong tr
ị
n
ướ
c tr
ă
m h
ọ
yên vui, công
đứ
c l
ớ
n lao, tr
ờ
i ng
ườ
i
đề
u quy
ph
ụ
c". Hôm tuyên
đọ
c t
ờ
chi
ế
u nh

i ông vua khác lên ngôi. Vua Lê b
ị
giáng tru
ấ
t xu
ố
ng làm Cung v
ươ
ng, b
ị
t
ố
ng giam cùng v
ớ
i Thái h
ậ
u
ở
cung
Tây N
ộ
i r
ồ
i b
ị
gi
ế
t ch
ế
t.

ng làm D
ươ
ng
kinh, l
ậ
p cung
đ
i
ệ
n
ở
Cổ
Trai, truy tôn ông t
ổ b
ả
y
đờ
i là M
ạ
c
Đĩ
nh Chi làm "Ki
ế
n th
ủ
y Khâm minh v
ă
n hoàng
đế
".

ḿ
nh thành L
ă
ng (cho nên n
ơ
i
ấ
y v
ề
sau
đượ
c g
ọ
i là x
ứ
M
ả
L
ă
ng). Ông cho l
ậ
p con trai tr
ưở
ng là
Đă
ng Doanh làm Thái t
ử,
phong em trai là Quy
ế
t làm Tín

ớ
i vi
ệ
c
phong t
ướ
c cho con, anh em h
ọ
M
ạ
c, vua còn phong t
ướ
c cho m
ộ
t lo
ạ
t b
ầ
y tôi có công tôn phò.

V
ề đố
i ngo
ạ
i,
để
tranh th
ủ
nhà Minh, vua M
ạ

yên dân.Nhà Minh sai ng
ườ
i sang dò xét h
ư
th
ự
c,
Đă
ng Dung cùng các b
ầ
y tôi khác dùng vàng b
ạ
c lo lót nh
ữ
ng viên t
ướ
ng biên thùy
nhà Minh
để
tranh th
ủ
s
ự ủ
ng h
ộ
c
ủ

t Trung Hoa.Hoàn thi
ệ
n vi
ệ
c thi
ế
t l
ậ
p m
ộ
t tri
ề
u
đạ
i m
ớ
i, không nh
ữ
ng ph
ả
i ch
ố
ng ch
ọ
i v
ớ
i ph

i gánh vác vi
ệ
c n
ướ
c.

B
ắ
t ch
ướ
c các vua Tr
ầ
n, tháng 12 n
ă
m K
ỷ
Sử
u (1529) M
ạ
c
Đă
ng Dung nh
ườ
ng ngôi cho con là
Đă
ng Doanh làm vua
đượ
c
3 n
ă

ướ
c D
ụ
c M
ỹ
h
ầ
u, gi
ữ đ
i
ệ
n Kim Quang. Khi
Đă
ng Dung lên ngôi vua,
Đă
ng Doanh
đượ
c phong làm Thái t
ử. Ở
ngôi thái t
ử đượ
c 3 n
ă
m thì
lên ngôi vua. tháng Giêng n
ă
m Canh D
ầ
n (1530)
Đă

t ngôi
đ
i
ệ
n
nguy nga
ở
làng C
ổ
Trai cho
Đă
ng Dung
ở
.
M
ỗ
i tháng 2 l
ầ
n vào ngày 8 và 22,
Đă
ng Doanh d
ẫ
n qu
ầ
n th
ầ
n t
ớ
i
tŕ

t quan tr
ọ
ng làm ngo
ạ
i viên cho
Đă
ng Doanh
và v
ẫ
n
đị
nh
đo
ạ
t nh
ữ
ng vi
ệ
c tr
ọ
ng
đạ
i c
ủ
a qu
ố
c gia. T
ừ
khi
Đă

ề
u l
ầ
n tr
ự
c ti
ế
p c
ầ
m quân
vào
đ
ánh, nh
ư
ng không th
ắ
ng n
ổ
i. Quan Lê tri
ề
u do Nguy
ễ
n Kim ch
ỉ
duy d
ự
a vào vùng r
ừ
ng núi Thanh Hoá giáp v
ớ

v
ượ
t bi
ể
n sang nhà Minh c
ầ
u vi
ệ
n. Nhà Minh
đư
a quân sang
đ
ánh nhà M
ạ
c. Tr
ướ
c
t́
nh
h́
nh
đ
ó, M
ạ
c
Đă
ng Dung
li
ề
n sai ng

y r
ơ đ
ây là m
ộ
t c
ơ
h
ộ
i ti
ế
n
đ
ánh
Đạ
i Vi
ệ
t. Vua Minh sai t
ướ
ng C
ừ
u Loan
đ
em m
ộ
t
đạ
o quân
l
ớ
n áp sát biên gi

m quy
ề
n c
ủ
a
Đă
ng Doanh, tri
ề
u M
ạ
c
đă
làm
đượ
c khá nhi
ề
u vi
ệ
c mà s
ử
nhà Lê sau này c
ũ
ng ghi
nh
ậ
n.Đ
ó là vi

ọ
n nhân tài. D
ướ
i tri
ề
u M
ạ
c nhi
ề
u trí th
ứ
c
có danh ti
ế
ng
đă
ra thi
đỗ đạ
t cao nh
ư
Nguy
ễ
n B
ỉ
nh Khiêm, Giác H
ả
i, Nguy
ễ
n Thi
ế

i trung h
ư
ng nhà Lê ch
ư
a
đủ
m
ạ
nh
để đ
em quân ra B
ắ
c.
Để
d
ẹ
p bọ
n tr
ộ
m c
ướ
p,
Đă
ng Doanh
đư
a ra m
ộ
t k
ế
sách hay, vua ra l

ừ
đấ
y, nh
ữ
ng ng
ườ
i
đ
i buôn bán ch
ỉ đ
i tay không, không ph
ả
i
đ
em khí gi
ớ
i t
ự
v
ệ
.
Trong kho
ả
ng m
ấ
y n
ă
m luôn thêm
đượ
c mùa,

t l
ầ
n, dân b
ố
n tr
ầ
n
đề
u
đượ
c
yên
ổ
n.Đă
ng Doanh ch
ỉ
làm vua
đượ
c 10 n
ă
m thì m
ấ
t. Ng
ườ
i k
ế
nghi

ng,
th
ứ
t
ư
là L
ư
T
ườ
ng, th
ứ
5 là L
ư
Hoà, th
ứ
6 là Hi
ệ
p Cung và th
ứ
7 là
Đ
ôn Nh
ượ
ng, phong
Ứ
ng v
ươ
ng.

Phúc H

ng th
ẳ
ng. Tình hình
ở
phía Nam c
ũ
ng nguy c
ấ
p: quân
độ
i Lê
trung h
ư
ng sau 7 n
ă
m chiêu binh luy
ệ
n m
ă đă đủ
s
ứ
c v
ề đ
ánh chi
ế
m Ngh
ệ
An và hai n
ă
m sau n

i là M
ạ
c Phúc H
ả
i lên n
ố
i ngôi n
ă
m
Tân S
ử
u (1541).Lúc này,
ở
Trung Qu
ố
c, Minh Th
ế
Tông
đ
em vi
ệ
c Nam chinh ra lu
ậ
n bàn, r
ấ
t nhi
ề

ọ bộ
th
ị
lang
Đườ
ng Tr
ụ
dâng s
ớ
tŕ
nh
bày 7
đ
i
ề
u không nên
đ
ánh An Nam, cho r
ằ
ng các th
ờ
i vua tr
ướ
c ch
ư
a bao gi
ờ
th
ắ
ng l

p ngôi Tr
ầ
n v
ậ
y; n
ế
u
Đă
ng Dung
ch
ị
u dâng bi
ể
u n
ộ
p c
ố
ng thì coi nh
ư đượ
c".Vua Thê Tông nhà Minh và l
ũ
tri
ề
u th
ầ
n bàn
đ

đô đố
c, Mao Bá Ôn làm tham tán quân v
ụ
ph
ụ
trách vi
ệ
c
đ
ánh d
ẹ
p, H
ộ bộ
th
ị
lang và Cao Công Thi
ề
u
đ
i
đố
c thúc quân l
ươ
ng
ở
các t
ỉ
nh Vân Nam, Qu
ả
ng

i cho nhà M
ạ
c là có th
ậ
t. Nh
ư
ng
M
ạ
c
Đă
ng Dung c
ũ
ng bi
ế
t
đượ
c n
ộ
i b
ộ
tri
ề
u Minh không nh
ấ
t trí trong vi
ệ
c
đ
ánh An Nam. Qua viên t

ạ
c
Đă
ng Dung ph
ả
i
đ
ích thân
đế
n v
ử
a quân, n
ộp
đấ
t d
ự
ng m
ố
c, b
ỏ đế
hi
ệ
u
đă
ti
ế
m x
ư
ng và theo chính sóc (các ngày l
ễ

ă
i binh. Rút bài h
ọ
c t
ừ
cha con h
ọ
H
ồ,
M
ạ
c
Đă
ng Dung lúc này tuy
đă
nh
ườ
ng ngôi cho con ti
ế
p sau là cháu, tr
ở
v
ề
s
ố
ng c
ả
nh
đ
i

ạ
i 4
độ
ng, xin n
ộ
i ph
ụ

Ông già M
ạ
c
Đă
ng Dung m
ặ
c dù
ḷ
ng không mu
ố
n v
ẫ
n
ph
ả
i g
ắ
ng s
ứ
c cu
ố
i cùng ch

ố
n r
ấ
t nhi
ề
u n
ă
m x
ươ
ng máu c
ủ
a c
ả
hai bên. Sau s
ự
ki
ệ
n quá s
ứ
c
đ
ó, tr
ở
v
ề
Cổ
Trai s
ố
ng nh
ữ

n
ă
m, làm Thái th
ượ
ng hoàng 12 n
ă
m, th
ọ
59 tu
ổ
i. Ông có
để
l
ạ
i di chúc: không làm
đ
àn chay cúng ph
ậ
t, khuyên Phúc H
ả
i
ph
ả
i nhanh chóng v
ề
kinh s
ư để
tr
ấ
n an nhân tâm và x

hàng
ở
c
ử
a
ả
i,
xin tuân theo chính sóc N
ế
u xem M
ạ
c
Đă
ng Dung là k
ẻ
có t
ộ
i
đầ
u hàng mà ch
ư
a có th
ể
khinh su
ấ
t cho t
ướ
c và
đấ
t, thì h

đ
ô th
ố
ng s
ứ
ty và m
ộ
t qu
ả ấ
n b
ạ
c và c
ũ
ng tháng 12 n
ă
m
đó
(1542) M
ạ
c Phúc H
ả
i lên tr
ấ
n Nam Quan h
ộ
i khám và nh
ậ
n l
ị
ch

ng s
ứ
ty.Th
ờ
i M
ạ
c Phúc H
ả
i, theo l
ờ
i bàn c
ủ
a thi
ế
u s
ư
M
ạ
c Ninh Bang
đă
ti
ế
n hành vi
ệ
c chia c
ấ
p l

ch
ố
ng l
ạ
i Nam Tri
ề
u.Trong khi
đ
ó, t
ạ
i Nam Tri
ề
u, quân binh do Lê Trang Tông t
ự
làm t
ướ
ng
đă
kéo ra Yên Mô (Ninh
B́
nh), Thái s
ư
H
ư
ng Qu
ố
c

ng
phía Nam tri
ề
u ngày càng
đượ
c c
ủ
ng c
ố.
M
ạ
c Phúc H
ả
i l
ạ
i th
ườ
ng say mê hát x
ướ
ng, thích ch
ơ
i ch
ọ
i gà, ít quan tâm
đế
n tri
ề
u
chính, m
ọ

MẠC PHÚC HẢI (1541-1546)


Phúc Nguyên là con tr
ưở
ng c
ủ
a Phúc H
ả
i, n
ố
i ngôi vào tháng 5 n
ă
m Bính Ng
ọ
(
1546). V
ì
vua m
ớ
i n
ố
i ngôi
c̣
n nh
ỏ
tu
ổ
i nên
m

đă
b
ắ
t
đầ
u l
ụ
c
đụ
c. Nguyên do khi Phúc H
ả
i m
ấ
t, t
ướ
ng nhà M
ạ
c là Ph
ạ
m T
ử
Nghi m
ư
u l
ậ
p Hoàng v
ươ
ng Chính Trung (là con th
ứ
c

Trác D
ươ
ng, H
ươ
ng Nhân, Thái
B́
nh), nh
ư
ng b
ị
T
ử
Nghi
đ
ánh thua. Sau vì th
ế
cô T
ử
Nghi
đ
em
Chính Trung ra chi
ế
m ng
ườ
i c
ướ
p c
ủ
a

m c
ấ
p phát l
ươ
ng th
ự
c.VÌ l
ụ
c
đụ
c n
ộ
i b
ộ,
Chính Trung
ở đấ
t Minh
đ
em vi
ệ
c Nguy
ễ
n Kính chuyên quy
ề
n tâu lên Vi
ệ
n

Nghi
ở
H
ả
i
D
ươ
ng, M
ạ
c Kính
Đ
i
ể
n và Lê Bá Ly ph
ả
i h
ộ
t
ố
ng M
ạ
c Phúc Nguyên lên c
ử
a Tr
ấ
n Nam, dùng m
ọ
i l
ờ
i l

u (1549) Sau s
ự
ki
ệ
n
ấ
y có ng
ườ
i dâng s
ớ
khuyên M
ạ
c Phúc Nguyên ph
ả
i bi
ế
t t
ự
ḿ
nh trông coi chính s
ự
vì
đă
l
ớ
n tu
ổ

c phong cho Lê
Bá Ly làm Thái t
ể
,
Ph
ụ
ng Qu
ố
c công, t
ừ đ
ó Bá Ly tr
ở
thành ng
ườ
i n
ắ
m gi
ữ
binh quy
ề
n và tri
ề
u chính, uy th
ế
ngày m
ộ
t l
ớ
n,
con em trong nhà Bá Ly

ổ
i lên;
Ph
ạ
m Qu
ỳ
nh, Ph
ạ
m Dao, c
ả
hai cha con tr
ướ
c kia là tôi t
ớ
Lê Bá Ly nay có chút vinh hi
ể
n l
ạ
i ghen t
ứ
c gièm pha. M
ạ
c Phúc
Nguyên
đă
tin theo Ph
ạ
m Qu
ỳ
nh, và th

nh t
ướ
ng b
ỏ
nhà M
ạ
c ch
ạ
y theo Lê. Thánh th
ế
quân Trung H
ư
ng
ngày càng tr
ở
nên m
ạ
nh m
ẽ
.
M
ạ
c Phúc Nguyên th
ấ
y v
ậ
y l
ấ
y làm lo s
ợ

ă
m
Đ
inh T
ỵ
,
M
ạ
c Phúc Nguyên sai Kính
Đ
i
ể
n
đ
em quân vào
đ
ánh Thanh Hoá; Ph
ạ
m Qu
ỳ
nh, Ph
ạ
m Dao
đ
ánh
Ngh
ệ
An. Quân M
ạ
c thua to. M

ngày, may g
ặ
p
đượ
c m
ộ
t ng
ườ
i
đ
ánh cá c
ứ
u s
ố
ng. Th
ừ
a th
ắ
ng quân Lê
-
Tr
ị
nh huy
độ
ng h
ơ
n 5 v
ạ
n quân thu
ỷ

ạ
i sai t
ướ
ng ch
ẹ
n l
ố
i v
ề
,
quân Lê
-
Tr
ị
nh ch
ế
t
đế
n quá n
ử
a, hàng ch
ụ
c viên t
ướ
ng b
ị
gi
ế
t, thuy
ề

đ
ánh phá các t
ỉ
nh h
ậ
u ph
ươ
ng c
ủ
a M
ạ
c nh
ư S
ơ
n Tây,
Tuyên Quang, H
ư
ng Hoá, Kinh B
ắ
c, H
ả
i D
ươ
ng M
ạ
c Phúc Nguyên ph
ả
i rút vào
pḥ
ng th

ử
a làm
hi
ệ
u. B
ị
quân Tr
ị
nh
đ
ánh tr
ự
c ti
ế
p vào các huy
ệ
n
Đ
ông Tri
ề
u, Giáp S
ơ
n, Chí Linh, quân M
ạ
c ph
ả
i ra huy
ệ
n Thanh Trì.


b
ệ
nh
đậ
u mùa. Ông vua M
ạ
c tr
ẻ
này
ở
ngôi
đượ
c 18 n
ă
m.

MẠC PHÚC NGUYÊN (1546-1561)



MẠC MẬU HỢP (1562-1592)
M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p là con c
ả
c

ă
m
ấ
y (1562), h
ọ
M
ạ
c ng
ờ
Thái b
ả
o V
ă
n Qu
ố
c công Ph
ạ
m Dao
có lòng khác bèn gi
ế
t
đ
i.N
ă
m Giáp T
ư
(

ệ
c
b
ạ
i l
ộ,
ph
ả
i giáng xu
ố
ng làm th
ứ
nhân. M
ạ
c Kính
Đ
i
ể
n cho l
ấ
y con th
ứ
là M
ạ
c Kính Phu làm
Đườ
ng An v
ươ
ng, giao gi
ữ

N
ă
m Bính D
ầ
n (1566) M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p d
ờ
i v
ề ở
quán B
ồ Đề
,
sai L
ạ
i b
ộ
th
ượ
ng th
ư
kiêm
Đ
ông các
đạ
i h

ề
n
ướ
c.Nguyên là vào n
ă
m M
ậ
u Thân (1548) Quang Bí
đượ
c c
ử đ
i s
ứ
lo vi
ệ
c c
ố
ng ti
ế
n hàng n
ă
m. Ông
đế
n Nam Ninh, b
ị
ng
ườ

ứ
quán ch
ớ
minh xét.
B
ấ
y gi
ờ
Phúc Nguyên m
ấ
y n
ă
m li
ề
n b
ỏ
vi
ệ
c c
ố
ng nên không dám tâu xin.
Đế
n n
ă
m Quí H
ợ
i (1563) viên quan
ở
L
ưỡ

ớ
i
B
ắ
c Kinh l
ạ
i b
ị
l
ư
u gi
ữ
ch
ờ đợ
i
ở s
ứ
quán. M
ặ
c dù ch
ờ đợ
i r
ấ
t lâu nh
ư
ng Quang Bí v
ẫ
n kính c
ẩ
n gi

ừ
a th
ươ
ng
t́
nh m
ớ
i tâu vua Minh cho dâng
n
ộ
p l
ễ
ph
ẩ
m và cho Quang Bí v
ề
n
ướ
c. Cu
ộ
c
đ
i s
ứ
c
ủ
a Quang Bí chi
ế
m k
ỉ

đ
i tóc mây xanh m
ướ
t, khi tr
ở
v
ề
râu tuy
ế
t b
ạ
c ph
ơ
!
Ng
ườ
i nhà Minh ví
ông nh
ư
Tô V
ũ
x
ư
a
đ
i s
ứ
sang Hung nô!

Khi v

Đ
ông Kinh,
đắ
p thành
ở
bên ngoài
c
ử
a Nam, d
ự
ng m
ộ
t ngôi
đ
i
ệ
n b
ằ
ng tranh tre
để ở
.
Th
ế
r
ồ
i n
ă
m
Đ
inh S

n Khuê là nàng V
ũ
Th
ị
Hoành làm v
ợ
,
l
ậ
p làm Chính phi.

Vào th
ờ
i
đ
i
ể
m này,
ở
phía Nam Tri
ề
u, Tr
ị
nh Ki
ể
m
đă
ch
ế
t, binh quy

u, sau khi vào
Đ
ông Kinh, M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p ham ch
ơ
i b
ờ
i, say
đắ
m t
ử
u s
ắ
c, không
để ư
gì
đế
n vi
ệ
c n
ướ
c. R
ấ
t nhi
ề

m M
ậ
u D
ầ
n (1578), M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p b
ị
sét
đ
ánh vào cung, li
ệ
t n
ử
a ng
ườ
i, ch
ữ
a m
ă
i m
ớ
i kh
ỏ
i. Lúc này
r

ệ
c, đề
u chán n
ả
n, mu
ố
n rút
v
ề ở ẩ
n.

Th
ấ
y Giáp Tr
ừ
ng là ng
ườ
i h
ế
t lòng, M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p phong ch
ứ
c Th
ượ
ng th

m Canh Thìn (1580), M
ạ
c Kính
Đ
i
ể
n, ng
ườ
i có uy quy
ề
n danh v
ọ
ng và là tr
ụ
c
ộ
t c
ủ
a tri
ề
u
đ́
nh M
ạ
c qua
đờ
i,
lòng ng
ườ
i hoàng mang. Chính quy

ạ
i
vong: quan l
ạ
i hèn nhát, c
ơ
h
ộ
i và vô trách nhi
ệ
m ch
ỉ
ham
đụ
c khoét làm giàu. Tri
ề
u th
ầ
n thì không hi
ế
n
đượ
c k
ế
sách gì
để
ch
ố
ng l
ạ

i th
ườ
ng v
ề
s
ố
ng
ở
D
ươ
ng
kinh, vì th
ế
vi
ệ
c tri
ề
u bê b
ố
i không ai quy
ế
t
đ
oán. Các quan có vi
ệ
c
đế
n y
ế
t ki

u bàn vi
ệ
c.Hàng
đố
ng s
ơ
t
ấ
u tâm huy
ế
t g
ử
i lên khuyên M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p thay
đổ
i chính s
ự,
song vô hi
ệ
u.
i m
ớ
i kh
ỏ
i. Kh
ỏ
i b
ệ
nh,
M
ậ
u H
ợ
p l
ạ
i lao ngay vào
ă
n ch
ơ
i. N
ă
m Nhâm Ng
ọ
(
1582), M
ậ
u H
ợ
p cho d
ự

ệ
c, ch
ơ
i b
ờ
i. Ngôi
đ
i
ệ
n v
ừ
a làm xong thì m
ộ
t bu
ổ
i t
ố
i b
ị
h
ỏ
a ho
ạ
n, cháy tr
ụ
i. N
ă
m
Đ
inh

ấ
t kh
ẩ
n tr
ươ
ng (xong trong 1 n
ă
m). Vào thành, M
ậ
u H
ợ
p ch
ỉ
nh
đố
n xe ng
ự
a, m
ở
tri
ề
u ban v
ă
n v
ơ

= =


=


==

==
ọ
vi
ệ
c l
ư
do t
ừ
ch
ố
i ho
ặ
c xin
ngh
ỉ
vi
ệ
c. Ngay c
ả
ông chú c
ủ
a M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p là M
ạ
c
Đ

ữ
a tu b
ổ
gia c
ố
thành Th
ă
ng Long và ch
ỉ
nh trang các
đườ
ng ph
ố.
H
ợ
p
sai các x
ứ
Tây (S
ơ
n Tây) và x
ứ
Nam (S
ơ
n Nam)
đắ
p l
ũ
y
đấ

ạ
c M
ậ
u H
ợ
p. Sau
đ
ó theo l
ờ
i khuyên c
ủ
a Giáp Tr
ừ
ng, vua M
ạ
c
còn cho
đắ
p thêm 3 lu
ỹ đấ
t
ở
bên ngoài thành
Đạ
i La t
ừ
Nh
ậ
t Chiêu qua Tây H
ồ

ắ
m chông gai, bao vây ngoài thành.Nhi
ề
u vi
ệ
c trái luân th
ườ
ng
đă
x
ả
y ra trong tri
ề
u th
ầ
n h
ọ
M
ạ
c: N
ă
m Canh D
ầ
n (1590), v
ợ
M
ạ

ỡ
l
ở
,
c
ả
hai
đề
u b
ị
gi
ế
t. Chính
s
ự
tri
ề
u
đ́
nh M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p ngày càng
đổ
nát, binh l
ự
c suy y

ng l
ự
c l
ượ
ng ch
ố
ng tr
ả đế
n 10 v
ạ
n
quân, nh
ư
ng nhà M
ạ
c v
ẫ
n thua tr
ậ
n. M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p bỏ
kinh thành Th
ă
ng Long sang b
ế

n lao vào
ă
n ch
ơ
i trác táng. Th
ấ
y Nguy
ễ
n Th
ị
Niên, con gái c
ủ
a Nguy
ễ
n Quy
ệ
n, v
ợ
tr
ấ
n th
ủ
Nam
đạ
o S
ơ
n qu
ậ
n công Bùi V
ă

n Khuê
-
m
ộ
t t
ướ
ng tài th
ố
ng l
ĩ
nh toàn b
ộ
l
ự
c l
ượ
ng thu
ỷ
quân c
ủ
a M
ạc
-
để
c
ướ
p v
ợ
Khuê. Bi
ế

ng
l
ạ
i l
ệ
nh vua M
ạ
c. M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p m
ấ
y l
ầ
n v
ờ
i không
đượ
c ph
ả
i cho quân t
ướ
ng
đế
n h
ỏ
i t

ừ
ng,
thu nh
ậ
n ngay và cho quân ra c
ứ
u V
ă
n Khuê. Th
ế
là thu
ỷ
quân, ch
ỗ
m
ạ
nh nh
ấ
t c
ủ
a binh l
ự
c nhà M
ạ
c do Bùi V
ă
n Khuê n
ắ
m
gi

y quân, nay
đă
có Bùi V
ă
n Khuê, Tùng li
ề
n m
ở
m
ộ
t lo
ạ
t nhi
ề
u
đợ
t t
ấ
n công b
ằ
ng
đườ
ng th
ủ
y
xu
ố
ng vùng Kinh D
ươ
ng c

nh thu
đượ
c r
ấ
t nhi
ề
u vàng b
ạ
c c
ủ
a c
ả
i,
đồ
dùng và con gái,
b
ắ
t Thái h
ậ
u nhà M
ạ
c gi
ả
i v
ề
Th
ă
ng Long. T
ớ
i sông B

ề
n bính cho con trai là Toàn lên làm vua còn mình thì ch
ạ
y tr
ố
n.Quân Tr
ị
nh th
ừ
a th
ắ
ng phá tan quân c
ủ
a M
ạ
c Kính Ch
ỉ ở
Tân M
ỹ
thu
ộ
c Thanh Hà, thu chi
ế
n thuy
ề
n và khí gi
ớ

ị
nh xin hàng. M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p ch
ạ
y tr
ố
n t
ạ
i m
ộ
t ngôi chùa
ở
huy
ệ
n Ph
ươ
ng Nh
ă
n (B
ắ
c Ninh). Quân Tr
ị

n chùa, th
ấ
y M
ậ
u H
ợ
p nghi
ễ
m nhiên ng
ồ
i x
ế
p
b
ằ
ng,
đ
ang t
ụ
ng kinh. Lính Tr
ị
nh g
ạ
n h
ỏ
i, M
ậ
u H
ợ
p gi

ng th
ờ
ph
ậ
t, công
đứ
c chuyên làm". Quân s
ĩ
th
ấ
y nhà s
ư ă
n nói ho
ạ
t b
ạ
t,
khéo léo, bi
ế
t ch
ắ
c là M
ậ
u H
ợ
p li
ề
n b
ắ
t gi

t bình r
ượ
u u
ố
ng cho
đă
".
Quân s
ĩ
cấ
p cho bình r
ượ
u.
U
ố
ng xong, M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p ng
ậ
m ngùi than r
ằ
ng:

"Nghi
ệ
p ch

p ngôi,
đế
n n
ỗ
i con cháu ngày nay ph
ả
i m
ắ
c t
ộ
i n
ặ
ng nh
ư
v
ậ
y. Mong t
ướ
ng s
ĩ
d
ẫ
n tôi
đế
n tr
ướ
c hoàng
đế
,
để

ả
i v
ề
kinh s
ư.
Sau
đ
ó, M
ậ
u H
ợ
p ph
ả
i ch
ị
u treo s
ố
ng ba ngày, xong
chém
đầ
u
ở
b
ă
i cát B
ồ Đề
,
th
ủ
cấ

p lên ngôi lúc 2 tu
ổ
i,
ở
ngôi 29 n
ă
m, khi ch
ế
t 31 tu
ổ
i.Con trai M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p là Toàn,
đượ
c M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p nh
ườ
ng ngôi, t

đ
em chém
đầ
u t
ạ
i b
ế
n Th
ả
o Tân.Nh
ư
v
ậ
y h
ọ
M
ạ
c t
ừ Đă
ng Dung
đế
n M
ậ
u H
ợ
p, truy
ề
=

==
== Sau
đ
ó con cháu nhà M
ạ
c rút lên Cao B
ằ

ư
ng
đế
mà ch
ỉ
tr
ấ
n th
ủ ở
vùng núi phía B
ắ
c thôi. S
ử
nhà Lê chép vào tháng 7 n
ă
m
Giáp Ng
ọ
(
1594),
Đ
à qu
ố
c công nhà M
ạ
c là M
ạ
c Ng
ọ
c Li

i ph
ụ
c h
ư
ng,
đ
ó là s
ố
tr
ờ
i. B
ọ
n ta nên tránh
ở
n
ướ
c khác, ch
ứ
a nuôi uy s
ứ
c, ch
ị
u khu
ấ
t
đợ
i th
ờ
i, xem khi nào m
ệ

ị
th
ươ
ng, không
đượ
c vi
ệ
c gì. N
ế
u th
ấ
y quân h
ọ đế
n thì nên tránh, ch
ớ
có
đ
ánh nhau, c
ố
t ph
ả
i gi
ữ
cẩ
n là h
ơ
n. L
ạ
i
ch

i b
ị
tri
ề
u
đ
ì
nh Lê
-
Tr
ị
nh d
ẹ
p yên.Các
đờ
i vua M
ạ
c:

1. M
ạ
c
Đă
ng Dung

(1527
-

5. M
ạ
c M
ậ
u H
ợ
p
(1562
-
1592)

Vua Lê

Miế
u hi
ệ
u
Niên hi
ệ
u
Tên hu
ư
Nă
m tr
ị
v́
Tu
ổ
i th
ọ

Đứ
c Long (1629
-
1643)

D
ươ
ng
Hò
a
(1635
-
1643)
Lê Duy K
ỳ
1619-1643
56
Lê Chân Tông
Phúc Thái
Lê Duy H
ự
u
1643-1649
20
Lê Th
ầ
n Tông (l
ầ
n 2)
Khánh

n Tông
C
ả
nh Tr
ị
Lê Duy V
ũ
1663-1671
18
Lê Gia Tông
D
ươ
ng
Đứ
c (1672
-
1773)

Đứ
c Nguyên (1674
-
1675)
Lê Duy H
ợ
i
1672-1675
15
Lê Hy Tông
V
ĩ

-
1729)
Lê Duy
Đườ
ng
1705-1728
52
Hôn
Đứ
c Công
V
ĩ
nh Khánh
Lê Duy Ph
ươ
ng
1729-1732
Lê Thu
ầ
n Tông
Long
Đứ
c
Lê Duy T
ườ
ng
1732-1735
37
Lê
Ý

Lê Duy K
ỳ
1787-1789
28


Vua Kính Tông húy là Duy Tân, là con th
ứ
c
ủ
a Th
ế
Tông. Khi vua Th
ế
Tông b
ă
ng,
B́
nh An v
ươ
ng Tr
ị
nh Tùng cùng v
ớ
i tri
ề
u
th
ầ
n cho r

đư
a lên ngôi ngày 27 tháng 8 n
ă
m K
ỷ
H
ợ
i (1599),
đạ
i xá,
đổ
i niên hi
ệ
u là Thu
ậ
n
Đứ
c,
l
ấ
y n
ă
m Canh T
ư
(
1600) làm n
ă
m Thuân
Đứ
c th

n theo m
ộ
t c
ụ
c di
ệ
n m
ớ
i.
Ở
ngoài B
ắ
c, v
ề
c
ơ
b
ả
n h
ọ
Tr
ị
nh v
ớ
i tài n
ă
ng quân s
ự
và thái
độ

ng B
ắ
c B
ộ.
Nh
ư
ng các d
ư đả
ng c
ủ
a nhà M
ạ
c thì v
ẫ
n n
ổ
i lên kh
ắ
p các t
ỉ
nh trung du và mi
ề
n núi Vi
ệ
t B
ắ
c. Nhà
Lê Tr
ị
nh v

nh Kiên, T
ạ
Th
ế
Phúc, Nguy
ễ
n Kh
ả
i, Nguy
ễ
n H
ắ
c, Nguy
ễ
n Duy Thì
đ
em quân
đ
ánh M
ạ
c. C
ũ
ng vào
th
ờ
i này v
ấ
n
đề
tranh giành quy

c Nguy
ễ
n Hoàng t
ự ư bỏ
vào Thu
ậ
n Qu
ả
ng. Nhân c
ơ
h
ộ
i
ấ
y d
ư đả
ng c
ủ
a nhà M
ạ
c l
ạ
i n
ổ
i lên.Trong
t́
nh

i ph
ủ
,
còn vua Kính Tông thì b
ị
bứ
c th
ắ
t c
ổ
ch
ế
t ngày 12 tháng 5 n
ă
m K
ỷ
Mùi (1619).

LÊ KÍNH TÔNG (1600-1619)


Vua Th
ầ
n Tông hu
ý
là Duy K
ỳ
,
con tr
ưở

m
Đ
inh Mùi (1607). Nh
ư
v
ậ
y, Duy K
ỳ
là
cháu ngo
ạ
i c
ủ
a Bình An v
ươ
ng Tr
ị
nh Tùng. Khi vua kính Tông b
ị
bu
ộ
c th
ắ
t c
ổ
ch
ế
t,
Bì
nh An v

i cao, m
ặ
t r
ồ
ng, thông minh, h
ọ
c
r
ộ
ng, m
ư
u l
ượ
c sâu s
ắ
c, gi
ỏ
i v
ă
n ch
ươ
ng.
Đ
ây c
ũ
ng là m
ộ
t ông vua có quan h
ệ
th

nh Tùng m
ấ
t, Tr
ị
nh Xuân l
ạ
i m
ộ
t l
ầ
n n
ữ
a
đ
em quân n
ổ
i lên
đị
nh
tranh ngôi chúa, v
ươ
ng th
ế
t
ử
Tr
ị
nh Tráng cùng vua
đ
em quân v

ệ
c l
ấ
y Ng
ọ
c Trúc
đă để
l
ạ
i
ti
ế
ng x
ấ
u cho vua sua này. Ch
ẳ
ng là tr
ướ
c
đ
ó Ng
ọ
c Trúc
đă
l
ấ
y chú h
ọ
c
ủ

đ
em Ng
ọ
c Trúc dâng vua, vua l
ấ
y vào cung. Tri
ề
u th
ầ
n nh
ư
Tr
ạ
ng nguyên Nguy
ễ
n Th
ự
c, Nguy
ễ
n Danh Th
ế
nhi
ề
u l
ầ
n can vua, vua không nghe, và nói: "Trót
đă
xong vi
ệ
c, l

ậ
u.Duy Hi
ệ
u
đượ
c vua cha nh
ườ
ng ngôi t
ừ
lúc lên 13 tu
ổ
i, l
ấ
y niên hi
ệ
u là Chân Tông. Trong th
ờ
i gian Chân Tông
ở
ngôi, có m
ộ
t
vi
ệ
c
đ
áng chú

c nhà Minh phong t
ướ
c v
ươ
ng, tr
ướ
c
đ
ó ch
ỉ
phong An Nam
đ
ô th
ố
ng
s
ứ.

N
ă
m K
ỷ
M
ă
o (1649),
ở
ngôi
đượ
c 7 n
ă

ị
b
ạ
o b
ệ
nh, xu
ố
ng chi
ế
u
đổ
i niên hi
ệ
u làm V
ạ
n Khánh n
ă
m th
ứ
nh
ấ
t. C
ũ
ng nhâp d
ị
p này vua cho thay
đổ
i ngôi Thái t
ử.
Ch

làm Hoàng thái t
ử,
ph
ế
Duy Tào làm th
ứ
nhân, theo v
ề
h
ọ
m
ẹ
.

Ngày 22 tháng 9 n
ă
m
đ
ó, vua b
ă
ng. Nh
ư
v
ậ
y vua Th
ầ
n Tông nhà Lê là ông vua th
ứ
hai sau Lê Thánh Tông có s
ố

ế
t không
có ng
ườ
i n
ố
i, l
ạ
i ra làm vua thêm 13 n
ă
m n
ữ
a, th
ọ
56 tu
ổ
i. Ông vua này tr
ị
vì tr
ả
i qua ba
đờ
i v
ươ
ng bên ph
ủ
chúa Tr
ị
nh: T
ừ

ầ
n Tông
là b
ậ
c vua gi
ỏ
i, nh
ư
ng có chê
ở
hai
đ
i
ể
m: ch
ố
n cung vi không có
đế độ
và mê ho
ặ
c ph
ậ
t giáo.


LÊ TH
Ầ
N TÔNG (1619-1643) (1649-1662) LÊ CHÂN TÔNG (1643-1649) - TRỊNH
TRÁNG


ậ
p lên. Tr
ướ
c
đ
ó vua Lê Chân Tông m
ấ
t không có con n
ố
i, Th
ầ
n Tông l
ạ
i ph
ả
i ti
ế
p t
ụ
c ngôi vua, lúc này ch
ư
a
có ng
ườ
i l
ậ
p làm Thái t
ử
nên Th
ầ

n (1662) khi Duy V
ũ đă
lên 9 tu
ổ
i, tr
ướ
c khi m
ấ
t vua cho l
ậ
p
Duy V
ũ
làm Hoàng thái t
ử,
n
ố
i ngôi. Duy V
ũ
là con do Ph
ạ
m Th
ị
Ng
ọ
c H
ậ
u, ng
ườ
i làng Qu

ị
nh Th
ị
Ng
ọ
c Áng làm Hoàng h
ậ
u. Tr
ị
nh Th
ị
Ng
ọ
c Áng là con gái th
ứ
c
ủ
a Tây v
ươ
ng Tr
ị
nh T
ạ
c. Khi nhà vua lên ngôi
đ
ón vào trong cung, l
ấ
y làm Hoàng h
ậ
u.

ươ
ng H
ạ
o và
Đồ
ng T
ồ
n Tr
ạ
ch sang nhà Thanh n
ộ
p l
ễ
c
ố
ng hàng n
ă
m và t
ạ ơ
n vi
ệ
c t
ặ
ng b
ạ
c l
ụ
a.
Đ
ây là l

ố
i. Nhà s
ử
h
ọ
c
Phan Huy Chú vi
ế
t: vua th
ầ
n thái nghiêm trang, t
ừ
ch
ấ
t khoan h
ậ
u, ng
ồ
i ch
ắ
p tay gi
ữ
nghi
ệ
p n
ướ
c, trong n
ướ
c yên tr
ị

i lên 2 tu
ổ
i, v
ươ
ng Tr
ị
nh T
ạ
c và v
ươ
ng th
ị
là Tr
ị
nh Th
ị
Ng
ọ
c Lung
đ
ón v
ề
nuôi
ở
trong v
ươ
ng ph
ủ
, d
ạ

n
v
ă
n v
ơ
tr
ă
m quan l
ậ
p Hoàng
đế
Lê Duy C
ố
i lên ngôi vua, khi
đ
ó ông m
ớ
i 11 tu
ổ
i. Vua làm l
ễ đă
ng quang nào ngày 19 tháng
11 n
ă
m Tân H
ợ
i (1671), l
ấ
y niên hi
ệ

c Hoàn (quê
ở
x
ă
Phúc L
ộ
c, huy
ệ
n Th
ụ
y Nguyên, Thanh
Hoá) làm Chiêu Nghi.

Nhà vua di
ệ
n m
ạ
o khôi ngô, thân th
ể
v
ạ
m v
ỡ
,
tính khoan hoà, có
độ
l
ượ
ng c
ủ

ầ
n Tông và là em c
ủ
a Gia Tông. Khi Th
ầ
n
Tông qua
đờ
i, ông còn n
ằ
m trong b
ụ
ng m
ẹ
m
ớ
i
đượ
c 4 tháng. Th
ầ
n Tông d
ặ
n
ḍ
Tây v
ươ
ng Tr
ị
nh T
ạ

ẵ
n, r
ũ
tay áo mà h
ưở
ng cu
ộ
c th
ị
nh tr
ị
. K
ỷ
c
ươ
ng thì ch
ấ
n h
ư
ng, th
ưở
ng ph
ạ
t thì
nghiêm túc và công minh, ph
ầ
n nhi
ề
u các công khanh
đề

ướ
i niên hi
ệ
u V
ĩ
nh Tr
ị
(
1676-
1680) và Chính Hoà (1681
-
1704). Ng
ườ
i
đờ
i b
ấ
y gi
ờ
ca ng
ợ
i là b
ậ
c nh
ấ
t th
ờ
i Trung H
ư
ng. Tháng 4 n

ng c
ả
nh nhàn 12 n
ă
m n
ữ
a m
ớ
i m
ấ
t,
th
ọ
54 tu
ổ
i.


LÊ HY TÔNG (1676
-1704)


Vua hu
ý
là Duy
Đườ
ng, con tr
ưở
ng Lê Hy Tông,
đượ

ệ
p thái
b́
nh, không x
ả
y binh
đ
ao vì chi
ế
n tranh Tr
ị
nh
-
Nguy
ễ
n t
ạ
m d
ừ
ng. Trong n
ướ
c vô s
ự,
tri
ề
u
đ
ình có làm
đượ
c nhi

ố
c thì tr
ả
l
ạ
i
đấ
t. Nhà vua r
ũ
tay áo, ng
ồ
i
ở
trên, không ph
ả
i khó nh
ọ
c mà m
ọ
i vi
ệ
c
đ
âu ra
đấ
y. Khi nói
đế
n cu
ộ
c th

ụ
ng,
Nguy
ễ
n Công H
ă
ng, Lê Anh Tu
ấ
n, Nguy
ễ
n Công C
ơ đề
u là ng
ườ
i giúp vi
ệ
c r
ấ
t
đắ
c l
ự
c và liêm khi
ế
t, h
ọ
ch
ủ
tr
ươ

c k
ế
t qu
ả
gì thì Tr
ị
nh C
ươ
ng qua
đờ
i. Ngày 20 tháng 4 n
ă
m K
ỷ
D
ậ
u (1729) nhà vua nh
ườ
ng ngôi cho Thái t
ử
Duy Ph
ươ
ng r
ồ
i ra
ở
cung Ki
ề
u Th
ọ,

ầ
n: V
ĩ
nh Th
ị
nh (1705
-
1719) và B
ả
o Thái (1720
-
1729). Tháng Giêng n
ă
m Tân H
ợ
i (1731) Thái
th
ượ
ng hoàng m
ấ
t, th
ọ
52 tu
ổ
i.


LÊ DỤ
TÔNG (1705
-1728) -

ủ
a các chúa Tr
ị
nh r
ộ
ng ban
ấ
n
đ
i
ể
m 5
đ
i
ề
u cho th
ầ
n dân c
ả
n
ướ
c. Nh
ư
ng ngôi
vua c
ủ
a Lê Duy Ph
ươ
ng không
đứ

ườ
ng
đ
ã 28 tu
ổ
i
đượ
c
ở
ngôi
đ
ông cung
đ
ã 10 n
ă
m, l
ẽ
ra ph
ả
i
đượ
c
truy
ề
n ngôi. Nh
ư
ng Duy T
ườ
ng còn có m
ộ

l
ậ
p cháu ngo
ạ
i c
ủ
a mình lên ngôi, m
ớ
i quanh co làm ra l
ờ
i bàn phong
quan, ban t
ướ
c, r
ồ
i ép vua D
ụ
Tông ph
ả
i nh
ườ
ng ngôi cho Duy Ph
ươ
ng. Duy Ph
ươ
ng lên ngôi, ngay l
ậ
p t
ứ
c tôn m

m quy
ề
n,
mu
ố
n t
ỏ
rõ uy quy
ề
n, Giang b
ỏ
h
ế
t các phép t
ắ
c c
ủ
a cha. Các chính sách thu
ế
khoá tài chính mà Tr
ị
nh C
ươ
ng cho thi hành t
ừ
các n
ă
m 1720
-1730
đề

c Trang xu
ố
ng làm qu
ậ
n quân, vu cho nhà vua có t
ư
tình v
ớ
i các cung phi c
ủ
a ng
ườ
i khác, Tr
ị
nh Giang b
ắ
t ép
vua ra
ở
cung riêng. Nh
ư
ng th
ứ
cung
đố
n cho vua dùng
đề
u b
ị
b

ă
m
Ấ
t Mão (1735).Gi
ế
t vua r
ồ
i, Giang cho d
ẫ
n 12 ng
ườ
i con c
ủ
a D
ụ
Tông vào ph
ủ đườ
ng
để
xem m
ặ
t. Duy T
ườ
ng là con tr
ưở
ng,
đ

n Tông.Duy T
ườ
ng lên ngôi
đổ
i niên hi
ệ
u là Long
Đứ
c, đạ
i xá trong n
ướ
c, tha b
ỏ
thu
ế
thi
ế
u, tha nh
ữ
ng ti
ề
n n
ộp
để
chu
ộ
c t

đượ
c lâu, ch
ỉ
bố
n n
ă
m sau. nhà vua m
ấ
t, th
ọ
37 tu
ổ
i, qu
ầ
n th
ầ
n dâng tôn hi
ệ
u là Thu
ầ
n Tông Gi
ả
n hoàng
đế
.

HÔN
ĐỨ
C CÔNG (1729-1732) LÊ THUẦN TÔNG (1732-1735) -
TR

c dù Thu
ầ
n c
ũ
ng có con
đă
lên 19 tu
ổ
i, nh
ư
ng Tr
ị
nh Giang cho r
ằ
ng Duy Diên (con Thu
ầ
n Tông) tu
ổ
i
đă
tr
ưở
ng
thành và nh
ậ
n th
ấ
y Duy Th
ậ
n là cháu ngo

ủ
,
thân c
ậ
n yêu th
ươ
ng và có ph
ầ
n d
ễ
ki
ề
m ch
ế
h
ơ
n. Th
ế
là Giang quy
ế
t
đị
nh cho Duy Th
ậ
n khi
đó 17
tu
ổ
i lên n
ố

a Tr
ị
nh Giang, tình hình trong n
ướ
c l
ạ
i m
ấ
t
ổ
n
đị
nh. Giang là k
ẻ
vô cùng b
ạ
o ng
ượ
c, không vi
ệ
c gì là
không làm: sát h
ạ
i công th
ầ
n, t
ự
cho thi ti
ế
n s

i m
ộ
t s
ố
qu
ầ
n th
ầ
n bàn m
ư
u
đố
t kinh thành nh
ư
ng vi
ệ
c không thành, h
ọ
ph
ỉ
a v
ượ
t bi
ể
n ch
ạ
y vào Thanh Hoá. Giang cho quân
đ
u
ổ
T
ừ
ngày làm vi
ệ
c b
ạ
o ngh
ị
ch gi
ế
t vua, Tr
ị
nh Giang l
ấ
n quy
ề
n vua ngày m
ộ
t quá qu
ắ
t. Thêm vào
đ
ó l
ạ
i ch
ơ
i b
ờ

l
ừ
a Giang: chúng
đ
ào
đấ
t làm cung th
ưở
ng
tŕ
d
ướ
i h
ầ
m cho Giang
ở
.
T
ừ đ
ó Giang không b
ướ
c chân ra ngoài, Công Ph
ụ
cùng
đồ đả
ng c
ủ
a h
ắ
n càng có d

t.
Chính s
ự
trái ng
ượ
c, thu
ế
khoá n
ặ
ng n
ề
,
lòng dân mong cho chóng n
ổ
i lên lo
ạ
n l
ạ
c. Lúc
ấ
y hàng lo
ạ
t cu
ộ
c kh
ờ
i ngh
ĩ
a c
ủ

t h
ọ đề
u l
ấ
y danh ngh
ĩ
a "phò Lê". Dân
ở
vùng
Đ
ông Nam, ng
ườ
i
đ
eo b
ừ
a, vác g
ậ
y
đ
i theo, ch
ỗ
nhi
ề
u
đế
n h
ơ
n v
ạ

ướ
c t
ì
nh h
ì
nh
đ
ó Tr
ị
nh thái phi là V
ũ
Th
ị
(
v
ợ
Tr
ị
nh C
ươ
ng, m
ẹ
Tr
ị
nh Giang và Tr
ị
nh Doanh) cho tri
ệ
u Nguy
ễ

Tr
ị
nh Doanh lên thay Tr
ị
nh Giang, tháng 5 n
ă
m
ấ
y Doanh ép vua truy
ề
n ngôi cho Duy Diên, con tr
ưở
ng c
ủ
a Thu
ầ
n Tông. Tôn
nhà vua lên làm Thái th
ượ
ng hoàng. Nh
ư
v
ậ
y
Ư
Tông
ở
ngôi
đượ
c 5 n

ế
t, th
ọ
40 tu
ổ
i.


LÊ Ý
TÔNG (1735
-1740)


Hi
ể
n Tông tên th
ậ
t là Duy Diên, là Thái t
ử
c
ủ
a vua Thu
ầ
n Tông. Nh
ư
ng vì có chú là Duy Th
ậ
n và Duy M
ậ
t kh

nh Doanh lên thay
ngôi chúa Tr
ị
nh c
ủ
a Tr
ị
nh Giang m
ớ
i sai ng
ườ
i th
ả
Duy Diên và l
ậ
p lên làm vua, ép vua Ý Tông ph
ả
i nh
ườ
ng ngôi cho cháu
dòng
đ
ích. Trong t
ờ
chi
ế
u nh
ườ
ng ngôi c
ủ

ưở
ng,
để
tr
ọ
ng tôn th
ố
ng, mà thu ph
ụ
c lòng
ng
ườ
i
”
.
Sau khi Ý Tông lên làm Th
ượ
ng hoàng ra
ở đ
i
ệ
n Càn Th
ọ,
s
ố
xã dân cung ph
ụ
ng
đượ
c l

ở
i ngh
ĩ
a n
ổ
i lên liên t
ụ
c không lúc nào yên. Nh
ư
ng
nh
ờ
có tài giúp
đỡ
c
ủ
a Minh V
ươ
ng Tr
ị
nh Doanh nên 10 n
ă
m sau
đấ
t n
ướ
c
đ
ã tr
ở

ấ
t l
ị
ch s
ử
phong ki
ế
n n
ướ
c ta. S
ố
n
ă
m
tr
ị
vì c
ủ
a ông lên t
ớ
i g
ầ
n n
ử
a th
ế
k
ỷ
-
47 n

ị
nh Sâm. D
ướ
i th
ờ
i Doanh, vì Doanh tin vào phúc
đứ
c c
ủ
a
nhà vua nên c
ố
g
ắ
ng tin l
ậ
p và d
ự
a vào.


Tháng Giêng n
ă
m Giáp Thân (1764) vua cho l
ậ
p Duy V
ĩ
làm thái t
ử. N
ă

i b
ắ
t giam vào ng
ụ
c. Tháng 8
n
ă
m K
ỷ
Sử
u (1769) Tr
ị
nh Sâm cho l
ậ
p Duy C
ậ
n là con th
ứ
c
ủ
a vua làm Thái t
ử.

Tháng 12 n
ă
m Tân Mão (1771) Sâm sai gi
ế
t Thái t
ử
Duy V

Tên là Duy Khiêm (còn có tên Duy K
ỳ
),
cháu
đ
ích c
ủ
a vua Hi
ể
n Tông, con c
ủ
a Thái t
ử đ
ã m
ấ
t Duy V
ĩ
.
Duy Khiêm
đượ
c
quân tam ph
ủ đư
a t
ừ
n
ơ
i giam c
ầ
m v

i l
ờ
i truy
ề
n ngôi. Thái t
ử
v
ừ
a l
ạ
y v
ừ
a khóc xin nh
ậ
n m
ệ
nh. Lúc
đ
ó Nguy
ễ
n
Hu
ệ đ
ã c
ướ
i công chúa Ng
ọ
c Hân. Ông có h
ỏ
i Ng

p ng
ườ
i n
ố
i ngôi, tri
ề
u
đ
ình lo s
ợ
,
không bi
ế
t làm th
ế
nào
đượ
c, các ng
ườ
i trong h
ọ
tông
th
ấ
t
đề
u trách móc công chúa làm h
ạ
i m
ư

ờ
i, bèn phò Thái tôn lên ngôi Hoàng
đế
, đổ
i tên là Duy K
ỳ
.
L
ấ
y niên hi
ệ
u là Chiêu Th
ố
ng. Khi Nguy
ễ
n Nh
ạ
c ra Th
ă
ng Long,
Lê Chiêu Th
ố
ng
đ
em tr
ă
m quan thân hành
đ
ón ti
ế

ạ
c t
ừ
ch
ố
i. R
ồ
i Nguy
ễ
n Nh
ạ
c cùng vua Lê
ướ
c h
ẹ
n
đờ
i
đờ
i
làm láng gi
ề
ng hoà hi
ế
u.


Nh
ư
ng khi Nguy

nh B
ồ
ng tr
ở
l
ạ
i Th
ă
ng Long t
ự
l
ậ
p làm nguyên soái và l
ấ
n át nhà vua nh
ư
tr
ướ
c, khi
ế
n cho tri
ề
u
đ
ình r
ố
i ren, chém gi
ế
t l
ẫ

Duy C
ậ
n
đứ
ng Giám qu
ố
c và
để
Ngô V
ă
n S
ở
qu
ả
n l
ĩ
nh binh chúng r
ồ
i kéo quân v
ề
Nam.


Ð
ể
khôi ph
ụ
c l
ạ
i Lê Chiêu Th

o nh
ữ
ng ng
ườ
i
đ
ã theo Tây S
ơ
n, vì th
ế
dân
tình trong kinh ngoài tr
ấ
n
đề
u chán n
ả
n, r
ờ
i r
ạ
c và lo s
ợ
.

M
ồ
ng 1 T
ế
t n

y v
ề
n
ướ
c kéo theo vua bán n
ướ
c Lê Chiêu Th
ố
ng cùng b
ầ
y tôi 25
ng
ườ
i.


Nhà Lê m
ấ
t. Sau 5 n
ă
m s
ố
ng l
ư
u vong nh
ụ
c nhã và ph
ẫ
n u
ấ

ố
ng
v
ề
n
ướ
c, chôn t
ạ
i l
ă
ng Bàn Th
ạ
ch. Trên bài v
ị
th
ờ
t
ạ
i l
ă
ng
đề
là Ngh
ị
hoàng
đế
.

Tháng 2 n
ă

Nh
ư
v
ậ
y nhà Lê Trung H
ư
ng t
ừ
Trang Tông
đế
n Chiêu Th
ố
ng tr
ả
i 18
đờ
i và 265 n
ă
m tr
ị
vì.


Nhà H
ậ
u Lê t
ồ
n t
ạ
i song song v

-
B
ắ
c tri
ề
u và Tr
ị
nh
-
Nguy
ễ
n phân tranh gây nên bao c
ả
nh
đ
au th
ươ
ng th
ả
m kh
ố
c trong nhân gian.

L
Ê M
Ẫ
N
ĐẾ

(

Tr
ị
nh Ki
ể
m
1545-1570
68
Bình An V
ươ
ng
Tr
ị
nh Tùng
1570-1623
74
Thanh
Đ
ô V
ươ
ng
Tr
ị
nh Tráng
1623-1652
81
Tây
Đị
nh V
ươ
ng

ươ
ng
Tr
ị
nh Giang
1729-1740
51
Minh
Đ
ô V
ươ
ng
Tr
ị
nh Doanh
1740-1767
48
T
ĩ
nh
Đ
ô V
ươ
ng
Tr
ị
nh Sâm
1767-1782
44
Đ

nh B
ồ
ng
1786-1787
?


Tr
ị
nh Ki
ể
m ng
ườ
i làng Sóc S
ơ
n, huy
ệ
n V
ĩ
nh L
ộ
c, t
ỉ
nh Thanh Hoá. T
ụ
c truy
ề
n r
ằ
ng: Ki

ả
nh: bà ch
ỉ
thích
ă
n th
ị
t gà lu
ộ
c mà l
ạ
i ch
ỉ ă
n hai
đ
ùi và l
ườ
n.
Không bi
ế
t làm cách nào có gà
để
m
ẹ ă
n, Ki
ể
m ph
ả
i
đ

ắ
t Ki
ể
m
đ
em cáo quan huy
ệ
n. Ki
ể
m làm m
ộ
t bài th
ơ
tr
ầ
n tình, không bi
ế
t
th
ơ
Ki
ể
m vi
ế
t th
ế
nào mà quan th
ươ
ng tình tha cho. T
ừ đấ

ể
m v
ắ
ng nhà, h
ọ
bèn cùng nhau b
ắ
t bà m
ẹ
v
ứ
t xu
ố
ng m
ộ
t cái v
ự
c g
ầ
n
nhà dìm ch
ế
t
đ
u
ố
i. Ki
ể
m v
ề

ỏ
làng ra
đ
i, vào n
ươ
ng nh
ờ
,
làm gia th
ầ
n v
ị
quan Nguy
ễ
n Kim.M
ặ
c dù không
đượ
c h
ọ
c hành nhi
ề
u song Ki
ể
m r
ấ
t thông minh, can

u vi
ệ
c quan trong, Nguy
ễ
n Kim th
ườ
ng giao cho Ki
ể
m. Ki
ể
m
đượ
c c
ầ
m
binh m
ă
sang Ai Lao
đ
ón vua Lê Trang Tông. Nhà vua th
ấ
y ông có t
ướ
ng m
ạ
o khác th
ườ
ng, phong ông làm
Đạ
i t

ỵ
(
1545) Nguy
ễ
n Kim trên
đườ
ng hành quân ra
đ
ánh B
ắ
c tri
ề
u
ở
mi
ề
n S
ơ
n Nam
đế
n Yên Mô (Ninh B
ì
nh) thì b
ị
hàng t
ướ
ng Nh
ă
M
ạ

ớ
i t
ướ
c Thái s
ư
L
ạ
ng qu
ố
c công, Ki
ể
m t
ự
th
ấ
y ch
ư
a
đủ
l
ự
c l
ượ
ng t
ấ
n công B
ắ
c tri
ề
u, li

ĩ
tài gi
ỏ
i
đă
tìm
đế
n
hành t
ạ
i giúp vua Lê trong
đ
ó có Tr
ạ
ng Bùng Phùng Kh
ắ
c Khoan và L
ươ
ng H
ữ
u Khánh.Vua Lê Trang Tông tuy ng
ồ
i
ở
ngôi chí tôn nh
ư
ng quy

y hi
ệ
u là Trung Tông. Vua
Trung Tông c
ũ
ng ch
ỉ ở
ngôi
đượ
c 8 n
ă
m thì m
ấ
t khi m
ớ
i 22 tu
ổ
i, không có con n
ố
i ngôi. Tr
ị
nh Ki
ể
m mu
ố
n nhân d
ị
p này t
ự
l

i D
ươ
ng (nay thu
ộ
c
H
ả
i Phòng) là ng
ườ
i uyên bác v
ề
y, nho, lý, s
ố,
đượ
c ng
ườ
i
đờ
i b
ấ
y gi
ờ
coi là b
ậ
c tiên tri, Tr
ị
nh Ki
ể
m cho ng
ườ

"
N
ă
m ngoái m
ấ
t mùa, thóc gi
ố
ng không t
ố
t,
đ
i tìm gi
ố
ng c
ũ
mà gieo m
ạ
!"

R
ồ
i ông l
ạ
i sai
đầ
y t
ớ
ra chùa b
ả
o ti

v
ề
Thanh Hoá, thu
ậ
t l
ạ
i t
ừ
ng l
ờ
i nói c
ử
ch
ỉ
c
ủ
a Tr
ạ
ng Trình. Tr
ị
nh Ki
ể
m hi
ể
u ra nên không th
ự
c hi
ệ
n ý
đị

ầ
n (1556). Ki
ể
m t
ừ đ
ó c
ả
ng t
ỏ
ra chuyên quy
ề
n, tìm cách h
ă
m h
ạ
i anh em h
ọ
Nguy
ễ
n: Nguy
ễ
n Uông
đă
b
ị
gi
ế
t, còn l
ạ
i em là Hoàng c

g
ặ
p khó kh
ă
n
ở
mi
ề
n "Ô châu ác
đị
a", không ng
ờ
t
ừ đ
ó m
ầ
m m
ố
ng c
ủ
a m
ộ
t cu
ộ
c
phân tranh m
ớ
i
đă
xu

ng. Vua M
ạ
c t
ừ
ng sai
đạ
i
t
ướ
ng c
ủ
a mình là M
ạ
c Kính
Đ
i
ể
n
đ
em quân
đ
ánh vào Thanh t
ớ
i 10 l
ầ
n. Ng
ượ
c l
ạ
i, quân Tr

ánh các t
ỉ
nh S
ơ
n Tây, H
ư
ng Hoá,
Kinh B
ắ
c, L
ạ
ng S
ơ
n r
ồ
i vòng xu
ố
ng H
ả
i D
ươ
ng theo chi
ế
n l
ượ
c phá hàng rào tr
ướ
c,
độ
t nh

c
đ
ánh th
ọ
c b
ả
n doanh, vua Lê
ở
Thanh Hoá,
Tr
ị
nh Ki
ể
m ph
ả
i r
ộ
i vút quân v
ề
c
ứ
u h
ậ
u ph
ươ
ng.D
ướ

ể
m làm Th
ượ
ng t
ướ
ng Thái qu
ố
c công và tôn là Th
ượ
ng ph
ụ
. C
ũ
ng n
ă
m
đ
ó Tr
ị
nh Ki
ể
m
ố
m
n
ặ
ng, dâng bi
ể
u xin trao l
ạ

1570) Tr
ị
nh Ki
ể
m m
ấ
t, truy tôn làm Minh khang thái v
ươ
ng, th
ụ
y là Trung Huân.
TH
Ế

T
Ổ

MINH KHANG THÁI

TÔNG TR
ỊNH


đờ
i vua, th
ọ
68 tu
ổ
i.





Theo th
ứ
t
ự
chính th
ố
ng
thì

quy
ề
n n
ố
i ngôi chúa thu
ộ
c v
ề
Tr
ị

i ngày m
ộ
t
ĺ
a xa. VÌ t
ế
ch
ỉ
hai tháng sau khi Tr
ị
nh Ki
ể
m m
ấ
t, tháng 4 n
ă
m
Canh Ng
ọ
(
1570), các quan t
ướ
ng c
ủ
a Tr
ị
nh Ki
ể
m nh
ư

i. Tr
ị
nh Tùng là con th
ứ
c
ủ
a Tr
ị
nh Ki
ể
m v
ớ
i Ng
ọ
c B
ả
o, con
gái Nguy
ễ
n Kim. Tr
ị
nh Tùng khôi ngô, có tài thao l
ượ
c, bi
ế
t cách l
ấ
y
ḷ
ngcác t

c các quan quân tôn
pḥ
,
Tùng bu
ộ
c ph
ả
i cùng h
ọ đ
em quân
và voi ch
ạ
y
đế
n hành t
ạ
i Yên Tr
ườ
ng và y
ế
t ki
ế
n vua Lê. Tr
ị
nh Tùng khóc và tâu:

-
Anh th
ầ
n là C

ướ
p binh quy
ề
n và
ấ
n ki
ế
m c
ủ
a th
ầ
n, nên th
ầ
n ph
ả
i ch
ạ
y tr
ố
n,
đ
êm
đế
n c
ử
a khuy
ế
t t
ố
cáo, xin thánh th

ươ
ng h
ầ
u Tr
ị
nh Tùng cùng v
ớ
i Lê C
ậ
p
Đệ
m
ậ
t tâu vua d
ờ
i hành t
ạ
i vào c
ử
a quan V
ạ
n L
ạ
i, chia quân canh gi
ữ để
pḥ
ng
Tr
ị
nh C

ạ
i,
đ
óng quân
bao vây
ở
ngoài. Hai bên c
ầ
m c
ự
nhau vài ngày, sai ng
ườ
i
đư
a th
ư đ
i l
ạ
i ch
ử
i b
ớ
i l
ẫ
n nhau. Cu
ộ
c tranh giành kéo dài
đế
n 7
ngày tr

d
ướ
i ng
ườ
i khác. Bao gi
ờ
vua b
ắ
t ng
ườ
i
ở
trong thành
đư
a ra ngoài
th́

m
ớ
i hoà
đượ
c.

Vua Lê bi
ế
t là không th
ể
dùng l
ờ
i l

ự
lui quân v
ề
dinh Bi
ệ
n Th
ượ
ng, h
ọ
p các t
ướ
ng s
ĩ
l
ạ
i nói:

-
Trong c
ử
a quan có quân Tùng, ngoài c
ơ
i có gi
ặ
c M
ạ
c, ta
ở
qu
ả

ữ
ng n
ơ
i xung y
ế
u.

Bi
ế
t anh em h
ọ
Tr
ị
nh
đ
ang
đ
em quân
đ
ánh nhau
để
tranh ngôi chúa, tháng 8 n
ă
m Canh Ng
ọ
(
1570), vua M
ạ
c sai M
ạ

n c
ử
a Linh
Tr
ươ
ng, Chi Long, H
ộ
n Tri
ề
u. Quân lính M
ạ
c
đ
óng dinh tr
ạ
i t
ạ
i Hà Trung, hai bên b
ờ
sông khói l
ử
a liên ti
ế
p kéo dài t
ớ
i 10
d
ặ
m. Tr
ị

i làm
Trung L
ươ
ng h
ầ
u, các quan
đ
i theo C
ố
i
th́

đượ
c phong t
ướ
c công.

Th
ế
quân M
ạ
c ngày càng m
ạ
nh,
t́
nh
h́
nh r
ấ
t nguy k

làm t
ướ
ng ch
ỉ
huy m
ộ
t
độ
i quân kéo ra
đ
óng t
ạ
i huy
ệ
n
Đ
ông S
ơ
n.
Nh
ờ đ
ó thanh th
ế
c
ủ
a quân Nam tri
ề
u l
ạ
i kh

ố
i cùng m
ẹ
và v
ợ
con v
ớ
i h
ơ
n 1000 quân ch
ạ
y theo quân M
ạ
c.

Quân B
ắ
c tri
ề
u rút r
ồ
i, n
ộ
i b
ộ
Nam tri
ề
u l
ạ
i l

i Tr
ị
nh Tùng xu
ố
ng thuy
ề
n u
ố
ng r
ượ
u và ng
ắ
m tr
ă
ng, nh
ư
ng Tùng bi
ế
t nên vi
ệ
c không thành. Lê C
ậ
p
Đệ
b
ị
Tr
ị
nh
Tùng gi

đượ
c". Vua
đ
ang
đ
êm
đ
em 4 hoàng t
ử
ch
ạ
y vào thành Ngh
ệ
An,
đ
ó là
n
ă
m Nhâm Thân(1572).

Tr
ị
nh Tùng cho
đ
ón hoàng t
ử
th
ứ
5 c
ủ

ự.
Tùng n
ắ
m tr
ọ
n quy
ề
n trong tri
ề
u, ngoài tr
ấ
n, vua Lê ch
ỉ
là bù
nh́
n.

T
ừ
khi Tùng n
ắ
m tr
ọ
n binh quy
ề
n, l
ự
c l
ượ
ng phía Nam tri

i ch
ế
t trên
đấ
t B
ắ
c tri
ề
u, Vua M
ạ
c sai ng
ườ
i
đ
ế
n làm l
ễ
vi
ế
ng; l
ạ
i sai
đư
a linh c
ữ
u tr
ả
v
ề
cho h

i, truy tôn C
ố
i Thái phó trung qu
ậ
n công, cho con là Tr
ị
nh Xuân
để
tang bác.

Sau h
ơ
n 10 n
ă
m liên t
ụ
c m
ở
các cu
ộ
c t
ấ
n công ra B
ắ
c, cu
ố
i cùng Tr
ị
nh Tùng
đă đ

ớ
i phía B
ắ
c. T
ừ đ
ó, m
ặ
c dù l
ự
c l
ượ
ng c
ủ
a M
ạ
c còn khá
đ
ông nh
ư
ng không t
ụ
l
ạ
i
đượ
c mà ch
ỉ
ho
ạ
t

c b
ộ
máy cai tr
ị
theo quy mô c
ủ
a b
ậ
c
đế
v
ươ
ng. Tùng chi
đ
óng m
ộ
t c
ỗ
xe r
ấ
t l
ộ
ng l
ẫ
y theo m
ẫ
u Nguy
ễ
n Hoàng thi
ế

== =
=

= == =

= = = ==
=

= ==
=

= ==
=


==
=

= =