Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
Lĩnh v c tinh th n c a đ i s ng xã h i có c u trúc h t s c ph c t p. Có th ti p c nự ầ ủ ờ ố ộ ấ ế ứ ứ ạ ể ế ậ
k t c u c a ý th c xã h i t nh ng ph ng di n khác nhau.ế ấ ủ ứ ộ ừ ữ ươ ệ
Theo n i dung và lĩnh v c ph n ánh đ i s ng xã h i, ý th c xã h i bao g m các hình tháiộ ự ả ờ ố ộ ứ ộ ồ
khác nhau, đó là ý th c chính tr , ý th c pháp quy n, ý th c đ o đ c, ý th c tôn giáo, ý th cứ ị ứ ề ứ ạ ứ ứ ứ
th m m , ý th c khoa h c,…ẩ ỹ ứ ọ
Theo trình đ ph n ánh c a ý th c xã h i đ i v i t n t i xã h i có th phân bi t ý th cộ ả ủ ứ ộ ố ớ ồ ạ ộ ể ệ ứ
xã h i thông th ng và ý th c lý lu n: ộ ườ ứ ậ ý th c xã h i thông th ng ứ ộ ườ là toàn b nh ng tri th c,ộ ữ ứ
nh ng quan ni m…c a nh ng con ng i trong m t c ng đ ng ng i nh t đ nh, đ c hìnhữ ệ ủ ữ ườ ộ ộ ồ ườ ấ ị ượ
thành m t cách tr c ti p t ho t đ ng th c ti n hàng ngày, ch a đ c h th ng hóa, kháiộ ự ế ừ ạ ộ ự ẽ ư ượ ệ ố
quát hóa thành lý lu n. ậ Ý th c lý lu n ứ ậ là nh ng t t ng, quan đi m đã đ c h th ng hóa,ữ ư ưở ể ượ ệ ố
khái quát hóa thành các h c thuy t xã h i, đ c trình bày d i d ng nh ng khái ni m, ph mọ ế ộ ượ ướ ạ ữ ệ ạ
trù, qui lu t. Ý th c lý lu n có kh năng ph n ánh hi n th c khách quan m t cách khái quát,ậ ứ ậ ả ả ệ ự ộ
sâu s c và chính xác, v ch ra các m i liên h b n ch t c a các s v t và hi n t ng. Ý th cắ ạ ố ệ ả ấ ủ ự ậ ệ ượ ứ
lý lu n đ t trình đ cao và mang tính h th ng t o thành các h t t ng.ậ ạ ộ ệ ố ạ ệ ư ưở
Cũng có th phân tích ý th c xã h i theo hai trình đ và hai ph ng th c ph n ánh đ iể ứ ộ ộ ươ ứ ả ố
v i t n t i xã h i, đó là tâm lý xã h i và h t t ng xã h i. ớ ồ ạ ộ ộ ệ ư ưở ộ Tâm lý xã h iộ là toàn b đ iộ ờ
s ng tình c m, tâm tr ng, khát v ng, ý chí,…c a nh ng c ng đ ng ng i nh t đ nh; là số ả ạ ọ ủ ữ ộ ồ ườ ấ ị ự
ph n ánh tr c ti p và t phát đ i v i hoàn c nh s ng c a h . ả ự ế ự ố ớ ả ố ủ ọ H t t ng xã h iệ ư ưở ộ là toàn bộ
các h th ng quan ni m, quan đi m xã h i nh : chính tr , tri t h c, đ o đ c, tôn giáo,…; làệ ố ệ ể ộ ư ị ế ọ ạ ứ
s ph n ánh gián ti p và t giác đ i v i t n t i xã h i. Tâm lý xã h i và h t t ng xã h iự ả ế ự ố ớ ồ ạ ộ ộ ệ ư ưở ộ
là hai trình đ , hai ph ng th c ph n ánh khác nhau c a ý th c xã h i đ i v i cùng m t t nộ ươ ứ ả ủ ứ ộ ố ớ ộ ồ
t i xã h i, chúng có m i quan h bi n ch ng v i nhau, tuy nhiên, không ph i tâm lý xã h i tạ ộ ố ệ ệ ứ ớ ả ộ ự
nó s n sinh ra h t t ng xã h i.ả ệ ư ưở ộ
Trong xã h i có giai c p thì ý th c xã h i cũng có tính giai c p, ph n ánh đi u ki n sinhộ ấ ứ ộ ấ ả ề ệ
ho t v t ch t và l i ích khác nhau, đ i l p nhau gi a các giai c p. M i giai c p đ u có đ iạ ậ ấ ợ ố ậ ữ ấ ỗ ấ ề ờ
s ng sinh ho t tinh th n đ c thù c a nó nh ng h t t ng th ng tr xã h i bao gi cũng làố ạ ầ ặ ủ ư ệ ư ưở ố ị ộ ờ
h t t ng c a giai c p th ng tr xã h i, nó có nh h ng đ n ý th c c a các giai c p trongệ ư ưở ủ ấ ố ị ộ ả ưở ế ứ ủ ấ
đ i s ng xã h i. Theo quan ni m c a Mác và Ăngghen: “giai c p nào chi ph i nh ng t li uờ ố ộ ệ ủ ấ ố ữ ư ệ

quy t đ nh ý th c xã h i không ph i m t cách gi n đ n tr c ti p mà th ng thông qua cácế ị ứ ộ ả ộ ả ơ ự ế ườ
khâu trung gian. Không ph i b t c t t ng, quan ni m, lý lu n hình thái ý th c xã h i nàoả ấ ứ ư ưở ệ ậ ứ ộ
cũng ph n ánh rõ ràng và tr c ti p nh ng quan h kinh t c a th i đ i, mà ch khi nào ả ự ế ữ ệ ế ủ ờ ạ ỉ xét
đ n cùngế thì chúng ta m i th y rõ nh ng m i quan h kinh t đ c ph n ánh b ng cách nàyớ ấ ữ ố ệ ế ượ ả ằ
hay cách khác trong các t t ng y.ư ưở ấ
2. Tính đ c l p t ng đ i c a ý th c xã h iộ ậ ươ ố ủ ứ ộ
Quan đi m duy v t bi n ch ng v xã h i không ch kh ng đ nh tính quy t đ nh c a t nể ậ ệ ứ ề ộ ỉ ẳ ị ế ị ủ ồ
t i xã h i đ i v i ý th c xã h i mà còn làm sáng t nh ng n i dung c a tính đ c l p t ngạ ộ ố ớ ứ ộ ỏ ữ ộ ủ ộ ậ ươ
đ i c a ý th c xã h i.ố ủ ứ ộ
- Ý th c xã h i th ng l c h u so v i t n t i xã h iứ ộ ườ ạ ậ ớ ồ ạ ộ
Theo nguyên lý t n t i xã h i quy t đ nh ý th c xã h i thì khi t n t i xã h i bi n đ i sồ ạ ộ ế ị ứ ộ ồ ạ ộ ế ổ ẽ
t t y u d n t i nh ng s bi n đ i c a ý th c xã h i. Tuy nhiên không ph i trong m i tr ngấ ế ẫ ớ ữ ự ế ổ ủ ứ ộ ả ọ ườ
h p, s bi n đ i c a t n t i xã h i đ u ngay l p t c d n t i s bi n đ i c a ý th c xã h i;ợ ự ế ổ ủ ồ ạ ộ ề ậ ứ ẫ ớ ự ế ổ ủ ứ ộ
trái l i, nhi u y u t c a ý th c xã h i (trong đ i s ng tâm lý xã h i và h t t ng xã h i)ạ ề ế ố ủ ứ ộ ờ ố ộ ệ ư ưở ộ
có th còn t n t i r t lâu dài ngay c khi c s t n t i xã h i đã sinh ra nó đã đ c thay đ iể ồ ạ ấ ả ơ ở ồ ạ ộ ượ ổ
căn b n. S dĩ nh v y là vì:ả ở ư ậ
+ Do b n ch t c a ý th c xã h i ch là s ph n ánh c a t n t i xã h i cho nên nói chungả ấ ủ ứ ộ ỉ ự ả ủ ồ ạ ộ
ý th c xã h i ch có th bi n đ i sau khi có s bi n đ i c a t n t i xã h i. M t khác, sứ ộ ỉ ể ế ổ ự ế ổ ủ ồ ạ ộ ặ ự
bi n đ i c a t n t i xã h i do s tác đ ng m nh m , th ng xuyên và tr c ti p c a ho tế ổ ủ ồ ạ ộ ự ộ ạ ẽ ườ ự ế ủ ạ
đ ng th c ti n, di n ra v i t c đ nhanh mà ý th c không th ph n ánh k p.ộ ự ễ ễ ớ ố ộ ứ ể ả ị
+ Do s c m nh c a thói quen, truy n th ng, t p quán cũng nh do tính l c h u, b o thứ ạ ủ ề ố ậ ư ạ ậ ả ủ
c a m t s hình thái ý th c xã h i.ủ ộ ố ứ ộ
+ Ý th c xã h i luôn g n v i l i ích c a nh ng nhóm; nh ng t p đoàn ng i, nh ng giaiứ ộ ắ ớ ợ ủ ữ ữ ậ ườ ữ
c p nh t đ nh trong l ch s . Vì v y, nh ng t t ng cũ, l c h u th ng đ c các l c l ngấ ấ ị ị ử ậ ữ ư ưở ạ ậ ườ ượ ự ượ
xã h i ph n ti n b l u gi và truy n bá nh m ch ng l i các l c l ng xã h i ti n b .ộ ả ế ộ ư ữ ề ằ ố ạ ự ượ ộ ế ộ
- Ý th c xã h i có th v t tr c t n t i xã h iứ ộ ể ượ ướ ồ ạ ộ
Khi kh ng đ nh tính th ng l c h u h n c a ý th c xã h i so v i t n t i xã h i, chẳ ị ườ ạ ậ ơ ủ ứ ộ ớ ồ ạ ộ ủ
nghĩa duy v t l ch s đ ng th i th a nh n r ng, trong nh ng đi u ki n nh t đ nh, t t ngậ ị ử ồ ờ ừ ậ ằ ữ ề ệ ấ ị ư ưở
c a con ng i, đ c bi t là nh ng t t ng khoa h c tiên ti n có th v t tr c s phát tri nủ ườ ặ ệ ữ ư ưở ọ ế ể ượ ướ ự ể
c a t n t i xã h i, d báo đ c t ng lai và có tác d ng t ch c, ch đ o ho t đ ng th củ ồ ạ ộ ự ượ ươ ụ ổ ứ ỉ ạ ạ ộ ự

đ ng m nh đ n các hình thái ý th c khác. Hy L p th i c , tri t h c và ngh thu t đã t ngộ ạ ế ứ Ở ạ ờ ổ ế ọ ệ ậ ừ
đóng vai trò đ c bi t quan tr ng; còn Tây Âu th i trung c thì tôn giáo đã có m t nhặ ệ ọ ở ờ ổ ộ ả
h ng m nh m đ n m i m t tinh th n c a xã h i. Các n c Tây Âu giai đo n l ch s sauưở ạ ẽ ế ọ ặ ầ ủ ộ ướ ở ạ ị ử
này thì ý th c chính tr l i đóng vai trò to l n, tác đ ng m nh m đ n các hình thái ý th c xãứ ị ạ ớ ộ ạ ẽ ế ứ
h i khác. Pháp t n a sau th k XVIII và Đ c cu i th k XIX, tri t h c và văn h c làộ Ở ừ ử ế ỷ ở ứ ố ế ỷ ế ọ ọ
công c quan tr ng nh t đ tuyên truy n nh ng t t ng chính tr , là vũ đài c a cu c đ uụ ọ ấ ể ề ữ ư ưở ị ủ ộ ấ
tranh chính tr c a các l c l ng xã h i tiên ti n. Ngày nay, trong s tác đ ng l n nhau gi aị ủ ự ượ ộ ế ự ộ ẫ ữ
các hình thái ý th c xã h i, ý th c chính tr th ng có vai trò đ c bi t quan tr ng. Ý th cứ ộ ứ ị ườ ặ ệ ọ ứ
chính tr c a giai c p cách m ng đ nh h ng cho s phát tri n theo chi u h ng ti n b c aị ủ ấ ạ ị ướ ự ể ề ướ ế ộ ủ
các hình thái ý th c khác.ứ
- Ý thúc xã h i có kh năng tác đ ng tr l i t n t i xã h i.ộ ả ộ ở ạ ồ ạ ộ
Ch nghĩa duy v t l ch s không nh ng phê phán quan đi m duy tâm, mà còn bác b quanủ ậ ị ử ữ ể ỏ
đi m duy v t t m th ng hay “ch nghĩa duy v t kinh t ”. Theo Ăngghen: “S phát tri n vể ậ ầ ườ ủ ậ ế ự ể ề
m t chính tr , pháp lu t, tri t h c, tôn giáo,…ặ ị ậ ế ọ đ u d a vào s phát tri n kinh t . Nh ng t tề ự ự ể ế ư ấ
c chúng cũng có nh h ng l n nhau và nh h ng đ n c s kinh t ”. M c đ nh h ngả ả ưở ẫ ả ưở ế ơ ở ế ứ ộ ả ưở
c a t t ng đ i v i s phát tri n xã h i ph thu c vào nh ng đi u ki n l ch s c th ; vàoủ ư ưở ố ớ ự ể ộ ụ ộ ữ ề ệ ị ử ụ ể
tính ch t c a các m i quan h kinh t mà trên đó tu t ng n y sinh; vai trò l ch s c a giaiấ ủ ố ệ ế ưở ả ị ử ủ
c p mang ng n c tu t ng; vào m c đ ph n ánh đúng đ n c a t t ng đ i v i các nhuấ ọ ờ ưở ứ ộ ả ắ ủ ư ưở ố ớ
c u phát tri n xã h i; vào m c đ m r ng c a tu t ng trong qu n chúng;…Cũng do đó, ầ ể ộ ứ ộ ở ộ ủ ưở ầ ở
đây c n phân bi t vai trò c a ý th c t t ng ti n b và t t ng ý th c ph n ti n b đ iầ ệ ủ ứ ư ưở ế ộ ư ưở ứ ả ế ộ ố
v i s phát tri n c a xã h i.ớ ự ể ủ ộ
Nh v y, nguyên lý c a ch nghĩa duy v t l ch s v tính đ c l p t ng đ i c a ý th cư ậ ủ ủ ậ ị ử ề ộ ậ ươ ố ủ ứ
xã h i đã ch ra b c tranh ph c t p trong l ch s phát tri n c a ý th c xã h i và đ i s ng tinhộ ỉ ứ ứ ạ ị ử ể ủ ứ ộ ờ ố
th n xã h i nói chung; nó bác b m i quan ni m siêu hình, máy móc, t m th ng v m iầ ộ ỏ ọ ệ ầ ườ ề ố
quan h gi a t n t i xã h i và ý th c xã h i.ệ ữ ồ ạ ộ ứ ộ
Quan đi m duy v t Macxit v “tính quy t đ nh c a t n t i xã h i đ i v i ý th c xã h iể ậ ề ế ị ủ ồ ạ ộ ố ớ ứ ộ
và tính đ c l p t ng đ i c a ý th c xã h i” là m t trong nh ng nguyên lý c b n c a chộ ậ ươ ố ủ ứ ộ ộ ữ ơ ả ủ ủ
nghĩa duy v t l ch s ; là m t trong nh ng c s ph ng pháp lu n căn b n c a ho t đ ngậ ị ử ộ ữ ơ ở ươ ậ ả ủ ạ ộ
nh n th c và th c ti n. theo nguyên lý này, ậ ứ ự ễ m t m t,ộ ặ vi c nh n th c các hi n t ng c a đ iệ ậ ứ ệ ượ ủ ờ
s ng tinh th n xã h i c n ph i căn c vào t n t i xã h i đã làm n y sinh ra nó, nh ng ố ầ ộ ầ ả ứ ồ ạ ộ ả ư m tặ

dùng đ ch xã h i t ng giai đo n l ch s nh t đ nh, v i m t ki u quan h s n xu t đ cể ỉ ộ ở ừ ạ ị ử ấ ị ớ ộ ể ệ ả ấ ặ
tr ng cho xã h i đó phù h p v i m t trình đ nh t đ nh c a l c l ng s n xu t và v i m tư ộ ợ ớ ộ ộ ấ ị ủ ự ượ ả ấ ớ ộ
ki n trúc th ng t ng t ng ng đ c xây d ng trên nh ng quan h s n xu t y.ế ượ ầ ươ ứ ượ ự ữ ệ ả ấ ấ
V i khái ni m khoa h c v xã h i theo c u trúc “hình thái” nh v y đã đem l i m tớ ệ ọ ề ộ ấ ư ậ ạ ộ
ph ng pháp lu n khoa h c trong vi c nghiên c u v c u trúc c b n c a xã h i, cho phépươ ậ ọ ệ ứ ề ấ ơ ả ủ ộ
phân tích đ i s ng h t s c ph c t p c a xã h i đ ch ra nh ng m i quan h bi n ch ngờ ố ế ứ ứ ạ ủ ộ ể ỉ ữ ố ệ ệ ứ
gi a các lĩnh v c c b n c a nó; ch ra qui lu t v n đ ng và phát tri n c a nó nhu m t quáữ ự ơ ả ủ ỉ ậ ậ ộ ể ủ ộ
trình l ch s t nhiên. Đây là m t trong nh ng phát hi n to l n v m t ph ng pháp lu nị ử ự ộ ữ ệ ớ ề ặ ươ ậ
phân tích khoa h c v đ i s ng xã h i và l ch s c a ch nghĩa Mac-Lênin.ọ ề ờ ố ộ ị ử ủ ủ
2. Quá trình l ch s - t nhiên c a s phát tri n các hình thái kinh t -xã h iị ử ự ủ ự ể ế ộ
Khi phân tích s phát tri n c a l ch s nhân lo i theo lý lu n c u trúc hình thái kinh t -xãự ể ủ ị ử ạ ậ ấ ế
h i, Mác cho r ng: “S phát tri n c a các hình thái kinh tê-xã h i là m t quá trình l ch s -tộ ằ ự ể ủ ộ ộ ị ử ự
nhiên”
Tính ch t l ch s -t nhiên c a quá trình phát tri n các hình thái kinh t -xã h i đ c phânấ ị ử ự ủ ể ế ộ ượ
tích các n i dung ch y u sau đây:ở ộ ủ ế
- S v n đ ng và phát tri n c a xã h i không tuân theo ý chí ch quan c a con ng i màự ậ ộ ể ủ ộ ủ ủ ườ
tuân theo các qui lu t khách quan, dó là các qui lu t c a chính b n thân c u trúc hình thái kinhậ ậ ủ ả ấ
t -xã h i, là h th ng các qui lu t xã h i thu c các lĩnh v c kinh t , chính tr , văn hóa,…màế ộ ệ ố ậ ộ ộ ự ế ị
tr c h t và c b n nh t là qui lu t quan h s n xu t phù h p v i trình đ phát tri n c aướ ế ơ ả ấ ậ ệ ả ấ ợ ớ ộ ể ủ
l c l ng s n xu t và qui lu t ki n trúc th ng t ng phù h p v i c s h t ng.ự ượ ả ấ ậ ế ượ ầ ợ ớ ơ ở ạ ầ
- Ngu n g c c a m i s v n đ ng, phát tri n c a xã h i, c a l ch s nhân lo i, c a m iồ ố ủ ọ ự ậ ộ ể ủ ộ ủ ị ử ạ ủ ọ
lĩnh v c kinh t -xã h i, suy cho đ n cùng đ u có nguyên nhân tr c ti p hay gián ti p t sự ế ộ ế ề ự ế ế ừ ự
phát tri n c a l c l ng s n xu t c a xã h i. Lênin t ng nh n m nh: “ Ch có đem quiể ủ ự ượ ả ấ ủ ộ ừ ấ ạ ỉ
nh ng quan h xã h i vào nh ng quan h s n xu t, và đem qui nh ng quan h s n xu t vàoữ ệ ộ ữ ệ ả ấ ữ ệ ả ấ
trình đ c a nh ng l c l ng s n xu t thì ng i ta m i có đ c m t c s v ng ch c độ ủ ữ ự ượ ả ấ ườ ớ ượ ộ ơ ở ữ ắ ể
quan ni m s phát tri n c a nh ng hình thái kinh t -xã h i là m t quá trình l ch s -tệ ự ể ủ ữ ế ộ ộ ị ử ự
nhiên”.
- Quá trình phát tri n c a các hình thái kinh t -xã h i, t c là quá trình thay th l n nhauể ủ ế ộ ứ ế ẫ
c a các hình thái kinh t -xã h i trong l ch s nhân lo i, và do đó là s phát tri n c a l ch sủ ế ộ ị ử ạ ự ể ủ ị ử
xã h i loài ng i, có th do s tác đ ng c a nhi u nhân t ch quan nh ng nhân t gi vaiộ ườ ể ự ộ ủ ề ố ủ ư ố ữ

h i, ph ng th c s n xu t v t ch t quy t đ nh trình đ phát tri n c a đ i s ng xã h i vàộ ươ ứ ả ấ ậ ấ ế ị ộ ể ủ ờ ố ộ
l ch s nói chung, vì v y không th xu t phát t ý th c, t t ng ho c t ý chí ch quan c aị ử ậ ể ấ ừ ứ ư ưở ặ ừ ủ ủ
con ng i đ gi i thích các hi n t ng trong đ i s ng xã h i mà ph i xu t phát t b n thânườ ể ả ệ ượ ờ ố ộ ả ấ ừ ả
th c tr ng phát tri n c a n n s n xu t xã h i, đ c bi t là t trình đ phát tri n c a ph ngự ạ ể ủ ề ả ấ ộ ặ ệ ừ ộ ể ủ ươ
thúc s n xu t c a xã h i v i c t lõi c a nó là trình đ phát tri n c a l c l ng s n xu tả ấ ủ ộ ớ ố ủ ộ ể ủ ự ượ ả ấ
hi n th c.ệ ự
- Theo lý lu n hình thái ý th c-xã h i, xã h i không ph i là s k t h p m t cách ng uậ ứ ộ ộ ả ự ế ợ ộ ẫ
nhiên, máy móc gi a các cá nhân mà là m t c th s ng đ ng, trong đó các ph ng di n c aữ ộ ơ ể ố ộ ươ ệ ủ
đ i s ng xã h i t n t i trong m t h th ng c u trúc th ng nh t ch t ch , tác đ ng qua l iờ ố ộ ồ ạ ộ ệ ố ấ ố ấ ặ ẽ ộ ạ
l n nhau, trong đó quan h s n xu t đóng vai trò là quan h c b n nh t, quy t đ nh các quanẫ ệ ả ấ ệ ơ ả ấ ế ị
h xã h i khác; là tiêu chu n khách quan đ phân bi t các ch đ xã h i khác nhau. Vì v y,ệ ộ ẩ ể ệ ế ộ ộ ậ
đ lý gi i chính xác đ i s ng xã h i c n ph i s d ng ph ng pháp lu n tr u t ng hóaể ả ờ ố ộ ầ ả ử ụ ươ ậ ừ ượ
khoa h c – đó là c n xu t phát t quan h s n xu t hi n th c c a xã h i đ ti n hành phânọ ầ ấ ừ ệ ả ấ ệ ự ủ ộ ể ế
tích các ph ng di n khác nhau (chính tr , pháp lu t, văn hóa, khoa hoc,…) c a đ i s ng xãươ ệ ị ậ ủ ờ ố
h i và m i quan h l n nhau gi a chúng.ộ ố ệ ẫ ữ
- Theo lý lu n hình thái kinh t -xã h i, s v n đ ng, phát tri n c a xã h i là m t quáậ ế ộ ự ậ ộ ể ủ ộ ộ
trình l ch s -t nhiên, t c là quá trình di n ra theo các qui lu t khách quan ch không ph iị ử ự ứ ễ ậ ứ ả
theo ý mu n ch quan, do v y mu n nh n th c và gi i quy t đúng đ n, có hi u qu nh ngố ủ ậ ố ậ ứ ả ế ắ ệ ả ữ
v n đ c a đ i s ng xã h i thì ph i đi sâu nghiên c u các qui lu t v n đ ng, phát tri n c aấ ề ủ ờ ố ộ ả ứ ậ ậ ộ ể ủ
xã h i. Lênin t ng nh n m nh r ng: “xã h i là m t c th s ng đang phát tri n khôngộ ừ ấ ạ ằ ộ ộ ơ ể ố ể
ng ng, m t c th mà mu n nghiên c u nó thì c n ph i phân tích m t cách khách quanừ ộ ơ ể ố ứ ầ ả ộ
nh ng quan h s n xu t c u thành m t hình thái xã h i nh t đ nh và c n ph i nghiên c uữ ệ ả ấ ấ ộ ộ ấ ị ầ ả ứ
nh ng qui lu t v n hành và phát tri n c a hình thái xã h i đó”.ữ ậ ậ ể ủ ộ
Nh ng giá tr khoa h c trên đây c a lý lu n hình thái kinh t -xã h i là nh ng giá tr vữ ị ọ ủ ậ ế ộ ữ ị ề
m t ặ ph ng pháp lu n chung nh tươ ậ ấ c a vi c nghiên c u v xã h i và l ch s nhân lo i, l chủ ệ ứ ề ộ ị ử ạ ị
s các c ng đ ng ng i, nó không th thay th cho nh ng ph ng pháp đ c thù trong quáử ộ ồ ườ ể ế ữ ươ ặ
trình nghiên c u v t ng lĩnh v c c th c a xã h i. Lênin đã t ng d y r ng: “lý lu n đóứ ề ừ ự ụ ể ủ ộ ừ ạ ằ ậ
không bao gi có tham v ng gi i thích t t c , mà ch có ý mu n v ch ra m t ph ng pháp…ờ ọ ả ấ ả ỉ ố ạ ộ ươ
duy nh t khoa h c đ gi i thích l ch s ”.ấ ọ ể ả ị ử
V. VAI TRÒ C A Đ U TRANH GIAI C P VÀ CÁCH M NG XÃ H I Đ I V I Ủ Ấ Ấ Ạ Ộ Ố Ớ

Khái ni m giai c p không đ n thu n là m t khái ni m c a khoa h c chính tr mà đó cònệ ấ ơ ầ ộ ệ ủ ọ ị
là m t khái ni m ph n ánh m i quan h khách quan gi a lĩnh v c kinh t và lĩnh v c chínhộ ệ ả ố ệ ữ ự ế ự
tr c a xã h i; ph n ánh m i quan h kinh t - chính tr gi a các t p đoàn ng i trong m tị ủ ộ ả ố ệ ế ị ữ ậ ườ ộ
đi u ki n l ch s nh t đ nh. Đó là m i quan h không ch có s khác bi t mà còn có tính ch tề ệ ị ử ấ ị ố ệ ỉ ự ệ ấ
đ i l p c a h trên ph ng di n kinh t và chính tr . T đó cho th y: vi c phân tích nh ngố ậ ủ ọ ươ ệ ế ị ừ ấ ệ ữ
v n đ v k t c u chính tr c n ph i g n li n v i vi c phân tích k t c u kinh t c a xã h iấ ề ề ế ấ ị ầ ả ắ ề ớ ệ ế ấ ế ủ ộ
theo quan đi m l ch s , c th .ể ị ử ụ ể
Đ phân tích và x lý chính xác nh ng v n đ v k t c u chính tr xã h i không nh ngể ử ữ ấ ề ề ế ấ ị ộ ữ
c n n m v ng khái ni m giai c p theo quan đi m c a ch nghĩa Mác-Lênin mà còn ph iầ ắ ữ ệ ấ ể ủ ủ ả
n m v ng khái ni m ắ ữ ệ t ng l p xã h i.ầ ớ ộ Khái ni m t ng l p xã h i th ng đ c s d ng đệ ầ ớ ộ ườ ượ ử ụ ể
ch s phân t ng, phân l p, phân nhóm gi a nh ng con ng i trong cùng m t giai c p theoỉ ự ầ ớ ữ ữ ườ ộ ấ
đ a v và s khác bi t c th c a h trong giai c p đó nh : t ng l p công nhân làm thuê laoị ị ự ệ ụ ể ủ ọ ấ ư ầ ớ
đ ng gi n đ n, lao đ ng ph c t p, lao đ ng chuyên gia,…; m t khác, khái ni m này cũng cònộ ả ơ ộ ứ ạ ộ ặ ệ
đ c dùng đ ch nh ng nhóm ng i ngoài k t c u các giai c p trong m t xã h i nh t đ nhượ ể ỉ ữ ườ ế ấ ấ ộ ộ ấ ị
nh : t ng l p công ch c, trí th c, ti u nông,…ư ầ ớ ứ ứ ể
b. Ngu n g c giai c pồ ố ấ
Vi c phát hi n ra s t n t i c a giai c p, đ i kháng giai c p và đ u tranh giai c p khôngệ ệ ự ồ ạ ủ ấ ố ấ ấ ấ
ph i là phát hi n m i trong lý lu n c a ch nghĩa Mác-Lênin. M t trong nh ng phát hi nả ệ ớ ậ ủ ủ ộ ữ ệ
m i và c b n c a ch nghĩa Mac-Lênin là ch ch ra r ng s t n t i c a giai c p, đ iớ ơ ả ủ ủ ở ỗ ỉ ằ ự ồ ạ ủ ấ ố
kháng giai c p và đ u tranh giai c p không ph i là b n tính c a nhân lo i, cũng không ph i làấ ấ ấ ả ả ủ ạ ả
m t s ti n đ nh mà ch là ộ ự ề ị ỉ hi n t ng có tính l ch sệ ượ ị ử, t c là ch g n li n v i nh ng giai đo nứ ỉ ắ ề ớ ữ ạ
phát tri n nh t đ nh c a l ch s . Mác kh ng đ nh: “s t n t i c a các giai c p ch g n li nể ấ ị ủ ị ử ẳ ị ự ồ ạ ủ ấ ỉ ắ ề
v i nh ng giai đo n l ch s nh t đ nh c a s n xu t”.ớ ữ ạ ị ử ấ ị ủ ả ấ
Ngu n g c tr c ti pồ ố ự ế c a s phân hóa giai c p trong xã h i chính là do s ra đ i và t nủ ự ấ ộ ự ờ ồ
t i c a ch đ chi m h u t nhân v t li u s n xu t, đ c bi t là đ i v i nh ng t li u s nạ ủ ế ộ ế ữ ư ề ư ệ ả ấ ặ ệ ố ớ ữ ư ệ ả
54

Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
xu t ch y u c a xã h i, b i vì ch có trong đi u ki n đó m i có kh năng khách quan làmấ ủ ế ủ ộ ở ỉ ề ệ ớ ả

tranh giai c pấ là cu c đ u tranh c a nh ng ng i lao đ ng làm thuê, nh ng ng i nô l b ápộ ấ ủ ữ ườ ộ ữ ườ ệ ị
b c v chính tr -xã h i và b bóc l t v kinh t ch ng l i s áp b c và bóc l t nó; t c làứ ề ị ộ ị ộ ề ế ố ạ ự ứ ộ ứ
nh m gi i quy t v n đ mâu thu n l i ích kinh t và chính tr xã h i gi a giai c p th ng trằ ả ế ấ ề ẫ ợ ế ị ộ ữ ấ ố ị
và b th ng tr nh ng ph m vi và m c đ khác nhau.ị ố ị ở ữ ạ ứ ộ
Tùy theo nh ng đi u ki n l ch s khác nhau, các cu c đ u tranh giai c p trong xã h i cóữ ề ệ ị ử ộ ấ ấ ộ
th đ c bi u hi n d i nhi u hình th c khác nhau, v i nh ng ph m vi và trình đ khácể ượ ể ệ ướ ề ứ ớ ữ ạ ộ
nhau nh : đ u tranh kinh t , đ u tranh t t ng, đ u tranh chính tr ,….Trong th c t l ch s ,ư ấ ế ấ ư ưở ấ ị ự ế ị ử
cu c đ u tranh giai c p có th còn mang nh ng hình th c đ u tranh dân t c, tôn giáo, văn hóaộ ấ ấ ể ữ ứ ấ ộ
và có th có nhi u hình th c đa d ng khác.ể ề ứ ạ
Đ kh ng ch và đàn áp nh ng cu c đ u tranh giai c p c a nh ng ng i lao đ ng làmể ố ế ữ ộ ấ ấ ủ ữ ườ ộ
thuê, nh ng ng i nô l , nh m duy trì và th c hi n đ c s bóc l t c a nó, các giai c pữ ườ ệ ằ ự ệ ượ ự ộ ủ ấ
th ng tr trong l ch s t t y u ph i s d ng đ n s c m nh b o l c có t ch c – đó là ố ị ị ử ấ ế ả ử ụ ế ứ ạ ạ ự ổ ứ nhà
n c ướ v i nh ng đ i vũ trang đ c bi t và h th ng pháp lu t nh m duy trì tr t t c a sớ ữ ộ ặ ệ ệ ố ậ ằ ậ ự ủ ự
th ng tr giai c p. vì v y, v n đ chính quy n nhà n c, quy n l c nhà n c là v n đ trungố ị ấ ậ ấ ề ề ướ ề ự ướ ấ ề
tâm và c b n c a cu c đ u tranh giai c p trong xã h i. B t c cu c đ u trang giai c p nàoơ ả ủ ộ ấ ấ ộ ấ ứ ộ ấ ấ
n u ch a gi i quy t đ c v n đ chi m gi quy n l c nhà n c thì ch a th gi i quy tế ư ả ế ượ ấ ề ế ữ ề ự ướ ư ể ả ế
đ c nh ng v n đ căn b n nh t c a cu c đ u tranh giai c p. Tuy nhiên khong ph i m iượ ữ ấ ề ả ấ ủ ộ ấ ấ ả ọ
cu c đ u tranh giai c p đ u xác đ nh v n đ chính quy n nhà n c, quy n l c nhà n c làộ ấ ấ ề ị ấ ề ề ướ ề ự ướ
v n đ trung tâm c a nó mà ch có s phát tri n c a đ u tranh giai c p đ t t i trình đ đ uấ ề ủ ỉ ự ể ủ ấ ấ ạ ớ ộ ấ
tranh chính tr thì v n đ đó m i tr thành v n đ trung tâm và c b n c a nó – đó cũng làị ấ ề ớ ở ấ ề ơ ả ủ
55

Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
v n đ c b n c a m i cu c cách m ng xã h i v i t cách là đ nh cao c a s phát tri n đ uấ ề ơ ả ủ ọ ộ ạ ộ ớ ư ỉ ủ ự ể ấ
tranh giai c p.ấ
Nh v y, s ra đ i và t n t i c a nhà n c là k t qu c a cu c đ u tranh giai c p trongư ậ ự ờ ồ ạ ủ ướ ế ả ủ ộ ấ ấ
xã h i có đ i kháng giai c p. Khi mà các mâu thu n xã h i đã b đ y đ n ch không th gi iộ ố ấ ẫ ộ ị ẩ ế ỗ ể ả
quy t đ c thì t t y u giai c p th ng tr c n đ n s c m nh b o l c đ c bi t đ duy trì xãế ượ ấ ế ấ ố ị ầ ế ứ ạ ạ ự ặ ệ ể
h i trong vòng m t “tr t t ” theo ý chí c a nó, th c hi n l i ích c a nó. S ra đ i và t n t iộ ộ ậ ự ủ ự ệ ợ ủ ự ờ ồ ạ

đ i s ng chính tr - xã h i. Trong tr ng h p này, mâu thu n đ i kháng trong đ i s ng kinhờ ố ị ộ ườ ợ ẫ ố ờ ố
t ch có th gi i quy t đ c thông qua vi c gi i quy t mâu thu n đ i kháng giai c p trênế ỉ ể ả ế ượ ệ ả ế ẫ ố ấ
lĩnh v c chính tr xã h i. Nh v y, mâu thu n giai c p và đ u tranh giai c p đã tr thành cự ị ộ ư ậ ẫ ấ ấ ấ ở ơ
ch chính tr xã h i đ gi i quy t mâu thu n trong ph ng th c s n xu t, th c hi n nhu c uế ị ộ ể ả ế ẫ ươ ứ ả ấ ự ệ ầ
khách quan c a s phát tri n c a l c l ng s n xu t, thúc đ y s phát tri n c a xã h i.ủ ự ể ủ ự ượ ả ấ ẩ ự ể ủ ộ
2. Cách m ng xã h i và vai trò c a nó đ i v i s phát tri n c a xã h i có đ i khángạ ộ ủ ố ớ ự ể ủ ộ ố
giai c pấ
a. Khái ni m cách m ng xã h i và nguyên nhân c a nóệ ạ ộ ủ
Khái ni m cách m ng xã h iệ ạ ộ dùng đ ch b c chuy n bi n l n c a l ch s phát tri n xãể ỉ ướ ể ế ớ ủ ị ử ể
h i loài ng i – đó là b c chuy n t hình thái kinh t - xã h i trình đ th p lên m t hìnhộ ườ ướ ể ừ ế ộ ở ộ ấ ộ
thái kinh t - xã h i trình đ cao h n, đ c ti n hành trên m i lĩnh v c kinh t , chính tr ,ế ộ ở ộ ơ ượ ế ọ ự ế ị
văn hóa, xã h i…c a xã h i.ộ ủ ộ
Trong xã h i có giai c p đ i kháng, cách m ng xã h i đ c đ c tr ng b ng vi c giai c pộ ấ ố ạ ộ ượ ặ ư ằ ệ ấ
cách m ng kh i nghĩa vũ trang giành chính quy n nhà n c, đ ng th i ti n hành t ch c, xâyạ ở ề ướ ồ ờ ế ổ ứ
d ng và s d ng nhà n c m i c a nó đ c i t o căn b n, toàn di n m i lĩnh v c c a đ iự ử ụ ướ ớ ủ ể ả ạ ả ệ ọ ự ủ ờ
56

Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
s ng xã h i, t c là xây d ng m t hình thái kinh t - xã h i m i. Do đó, có th th y: v n đố ộ ứ ự ộ ế ộ ớ ể ấ ấ ề
chính quy n nhà n c nh t đ nh là v n đ c b n c a m i cu c cách m ng. Đ ng th i, cu cề ướ ấ ị ấ ề ơ ả ủ ọ ộ ạ ồ ờ ộ
cách m ng nào cũng ph i tr i qua hai giai đo n là: giai đo n giành chính quy n và giai đo nạ ả ả ạ ạ ề ạ
t ch c xây d ng chính quy n m i, xây d ng xã h i m i. Đó th c s là m t quá trình ch ngổ ứ ự ề ớ ự ộ ớ ự ự ộ ẳ
nh ng đ y nh ng khó khăn, nguy hi m, gian kh mà còn th ng là h t s c lâu dài di n raữ ầ ữ ể ổ ườ ế ứ ễ
hàng ch c, th m chí hàng trăm năm.ụ ậ
Nh v y, khái ni m cách m ng xã h i khác v i khái ni m ư ậ ệ ạ ộ ớ ệ c i cách.ả Khái ni m c i cáchệ ả
dùng đ ch nh ng cu c c i bi n di n ra trên m t hay m t s lĩnh v c c a đ i s ng xã h iể ỉ ữ ộ ả ế ễ ộ ộ ố ự ủ ờ ố ộ
trong ph m vi m t hình thái kinh t - xã h i nh m hoàn thi n hình thái kinh t - xã h i đó,ạ ộ ế ộ ằ ệ ế ộ
nh : c i cách th ch kinh t , c i cách n n hành chính qu c gia, c i cách n n giáo d c,…ư ả ể ế ế ả ề ố ả ề ụ
Khái ni m cách m ng xã h i cũng khác khái ni m ệ ạ ộ ệ đ o chính. ả Khái ni m đ o chính dùng đệ ả ể

cu c cách m ng t s n l t đ ch đ phong ki n, xác l p ch đ t b n ch nghĩa; cu cộ ạ ư ả ậ ổ ế ộ ế ậ ế ộ ư ả ủ ộ
cách m ng vô s n th c hi n vi c xóa b ch đ chuyên chính t s n, xác l p ch đ xã h iạ ả ự ệ ệ ỏ ế ộ ư ả ậ ế ộ ộ
ch nghĩa – đây là cu c cách m ng vĩ đ i nh t, sâu s c nh t trong l ch s nhân lo i, làm thayủ ộ ạ ạ ấ ắ ấ ị ử ạ
đ i hoàn toàn b n ch t ch đ chính tr xã h i cũ, xóa b tri t đ ngu n g c ch đ t h uổ ả ấ ế ộ ị ộ ỏ ệ ể ồ ố ế ộ ư ữ
s n sinh đ i kháng giai c p đã t ng t n t i hàng ngàn năm trong l ch s nhân lo i.ả ố ấ ừ ồ ạ ị ử ạ
VI. QUAN ĐI M C A CH NGHĨA DUY V T L CH S V CON NG I Ể Ủ Ủ Ậ Ị Ử Ề ƯỜ
VÀ VAI TRÒ SÁNG T O L CH S C A QU N CHÚNG NHÂN DÂNẠ Ị Ử Ủ Ầ
1. Con ng i và b n ch t c a con ng iườ ả ấ ủ ườ
a. Khái ni m con ng iệ ườ
57

Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
Con ng i là m t th c th t nhiên mang đ c tính xã h i; có s th ng nh t bi n ch ngườ ộ ự ể ự ặ ộ ự ố ấ ệ ứ
gi a hai ph ng di n t nhiên và xã h i.ữ ươ ệ ự ộ
Ti n đ v t ch t đ u tiên qui đ nh s hình thành, t n t i và phát tri n c a con ng iề ề ậ ấ ầ ị ự ồ ạ ể ủ ườ
chính là gi i t nhiên, vì v y ớ ự ậ b n tính t nhiên ả ự ph i là m t trong nh ng ph ng di n c b nả ộ ữ ươ ệ ơ ả
c a con ng i, loài ng i. Cũng do v y, vi c nghiên c u, khám phá khoa h c v c u t o tủ ườ ườ ậ ệ ứ ọ ề ấ ạ ự
nhiên và ngu n g c t nhiên c a con ng i là c s khoa h c quan tr ng đ con ng i hi uồ ố ự ủ ườ ơ ở ọ ọ ể ườ ể
bi t v chính b n thân mình, ti n đ n làm ch b n thân mình trong m i hành vi và ho t đ ngế ề ả ế ế ủ ả ọ ạ ộ
sáng t o ra l ch s c a nó, t c l ch s nhân lo i.ạ ị ử ủ ứ ị ử ạ
- B n tính t nhiên c a con ng i đ c phân tích t hai giác đ sau đây:ả ự ủ ườ ượ ừ ộ
+ Con ng i là k t qu ti n hóa và phát tri n lâu dài c a gi i t nhiên. C s khoaườ ế ả ế ể ủ ớ ự ơ ở
h c c a k t lu n này đã đ c ch ng minh b ng toàn b s phát tri n c a ch nghĩa duy v tọ ủ ế ậ ượ ứ ằ ộ ự ể ủ ủ ậ
và khoa h c t nhiên, đ c bi t là h c thuy t Darwin v s ti n hóa c a các loài.ọ ự ặ ệ ọ ế ề ự ế ủ
+ Con ng i là m t b ph n c a gi i t nhiên và đ ng th i gi i t nhiên cũng là ườ ộ ộ ậ ủ ớ ự ồ ờ ớ ự thân
th vô cể ơ c a con ng i. Do đó, nh ng bi n đ i c a gi i t nhiên và tác đ ng c a qui lu tủ ườ ữ ế ổ ủ ớ ự ộ ủ ậ
t nhiên tr c ti p ho c gián ti p th ng xuyên qui đ nh s t n t i c a con ng i và xã h iự ự ế ặ ế ườ ị ự ồ ạ ủ ườ ộ
ng i, nó là môi tr ng trao đ i v t ch t gi a con ng i và gi i t nhiên; ng c l i, sườ ườ ổ ậ ấ ữ ườ ớ ự ượ ạ ự
bi n đ i và ho t đ ng c a con ng i, loài ng i luôn tác đ ng tr l i môi tr ng t nhiên,ế ổ ạ ộ ủ ườ ườ ộ ở ạ ườ ự

tr u t ng, duy tâm, th n bí. Mác đã phê phán nh ng quan ni m y và xác l p quan đi mừ ượ ầ ữ ệ ấ ậ ể
c a mình: “B n ch t con ng i không ph i là m t cái tr u t ng c h u c a cá nhân riêngủ ả ấ ườ ả ộ ừ ượ ố ữ ủ
bi t. Trong tính hi n th c c a nó, b n ch t con ng i là t ng hòa nh ng quan h xã h i”.ệ ệ ự ủ ả ấ ườ ổ ữ ệ ộ
58

Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
H n ch căn b n c a quan ni m duy v t siêu hình, tr c quan là đã tr u t ng hóa, tuy tạ ế ả ủ ệ ậ ự ừ ượ ệ
đ i hóa ph ng di n t nhiên c a con ng i, th ng xem nh vi c lý gi i con ng i tố ươ ệ ự ủ ườ ườ ẹ ệ ả ườ ừ
ph ng di n l ch s xã h i c a nó, do đó v căn b n ch th y b n tính t nhiên c a conươ ệ ị ử ộ ủ ề ả ỉ ấ ả ự ủ
ng i. Khác v i quan ni m đó, quan ni m duy v t bi n ch ng v con ng i khi th a nh nườ ớ ệ ệ ậ ệ ứ ề ườ ừ ậ
b n tính t nhiên còn lý gi i con ng i t giác đ các quan h l ch s xã h i, t đó phát hi nả ự ả ườ ừ ộ ệ ị ử ộ ừ ệ
b n tính xã h i c a nó, h n n a, chính b n tính xã h i c a con ng i là ph ng di n b nả ộ ủ ơ ữ ả ộ ủ ườ ươ ệ ả
ch t nh t c a con ng i v i t cách “ng i”, phân bi t con ng i v i các t n t i khác c aấ ấ ủ ườ ớ ư ườ ệ ườ ớ ồ ạ ủ
gi i t nhiên. Nh v y, có th đ nh nghĩa con ng i là m t th c th t nhiên nh ng đó làớ ự ư ậ ể ị ườ ộ ự ể ự ư
th c th t nhiên mang đ c tính xã h i. V y, b n ch t c a con ng i chính là “t ng hòa cácự ể ự ặ ộ ậ ả ấ ủ ườ ổ
quan h xã h i”, b i xã h i chính là xã h i c a con ng i, đ c t o nên t toàn b các quanệ ộ ở ộ ộ ủ ườ ượ ạ ừ ộ
h gi a ng i v i ng i trên các m t kinh t , chính tr , văn hóa,…ệ ữ ườ ớ ườ ặ ế ị
Theo quan đi m duy v t bi n ch ng v b n ch t xã h i c a con ng i thì s hình thànhể ậ ệ ứ ề ả ấ ộ ủ ườ ự
và phát tri n c a con ng i cùng nh ng kh năng sáng t o l ch s c a nó c n ph i đ c ti pể ủ ườ ữ ả ạ ị ử ủ ầ ả ượ ế
c n t giác đ phân tích và lý gi i s hình thành và phát tri n c a nh ng quan h xã h i c aậ ừ ộ ả ự ể ủ ữ ệ ộ ủ
nó trong l ch s . Xét t giác đ nhân ch ng h c, t c t giác đ b n tính t nhiên, ng i daị ử ừ ộ ủ ọ ứ ừ ộ ả ự ườ
đen v n ch là ng i đen, nh ng ch trong quan h kinh t - chính tr c a xã h i chi m h uẫ ỉ ườ ư ỉ ệ ế ị ủ ộ ế ữ
nô l anh ta m i là ng i nô l , còn trong quan h kinh t - chính tr xã h i xã h i ch nghĩa,ệ ớ ườ ệ ệ ế ị ộ ộ ủ
anh ta là con ng i t do, làm ch và sáng t o l ch s . Nh th , không có m t b n ch t nô lườ ự ủ ạ ị ử ư ế ộ ả ấ ệ
c h u và b t bi n c a ng i da đen hay da tr ng, nó là s n ph m t t y u c a nh ng quanố ữ ấ ế ủ ườ ắ ả ẩ ấ ế ủ ữ
h kinh t - chính tr xã h i trong nh ng đi u ki n l ch s xác đ nh, khi nh ng quan h nàyệ ế ị ộ ữ ề ệ ị ử ị ữ ệ
thay đ i thì do đó cũng có s thay đ i b n ch t c a con ng i. Cũng do v y, s gi i phóngổ ự ổ ả ấ ủ ườ ậ ự ả
b n ch t con ng i c n ph i h ng vào s gi i phóng nh ng quan h kinh t , chính tr , vănả ấ ườ ầ ả ướ ự ả ữ ệ ế ị
hóa, xã h i c a nó, thông qua đó mà có th phát huy kh năng sáng t o l ch s c a con ng i.ộ ủ ể ả ạ ị ử ủ ườ

Lênin
+ Đ lý gi i m t cách khoa h c nh ng v n đ v con ng i thì không th ch đ n thu nể ả ộ ọ ữ ấ ề ề ườ ể ỉ ơ ầ
t ph ng di n b n tính t nhiên c a nó mà đi u căn b n h n, có tính quy t đ nh ph i là từ ươ ệ ả ự ủ ề ả ơ ế ị ả ừ
ph ng di n b n tính xã h i c a nó, t nh ng quan h kinh t - xã h i c a nó.ươ ệ ả ộ ủ ừ ữ ệ ế ộ ủ
+ Đ ng l c c b n c a s ti n b và phát tri n c a xã h i chính là năng l c sáng t oộ ự ơ ả ủ ự ế ộ ể ủ ộ ự ạ
l ch s c a con ng i, vì v y phát huy năng l c sáng t o c a m i con ng i, vì con ng iị ử ủ ườ ậ ự ạ ủ ỗ ườ ườ
chính là phát huy ngu n đ ng l c quan tr ng thúc đ y s ti n b và phát tri n c a xã h i.ồ ộ ự ọ ẩ ự ế ộ ể ủ ộ
+ S nghi p gi i phóng con ng i, nh m phát huy kh năng sáng t o l ch s c a nó ph iự ệ ả ườ ằ ả ạ ị ử ủ ả
là h ng vào s nghi p gi i phóng nh ng quan h kinh t - xã h i. Trên ý nghĩa ph ngướ ự ệ ả ữ ệ ế ộ ươ
pháp lu n y có th th y: m t trong nh ng giá tr căn b n nh t c a cu c cách m ng xã h iậ ấ ể ấ ộ ữ ị ả ấ ủ ộ ạ ộ
ch nghĩa chính là m c tiêu xóa b tri t đ các quan h kinh t - xã h i áp b c và bóc l t,ủ ở ụ ỏ ệ ể ệ ế ộ ứ ộ
ràng bu c kh năng sáng t o l ch s c a qu n chúng nhân dân - nh ng ch th con ng iộ ả ạ ị ử ủ ầ ữ ủ ể ườ
sáng t o đích th c ra l ch s ti n b c a nhân lo i; thông qua cu c cách m ng đó nó cũngạ ự ị ử ế ộ ủ ạ ộ ạ
th c hi n s nghi p gi i phóng toàn nhân lo i b ng ph ng th c xây d ng m i quan h kinhự ệ ự ệ ả ạ ằ ươ ứ ự ố ệ
t - xã h i xã h i ch nghĩa và c ng s n ch nghĩa nh m xác l p và phát tri n m t xã h i màế ộ ộ ủ ộ ả ủ ằ ậ ể ộ ộ
t do, sáng t o c a ng i này tr thành đi u ki n cho t do và sáng t o c a ng i khác. Đóự ạ ủ ườ ở ề ệ ự ạ ủ ườ
cũng chính là th c hi n tri t lý đ o đ c nhân sinh cao đ p nh t c a ch nghĩa c ng s n:ự ệ ế ạ ứ ẹ ấ ủ ủ ộ ả
“mình vì m i ng i, m i ng i vì mình”.ọ ườ ọ ườ
2. Khái ni m qu n chúng nhân dân và vai trò sáng t o l ch s c a qu n chúng nhânệ ầ ạ ị ử ủ ầ
dân
a. Khái ni m qu n chúng nhân dânệ ầ
Con ng i là ch th sáng t o ra l ch s nh ng không ph i là theo ph ng th c hànhườ ủ ể ạ ị ử ư ả ươ ứ
đ ng riêng l , r i r c, cô đ c…c a m i con ng i mà là theo ph ng th c liên k t nh ngộ ẻ ờ ạ ộ ủ ỗ ườ ươ ứ ế ữ
con ng i thành s c m nh c ng đ ng xã h i có t ch c, có lãnh đ o c a nh ng cá nhân hayườ ứ ạ ộ ồ ộ ổ ứ ạ ủ ữ
các t ch c chính tr , xã h i nh t đ nh nh m gi i quy t các nhi m v l ch s trên các lĩnhổ ứ ị ộ ấ ị ằ ả ế ệ ụ ị ử
v c kinh t , chính tr , văn hóa c a xã h i - c ng đ ng đó chính là ự ế ị ủ ộ ộ ồ qu n chúng nhân dân.ầ
Nh ng l c l ng c b n t o thành c ng đ ng qu n chúng nhân dân bao g m:ữ ự ượ ơ ả ạ ộ ồ ầ ồ
- Nh ng ng i lao đ ng s n xu t ra c a c i v t ch t và các giá tr tinh th n.ữ ườ ộ ả ấ ủ ả ậ ấ ị ầ
- B ph n dân c ch ng l i giai c p th ng tr áp b c, bóc l t, đ i kháng v i c ngộ ậ ư ố ạ ấ ố ị ứ ộ ố ớ ộ
đ ng dân c .ồ ư

nhân sáng t o ra trong l ch s , ho t đ ng c a qu n chúng nhân dân là c s hi n th c có ýạ ị ử ạ ộ ủ ầ ơ ở ệ ự
nghĩa quy t đ nh và là c i ngu n phát sinh nh ng sáng t o văn hóa tinh th n c a xã h i; m iế ị ộ ồ ữ ạ ầ ủ ộ ọ
giá tr văn hóa tinh th n dù qua ph ng th c nào thì cu i cùng cũng là đ ph c v ho t đ ngị ầ ươ ứ ố ể ụ ụ ạ ộ
c a qu n chúng nhân dân và nó ch có ý nghĩa hi n th c m t khi đ c v t ch t hóa b i ho tủ ầ ỉ ệ ự ộ ượ ậ ấ ở ạ
đ ng th c ti n c a nhân dân.ộ ự ễ ủ
+ Qu n chúng nhân dân lao đ ng là l c l ng và đ ng l c c b n c a m i cu c cáchầ ộ ự ượ ộ ự ơ ả ủ ọ ộ
m ng và các cu c c i cách trong l ch s . L ch s nhân lo i đã ch ng minh r ng không có m tạ ộ ả ị ử ị ử ạ ứ ằ ộ
cu c cách m ng hay m t cu c c i cách xã h i nào có th thành công n u nó không xu t phátộ ạ ộ ộ ả ộ ể ế ấ
t l i ích và nguy n v ng c a đông đ o qu n chúng nhân dân. V i ý nghĩa nh v y, có thừ ợ ệ ọ ủ ả ầ ớ ư ậ ể
nói: cách m ng là “ngày h i c a qu n chúng” và trong nh ng ngày đó qu n chúng nhân dânạ ộ ủ ầ ữ ầ
có th sáng t o ra l ch s “m t ngày b ng hai m i năm”. Nh v y, nh ng cu c cách m ngể ạ ị ử ộ ằ ươ ư ậ ữ ộ ạ
và c i cách xã h i c n đ n l c l ng qu n chúng nhân dân và s c sáng t o c a qu n chúngả ộ ầ ế ự ượ ầ ứ ạ ủ ầ
nhân dân cũng c n có nh ng cu c cách m ng và c i cách xã h i. Đó chính là bi n ch ng c aầ ữ ộ ạ ả ộ ệ ứ ủ
quá trình phát tri n xã h i.ể ộ
Vai trò sáng t o l ch s c a qu n chúng nhân dân không bao gi có th tách r i vai tròạ ị ử ủ ầ ờ ể ờ
c th c a m i cá nhân mà đ c bi t là vai trò c a các cá nhân v trí th lĩnh, lãnh t hay ụ ể ủ ỗ ặ ệ ủ ở ị ủ ụ ở
t m vĩ nhân c a c ng đ ng nhân dân. Theo Lênin: “trong l ch s , ch a h có m t giai c pầ ủ ộ ồ ị ử ư ề ộ ấ
nào giành đ c quy n th ng tr , n u nó không đào t o đ c trong hàng ngũ c a mình nh ngượ ề ố ị ế ạ ượ ủ ữ
lãnh t chính tr , nh ng đ i bi u ti n phong có đ kh năng t ch c và lãnh đ o phong trào”.ụ ị ữ ạ ể ề ủ ả ổ ứ ạ
Khái ni m cá nhânệ dùng đ ch m i con ng i c th s ng trong m t c ng đ ng xãể ỉ ỗ ườ ụ ể ố ộ ộ ồ
h i nh t đ nh và đ c phân bi t v i nh ng con ng i khác thông qua tính đ n nh t và tínhộ ấ ị ượ ệ ớ ữ ườ ơ ấ
ph bi n c a nó. Theo quan ni n đó, m i cá nhân là m t ch nh th th ng nh t, v a mang tínhổ ế ủ ệ ỗ ộ ỉ ể ố ấ ừ
cá bi t v a mang tính ph bi n, là ch th c a lao đ ng, c a m i quan h xã h i và c aệ ừ ổ ế ủ ể ủ ộ ủ ọ ệ ộ ủ
nh n th c nh m th c hi n ch c năng cá nhân và ch c năng xã h i trong m t giai đo n phátậ ứ ằ ự ệ ứ ứ ộ ộ ạ
tri n nh t đ nh c a l ch s .ể ấ ị ủ ị ử
Trong quá trình qu n chúng nhân dân sáng t o l ch s thì m i cá nhân tùy theo v trí,ầ ạ ị ử ỗ ị
ch c năng, vai trò và năng l c sáng t o c th mà h có th tham gia vào quá trình sáng t oứ ự ạ ụ ể ọ ể ạ
l ch s c a c ng đ ng nhân dân. Theo ý nghĩa y, m i cá nhân c a c ng đ ng nhân dân đ uị ử ủ ộ ồ ấ ỗ ủ ộ ồ ề
“in d u n” c a nó vào quá trình sáng t o l ch s , m c dù m c đ và ph m vi có th khácấ ấ ủ ạ ị ử ặ ứ ộ ạ ể
nhau. th nh ng, đ l i nh ng d u n sâu s c nh t trong ti n trình l ch s th ng là nh ngế ư ể ạ ữ ấ ấ ắ ấ ế ị ử ườ ữ

ph i đ ng trên quan đi m toàn di n, phát tri n và l ch s , c th .ả ứ ể ệ ể ị ử ụ ể
Lý lu n c a ch nghĩa Mac-Lênin v vai trò sáng t o l ch s c a qu n chúng nhân dânậ ủ ủ ề ạ ị ử ủ ầ
và vai trò c a các cá nhân đ i v i ti n trình l ch s đã cung c p m t ph ng pháp lu n khoaủ ố ớ ế ị ử ấ ộ ươ ậ
h c quan tr ng cho ho t đ ng nh n thúc và th c ti n:ọ ọ ạ ộ ậ ự ễ
- Vi c lý gi i m t cách khoa h c v vai trò quy t đ nh l ch s c a qu n chúng nhânệ ả ộ ọ ề ế ị ị ử ủ ầ
dân đã xóa b đ c sai l m c a ch nghĩa duy tâm đã t ng th ng tr lâu dài trong l ch sỏ ượ ầ ủ ủ ừ ố ị ị ử
nh n th c v đ ng l c và l c l ng sáng t o ra l ch s xã h i loài ng i, đ ng th i đem l iậ ứ ề ộ ự ự ượ ạ ị ử ộ ườ ồ ờ ạ
m t ph ng pháp lu n khoa h c trong vi c nghiên c u và nh n đ nh l ch s cũng nh vi cộ ươ ậ ọ ệ ứ ậ ị ị ử ư ệ
nghiên c u và đánh giá vai trò c a m i cá nhân, th lĩnh, lãnh t trong c ng đ ng xã h i.ứ ủ ỗ ủ ụ ộ ồ ộ
- Lý lu n v vai trò sáng t o l ch s c a qu n chúng nhân dân đã cung c p m tậ ề ạ ị ử ủ ầ ấ ộ
ph ng pháp lu n khoa h c đ các đ ng c ng s n phân tích các l c l ng xã h i, t ch cươ ậ ọ ể ả ộ ả ự ượ ộ ổ ứ
xây d ng l c l ng qu n chúng nhân dân trong công cu c cách m ng xã h i ch nghĩa – đóự ự ượ ầ ộ ạ ộ ủ
là s liên minh giai c p công nhân v i giai c p nông dân và đ i ngũ trí th c, đ t d i s lãnhự ấ ớ ấ ộ ứ ặ ướ ự
đ o c a đ ng c ng s n, trên c s đó t p h p m i l c l ng có th t p h p nh m t o raạ ủ ả ộ ả ơ ở ậ ợ ọ ự ượ ể ậ ợ ằ ạ
đ ng l c to l n trong s nghi p cách m ng xã h i ch nghĩa đi t i th ng l i cu i cùng.ộ ự ớ ự ệ ạ ộ ủ ớ ắ ợ ố
@
Ph n th haiầ ứ
H C THUY T KINH T C A CH NGHĨA MÁC-LÊNIN Ọ Ế Ế Ủ Ủ
V PH NG TH C S N XU T T B N CH NGHĨAỀ ƯƠ Ứ Ả Ấ Ư Ả Ủ
62

Nh ng nguyên lý c b n c a ch nghĩa Mac-ữ ơ ả ủ ủ
Lênin
“ Sau khi nh n th y r ng ch đ kinh t là c s trên đó ki n trúc th ng t ng đ c xâyậ ấ ằ ế ộ ế ơ ở ế ượ ầ ượ
d ng lên thì Mác chú ý nhi u nh t đ n vi c nghiên c u ch đ kinh t y. Tác ph m chínhự ề ấ ế ệ ứ ế ộ ế ấ ẩ
c a Mác là b “T b n“ đ c dành riêng đ nghiên c u ch đ kinh t c a xã h i hi n đ i,ủ ộ ư ả ượ ể ứ ế ộ ế ủ ộ ệ ạ
nghĩa là xã h i t b n ch nghĩa”.ộ ư ả ủ
H c thuy t kinh t c a Mác là “n i dung ch y u c a ch nghĩa Mác; là k t qu v nọ ế ế ủ ộ ủ ế ủ ủ ế ả ậ
d ng th gi i quan duy v t và ph ng pháp lu n bi n ch ng vào quá trình nghiên c uụ ế ớ ậ ươ ậ ệ ứ ứ
ph ng th c s n xu t t b n ch nghĩa. B “T b n” chính là công trình khoa h c vĩ đ iươ ứ ả ấ ư ả ủ ộ ư ả ọ ạ

1. Đi u ki n ra đ i, t n t i c a s n xu t hàng hoáề ệ ờ ồ ạ ủ ả ấ
a. Khái ni mệ
- Kinh t t nhiên: ế ự Là m t hình th c t ch c kinh t mà m c đích c a nh ng ng i s nộ ứ ổ ứ ế ụ ủ ữ ườ ả
xu t ra s n ph m là đ tiêu dùng (cho chính h , gia đình, b t c).ấ ả ẩ ể ọ ộ ộ
- Kinh t hàng hóa: ế Là m t hình th c t ch c kinh t mà m c đích c a nh ng ng i s nộ ứ ổ ứ ế ụ ủ ữ ườ ả
xu t ra s n ph m là đ trao đ i, đ bán.ấ ả ẩ ể ổ ể
Kinh t hàng hóa đ i l p v i kinh t t nhiên và là b c ti n b so v i kinh t t nhiên.ế ố ậ ớ ế ự ướ ế ộ ớ ế ự
Khi l c l ng s n xu t và phân công lao đ ng xã h i phát tri n đ n m t trình đ nh t đ nhự ượ ả ấ ộ ộ ể ế ộ ộ ấ ị
kinh t hàng hóa ra đ i thay th kinh t t nhiên.ế ờ ế ế ự
b. Đi u ki n ra đ i c a s n xu t hàng hóaề ệ ờ ủ ả ấ
Theo quan đi m c a ch nghĩa Mác-Lênin, s ra đ i c a s n xu t hàng hóa do hai đi uể ủ ủ ự ờ ủ ả ấ ề
ki n sau quy t đ nh ệ ế ị
* Có s phân công lao đ ng xã h iự ộ ộ
- Phân công lao đ ng XH: là s chuyên môn hóa v SX, làm cho n n SX XH phân thànhộ ự ề ề
nhi u ngành, nhi u ngh khác nhau.ề ề ề
- Phân công lao đ ng xã h i là c s c a s n xu t và trao đ i hàng hóa vì do phân côngộ ộ ơ ở ủ ả ấ ổ
lao đ ng nên m i ng i ch s n xu t m t ho c m t vài s n ph m nh ng nhu c u c n nhi uộ ỗ ườ ỉ ả ấ ộ ặ ộ ả ẩ ư ầ ầ ề
th d n đ n mâu thu n: v a th a v a thi u n y sinh quan h trao đ i s n ph m cho nhau.ứ ẫ ế ẫ ừ ừ ừ ế ả ệ ổ ả ẩ
- Các lo i phân công lao đ ng:ạ ộ
+ Phân công đ c thù: ngành l n l i chia thành ngành nh .ặ ớ ạ ỏ
+ Phân công chung: hình thành ngành kinh t l n.ế ớ
+ Phân công lao đ ng cá bi t là phân công trong n i b công x ng (không đ c coi làộ ệ ộ ộ ưở ượ
c s c a s n xu t hàng hóa).ơ ở ủ ả ấ
* Có s tách bi t t ng đ i v m t kinh t gi a nh ng ng i s n xu tự ệ ươ ố ề ặ ế ữ ữ ườ ả ấ . C. Mác vi t:ế
“Ch có s n ph m c a nh ng lao đ ng t nhân đ c l p và không ph thu c nhau m i đ iỉ ả ẩ ủ ữ ộ ư ộ ậ ụ ộ ớ ố
di n nhau nh là nh ng hàng hóaệ ư ữ ”.
- S tách bi t v kinh t làm cho nh ng ng i s n xu t tr thành nh ng ch th s nự ệ ề ế ữ ườ ả ấ ở ữ ủ ể ả
xu t đ c l p, do đó s n ph m làm ra thu c quy n s h u ho c do h chi ph i.ấ ộ ậ ả ẩ ộ ề ở ữ ặ ọ ố
- Nguyên nhân d n đ n đ c l p v kinh t :ẫ ế ộ ậ ề ế
+ Ch đ chi m h u t nhân v TLSX.ế ộ ế ữ ư ề