Vài nhận định về sự đối câu trong thơ
Đường Luật
Phạm Doanh
Có những ý kiến cho rằng 2 cặp câu 3,4 và 5,6 của thơ Đường Luật phải đối
một cách tuyệt đối, nghĩa là từng chữ câu trên thuộc tự loại nào thì chữ cùng vị
trí trong câu dưới cũng phải đúng tự loại đó .
Nhiều tác giả chú trọng quá nhiều vào hình thức đối của thơ Đường nên gò
từng chữ miễn sao cho đúng luật hiểu theo cái nhìn chật hẹp, nên viết những
câu đối thật chặt chẽ về hình thức mà trống rỗng về nội dung cũng như gượng
ép trong cách dùng chữ.
Họ có thể cho những câu như sau là hay vì chỉnh trong vấn đề đối:
Chàng trai trước cửa đứng lau xe
Cô gái sau sân ngồi rửa bát
Đối trong thơ Đường Luật là đối ý trước tiên rồi mới đến đối tự loại. Và đối
từng cụm từ chứ không phải từng chữ. Ý tưởng nghèo nàn, chữ dùng thô thiển
thì dù có đối chỉnh cách mấy cũng không có chút giá trị nào, loại Đường Luật
nặng về hình thức này giống như 1 chiếc hộp gỗ thật vuông vức thật thẳng góc
cạnh nhưng gỗ là gỗ tạp và chứa đựng trong lòng nó nội dung nghèo nàn. Sao
bằng được một chiếc hộp gỗ góc cạnh có thể không thẳng hoàn toàn nhưng là
gỗ quý và chứa đựng món hay vật lạ.
Ngay cả trước đây hơn một thế kỷ các nhà Nho nổi tiếng như Tam Nguyên Yên
Đổ Nguyễn Khuyến sống trong thời đại từ chương, gò bó về luật thơ, đi thi chỉ
cần sai một chút là hỏng mà cụ đậu đầu cả 3 kỳ thi Hương, Hội và Đình. Bậc
Trạng Nguyên như thế mà còn không cố chấp về luật đối trong thơ ĐL thì
chúng ta trong quan niệm phóng khoáng ngày nay lại cố bám vào từng chữ hay
sao. Có khi còn bắt lỗi là cùng là động từ nhưng transitive verb (cần túc từ)
không được đối với intransitive verb (không cần túc từ) hay trạng từ chỉ thời
gian không đi với trạng từ chỉ không gian, 1 câu là câu hỏi thì câu kia cũng phải
là câu hỏi.
Sau đây là các thí dụ của bất chấp luật đối cứng ngắc của Yên Đổ Nguyễn
Khuyến, ông bất chấp chứ không phải ông không biết luật.

Câu thơ được chửa, thưa rằng được,
Chén rượu say rồi, nói chửa say.
Kẻ ở trên đời lo lắng cả,
Nghĩ ra ông sợ cái ông này.

Tương tự như thế ngay cả 2 cụm từ màu xanh ở trên cũng không cùng tự loại
đừng nói gì từng chữ trong nó.
Vịnh Tiến Sĩ Giấy
Rõ chú hoa man (1) khéo vẽ trò,
Bỡn ông mà lại dứ thằng cu.
Mày râu mặt đó chừng bao tuổi,
Giấy má nhà bay đáng mấy xu ?
Bán tiếng mua danh thây lũ trẻ,
Bảng vàng bia đá vẫn nghìn thu.
Hỏi ai muốn ước cho con cháu,
Nghĩ lại đời xưa mấy kiếp tu.

Ví dụ này càng cho thấy cái "không đối" theo như những lập trường cố chấp,
Bán và mua trong câu trên là động từ còn Bảng và bia là danh từ; ngay cả tiếng
và danh là danh từ cũng không đối với vàng và đá là tĩnh từ. Nhưng đối là đối
cả ý, cả câu chứ làm sao mà Nguyễn Khuyến không biết luật được. Cái luật mà
người ta khăng khăng bám vào chỉ là cái cố chấp vô lối thôi. Dĩ nhiên là nếu
mình muốn đối tuyệt đối thì cũng không sao, nhưng mang lập trường đó mà
phê bình thơ người khác một cách hàm hồ thì thật là thiển cận biết bao.
Ở đây không phải là người không làm nổi câu đối nên nguỵ biện, chỉ là thấy
những người học được một số luật rồi bám vào đó coi như là kinh điển tuyệt
đối đúng là biết một mà chẳng biết hai. Chính họ là những người hay sửa sai và
chê bai người khác là làm thơ sai luật vì đối không chỉnh.

Không phải chỉ mình Nguyễn Khuyến mới "thất luật", 2 câu sau đây của Tú

Hay là bài thơ nổi tiếng của vua Lê Thánh Tông
Đề Miếu Bà
Nghi ngút đầu ghềnh tỏa khói hương,
Miếu ai như miếu vợ chàng Trương.
Ngọn đèn dầu tắt đừng nghe trẻ,
Làn nước chi cho lụy đến nàng.
Chứng quả có đôi vầng nhật nguyệt,
Giải oan chi mượn đến đàn tràng.
Qua đây mới biết nguồn cơn ấy,
Khá trách chàng Trương khéo phũ phàng
Chúng ta thấy rõ ràng là trong hai cặp đối nhau, không phải tất cả các chữ cùng
vị trí đều cùng tự loại cả, (tắt / cho), (đừng / lụy) , (nghe / đến) , (đôi / mượn),
(vầng / đến) ngay cả (nhật nguyệt / đàn tràng) hay (trẻ / nàng) đều không đối
theo quan niệm cứng ngắt hẹp hòi. Nếu bắt lỗi thì 4 câu của vua Lê Thánh
Tông trong bài thơ truyền tụng lại đã phạm 6, 7 lỗi. Nhà vua là người uyên bác
lại đứng đầu một thi đàn chẳng lẽ không biết luật.
Những sự phóng khoáng không để bị quy luật hạn hẹp của sự đối gò bó mình
được thấy trong rất nhiều nhà thơ cổ xưa và hiện đại.
Những người hay phán xét thơ người khác qua lăng kính đó thì chỉ tìm xem đối
từng chữ mà không thấy được những vần thơ có giá trị.
Tóm lại đối chỉ là 1 khía cạnh hình thức của thơ ĐL, mà ý tưởng, vần điệu và
từ ngữ là những khía cạnh khác. Đáng giá một bài thơ ĐL không phải là trước
tiên nhìn coi từng chữ có đúng tự loại hay không mà là âm điệu có êm đềm,
thánh thót hay trầm bỗng, ý tưởng đặc sắc và từ ngữ trong sáng hay độc đáo và
nhất là cả bài thơ có để lại cho người đọc một ấn tượng một rung động nào
không.
Không lẽ
Ban ngày chó sủa trên đầu phố
Buổi tối mèo kêu dưới cuối phường
ngày/tối chó/mèo sủa/kêu trên/dưới phố/phường

T,B,T
T,B,T
B,T,B
mirror
B,T,B
T,B,T
T,B,T
B,T,B
Đây là luật cho các chữ 2,4,6. Như đã nói chữ 1,3,5 sao cũng được và chữ 7 thì
theo luật số (1).
Thí dụ
Chiều tĩnh tâm
Ngôi chùa mái đỏ ngự trên đồi
Nhìn xuống dòng sông nước chảy xuôi
Bến vắng thuyền neo, neo đợi khách
Sông sâu sóng vỗ, vỗ ru đời
Thiền sư tĩnh tọa suy tiền hậu
Cư sĩ trầm ngâm nghiệm khứ hồi
Mây trắng giăng giăng chiều nắng nhạt
Hồi chuông xoa dịu kiếp con người .
Pham Doanh
___________________________________________
Cảm Tác
Chiều nay gió lạnh mờ hơi sương
Run rẩy cành trơ tuyết ngập đường
Nhớ thuở cơ hàn nơi xứ lạ
Thương thời lận đận lúc tha hương
Mây bay gió thoảng khơi tâm sự
Tuyết phủ sương mờ gợi vấn vương
Đất khách quê người xin gởi gắm

mirror
T,B,T
B,T,B
B,T,B
T,B,T
Thí dụ
Vết tử thương
Người chiến binh kia ngã xuống rồi
Vết thương trên ngực máu còn tươi
Thù nhà trả hết tròn câu hứa
Nợ nước đền xong cả cuộc đời
Nhìn lá quốc kỳ bay phất phới
Biết quân kháng chiến thắng nơi nơi
Một hơi thở cuối trong lồng ngực
Mắt nhắm, lòng yên, nhẹ nét cười .
Luật (6.) các câu 3,4 và 5,6 phải đối nhau về ý và về tự loại
(chữ nào câu trên là verb/noun/adjective thì chữ ở vị trí đó của câu dưới cũng là
verb/noun/adjectiv )
Thí dụ
Thù nhà trả hết tròn câu hứa
Nợ nước đền xong cả cuộc đời
Thù nhà > nợ nước (compound noun)
trả > đền (verb)
hết > xong (adverb)
tròn > cả (adverb)
câu hứa > cuộc đời (compound noun)

Bến vắng thuyền neo, neo đợi khách
Sông sâu sóng vỗ, vỗ ru đời


________________________________________________
Giấc Mơ Buồn
Đêm qua mơ ngủ thấy Quê Hương
Thăm lại trường xưa với phố phường
Cây Điệp đầu làng còn tắm nắng
Gốc Bàng cuối ngõ vẫn phơi sương
Dạo nhìn lớp học, lòng xao xuyến
Đứng ngắm sân cờ , dạ vấn vương
Bè bạn Thầy Cô tìm chẳng gặp
Giật mình tỉnh giấc, lệ sầu thương
Minh Long
_____________________________________________
Thi Khách
Rượu phá thành sầu tri kỷ say
Mây mưa tuyết nắng ướp lời hay
Trăng ngang cánh liễu tình thơ nhả
Gió gợn hồ sương ý trút bày
Giai điệu tơ đan hồn tưởng vọng
Hồ trường giọt ấm chí ngời bay
Gom hương vẫy bút nghìn âm điệu
Nối bước người xưa lộng gió mây
Cát Biển
_____________________________________________
Không bắt buộc phải từng chữ đối chọi với nhau, mà cả nhóm chữ thành 1 loại
cũng được, như ba chữ tạo thành nhóm danh từ thì đối với 3 chữ câu kế cũng
tạo thành nhóm danh từ, chứ không bắt buộc từng chữ trong nhóm phải đối
chọi nhau . Cần nhất là đối ý thôi. Dĩ nhiên là hoàn chỉnh tất cả là hay nhất,
nhưng như đã nói, bình đẹp không bằng rượu ngon.
____________________________________________________
Trong bố cục của thơ Đường Luật, mỗi một câu đều có chức năng của nó:

Song điệp
Tất cả 8 câu đều có 2 điệp từ :
Chuyện Đời
Vất vất vơ vơ, cũng nực cười,
Căm căm cúi cúi có hơn ai .
Nay còn chị chị anh anh đó ,
Mai đã ông ông mụ mụ rồị
Có có không không, lo hết kiếp
Khôn khôn dại dại, chết xong đờị
Chi bằng láo láo lơ lơ vậy,
Ngủ ngủ ăn ăn nói chuyện chơị
Nguyễn Công Trứ
Tính danh
Câu nào cũng có từ chỉ nhân danh hay địa danh. Giống như Điển Thi, câu nào
cũng dẫn 1 điển ở bên Tàu. Xưa kia các cụ đồ nho chuộng lắm vì như thế các
cụ mới chịu cho là có học, rộng kiến thức.
Lỗi Thề
Vùi oan bạc mệnh sóng Tiền Đường (1)
Ngọn đuốc Chiêm Thành(2) rở nhớ thương.
Chắp cánh đẹp gì câu Thất Tịch (3)
Ôm cầm say mãi gái Tầm Dương(4)
Lỗi thề Chung Tử (5) sầu tri kỷ
Hoen mái Tây hiên (6) lệ đoạn trường
Hồ Hán (7) ngậm ngùi mây cách biệt
Ngân Hà (8) mưa gió nẻo cầu sương.
Toại Khang
Láy ba (Vĩ Tam Thanh): Sạch sành sanh-dửng dừng dưng - sát sàn sạt . . .
Ngẫu Hứng
Tiếng gà bên gối tẻ tè te,
Bóng ác trông lên hé hẻ hè.

Xa vắng nhau rồi ai nhớ không ?
Mây bay nhè nhẹ gió se lòng
Tơ tình người có chăng vương bận ?
Có xuyến xao hồn, có đợi mong ?
Xa vắng nhau rồi ôi nhớ ghê!
Từng đêm trong giấc mộng say mê
Lời ai tình tự kề đôi má
Vui sướng ngập tràn, cười thỏa thuê
Thức tỉnh cho lòng bỗng tái tê
Mưa sương rơi nhẹ lúc đêm về
Mưa lòng rả rích câu thương nhớ
Mưa chớm vội hôn mái tóc thề
Mưa cho con phố: vắng, buồn tênh
Mưa tí tách rơi giọt ướt mềm
Mưa thấm vào hồn cho mộng tưởng…
Bên anh mơ ước lại mông mênh
Xa vắng đôi bờ cách biệt nhau
Lệ sầu theo khoé mắt lăn trào
Tình yêu lý giải ra sao nhỉ !?
Vương vấn để lòng mãi khổ đau !
Phương Vy
3.03.03
Nhưng phổ thông nhất vẫn là Thất Ngôn Bát Cú, gói trọn một ý thơ vào 8 câu,
không dài không ngắn.
Phạm Doanh

(1) - CVCN đã nhận được một góp ý của độc giả như sau :
Tôi có dọc bài " Thơ Đường " của tác gia Phạm Doanh . Ông ta có bàn về hai chữ :
Sóng biếc theo làn HƠI gợn tí
Lá vàng trước gió SẼ đưa vèo