Tính phản biện xã hội của tác phẩm báo chí Việt Nam

Hoàng Thủy Chung

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn
Luận văn ThS ngành: Truyền thông đại chúng; Mã số: 60 32 01
Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Thái
Năm bảo vệ: 2010

Abstract: Tính phản biện xã hội trong báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XXI. Tính phản
biện xã hội trong cuộc cạnh tranh về thương hiệu giữa hai báo Tuổi trẻ và Thanh niên.
Nghệ thuật tổ chức tác phẩm mang tính phản biện xã hội của báo in Việt Nam qua hai
trường hợp báo Tuổi trẻ và Thanh niên
Keywords: Tính phản biện; Báo chí; Việt Nam
Content
1. Tính thời sự và lý do chọn đề tài
Trong mười năm đầu của thế kỷ XXI, đất nước Việt Nam chứng kiến những thay đổi chuyển
biến lớn lao trong đời sống kinh tế - chính trị, với việc kinh tế liên tục tăng trưởng cao trong
nhiều năm, thu hút vốn đầu tư nước ngoài kỷ lục và đàm phán thành công việc gia nhập Tổ
chức Thương mại thế giới WTO năm 2007. Những chuyển biến mạnh mẽ đó tác động không
nhỏ đến bộ mặt của xã hội Việt Nam, thêm vào bức tranh cuộc sống đó những nét mới đáng
khích lệ, đồng thời cũng làm lộ ra nhiều mảng xám không thể xem nhẹ.
Xã hội Việt Nam đang đối mặt với những câu hỏi và lựa chọn ngày càng phức tạp và gây tranh
cãi, cho thấy sự đòi hỏi nội tại của một cơ thể đang cần những giải pháp quyết liệt và triệt để
để giải phóng nguồn động lực tiềm ẩn vô cùng mạnh mẽ của mình. Đây cũng là thời điểm đất
nước đứng trước những quyết định sống còn mang tính thời đại, thời điểm mà bất cứ ai quan
tâm đến vận mệnh quốc gia đều không khỏi sốt ruột trước sức nóng và tốc độ của cả những cơ
hội hiển hiện và những nguy cơ nhãn tiền.
Trong bối cảnh đất nước đang phát triển mạnh mẽ về mọi mặt chính trị, kinh tế, xã hội, văn
hoá, cũng như đang tích cực hội nhập quốc tế sâu rộng như vậy, một trong những yêu cầu cấp
thiết đặt ra đối với báo chí Việt Nam là phải không ngừng vận động đổi mới để đáp ứng nhu

tại nhiều ý kiến trái chiều trong cuộc sống. Đó là khi các quyết sách có ảnh hưởng sâu rộng
đến đời sống xã hội là kết quả của sự đồng thuận về mặt tư duy sau khi đã có những tranh biện
thấu đáo và xây dựng.
Đó thực sự là một yêu cầu lớn, nếu không muốn nói là quá lý tưởng, nhưng đó chính là
phương pháp tư duy mà xã hội Việt Nam cần có trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, đặc
biệt sau khi nước ta gia nhập WTO - một phương pháp tư duy hiện đại cởi mở khác hẳn với
cách tư duy truyền thống của một xã hội nông nghiệp khép kín. Đó chính là “tinh thần phản
biện xã hội” mà báo Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh đã mạnh dạn nhân hoá để bầu chọn là
“Nhân vật của năm 2006”.
Muốn làm được như vậy, bản thân báo chí phải trang bị cho mình tư duy phản biện xã hội.
Trước cuộc sống muôn màu muôn vẻ đang vận động không ngừng, công chúng đang đòi hỏi
các tờ báo phải tìm ra những góc nhìn riêng, đưa ra những kết luận đúng bản chất và có những
đánh giá có tầm, để định hướng cho độc giả một cách nhìn không chỉ đúng đắn, khoa học, mà
còn chủ động và khách quan.
Đặc biệt trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghệ thông tin và kỹ thuật số hiện nay, báo chí
đã không còn là nguồn độc quyền thông tin ban đầu. Công chúng ngày nay có cả ngàn nguồn
thông tin để thu nhận, đối chiếu, so sánh mà họ đôi lúc chính là một nguồn trong đó. Với lợi
thế đó, họ đòi hỏi ở báo chí một điều lớn hơn chỉ là một nguồn tin thông thường. Trước yêu
cầu đó, tờ báo nào thể hiện được tư duy phản biện xã hội trong việc đưa tin viết bài, tờ báo đó
sẽ chiếm được lòng tin và sự trung thành của công chúng.
Quan sát mặt bằng báo chí Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI, giữa khoảng 800 tờ báo và
tạp chí, có thể thấy nổi bật lên hai gương mặt nhật báo với lượng phát hành được cho là cao
nhất nước, báo Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh (sau đây gọi tắt là báo Tuổi trẻ) và báo Thanh
niên. Hai tờ báo này cùng được công chúng và giới trong nghề đánh giá cao về tốc độ, tính độc
đáo và mới mẻ của thông tin cũng như chiều sâu của những phân tích bình luận.
Đặc biệt, vì cùng là báo ngày và có đối tượng độc giả tương đối tương đồng, nên giữa hai tờ
báo này đã diễn ra một cuộc cạnh tranh quyết liệt về mọi mặt, trong đó nổi bật là sự cạnh tranh
về những thông tin mang tính phản biện xã hội. Cuộc cạnh tranh này diễn ra hàng ngày, trong
từng số báo và trong từng sự kiện, vấn đề được đưa lên mặt báo. Khoảng thời gian khảo sát
của luận văn, ba năm 2006 - 2008, cũng là khoảng thời gian cuộc cạnh tranh này diễn ra sôi

dựng. Cuối tập sách là ba bài nghiên cứu không dài nhưng kỹ lưỡng, chín chắn, có chiều rộng
và có chiều sâu về phản biện xã hội: Những vấn đề chung và các vấn đề thuộc về phương cách.
Cuốn sách được nhà báo lão thành Hữu Thọ đánh giá: "Lý luận sắc sảo, có ý tưởng mới và
phong cách riêng. Tập sách tập hợp nhiều bài, có bài viết theo phong cách chính luận chững
chạc, có bài viết theo kiểu tùy bút ngắn, nhưng tất cả đều rõ chất luận, khi là vấn đề rất rộng
như chuyện đảng viên làm kinh tế tư nhân, vấn đề phản biện xã hội... khi là những việc cụ thể
liên quan tới tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí. Phản biện xã hội chỉ là một bài trong tập sách
mà tác giả lấy làm tên cuốn sách, nhưng ngẫm lại thì các bài khác dù viết theo thể gì, dù ngắn,
dù không ngắn, cũng mang tính phản biện hiểu theo cách hiểu của tác giả...”
Phản biện xã hội cũng là đề tài được đề cập và bàn luận tương đối sâu sắc trên tạp chí Tia sáng
và nhiều tờ báo in với bài viết, bài nghiên cứu của những tác giả như Nguyễn Trần Bạt, Đào
Công Tiến, Tương Lai, Nguyễn Chính Tâm, Hoàng Hải, Nguyễn Xuyến…
Đã có nhiều khoá luận và luận văn của sinh viên và học viên khoa Báo chí và Truyền thông,
trường Đại học KHXH&NV nghiên cứu về các khía cạnh liên quan đến đề tài mà tác giả chọn
lựa. Đặc biệt trong đó có khóa luận "Tính phản biện xã hội của tác phẩm báo chí thông qua
loạt bài "Đêm trước đổi mới" trên báo Tuổi trẻ năm 2005" của tác giả Phạm Văn Kiền, K49
lấy tính phản biện xã hội làm đề tài nghiên cứu, khảo sát qua một loạt bài.
Đề tài “Ý nghĩa phản biện xã hội của bài bình luận ngắn trên trang nhất báo Thanh niên, Tuổi
trẻ” của tác giả Hà Lệ Giang, hệ đào tạo liên thông (VL-VH) lại khảo sát hai chuyện mục
Chào buổi sáng của báo Thanh niên và Thời sự & Suy nghĩ của báo Tuổi trẻ để phân tích tính
phản biện xã hội của thể loại bài bình luận ngắn.
Bên cạnh đó có hai đề tài “Cuộc cạnh tranh về chất lượng thông tin giữa hai tờ báo Thanh
niên và Tuổi trẻ” của tác giả Nguyễn Thị Hải, K46HN và “So sánh phong cách hai tờ báo in
Thanh niên và Tuổi trẻ” của tác giả Phạm Thị Mai, K48.
Trong công trình của mình, tác giả Nguyễn Thị Hải tập trung phân tích tính cạnh tranh của hai
tờ báo kể trên thông qua khảo sát và phân tích trang nhất của hai tờ báo, việc thu hút các cây
bút có tiếng, những chuyên mục có cá tính, các đề tài lớn và nghệ thuật làm makét của hai tờ
báo.
Trong khi đó, tác giả Phạm Thị Mai so sánh phong cách của hai tờ báo nói trên thông qua khảo
sát và phân tích cách tiếp cận đề tài của hai tờ báo trên các lĩnh vực chính như kinh tế, chính trị