Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
1
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
PHẦN 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Địa lý là một môn khoa học có phạm trù rộng lớn và có tính thực nghiệm. Nó
không chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự việc và hiện tượng địa lý xẩy ra trên bề mặt
Trái Đất mà còn tìm cách giải thích, phân tích, so sánh, tổng hợp các yếu tố địa lý,
cũng như thấy được mối quan hệ giữa chúng với nhau. Mặt khác nó còn góp phần
phát hiện, khai thác,sử dụng, bảo vệ và cải tạo tài nguyên thiên nhiên, môi trường
một cách hợp lý nhằm góp phần tích cực vào việc xây dựng kinh tế - xã hội quốc
phòng - an ninh nước nhà.
Để phù hợp với đặc trưng bộ môn, đồng thời thực hiện tốt quá trình đổi mới
phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá các hoạt động của học sinh, việc
dạy học môn §ịa Lý ở các trường phổ thông muốn đạt được chất lượng cao thì đi
đôi với lý thuyết, việc sử dụng kênh hình là một yếu tố bắt buộc và có tác dụng lớn
phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập, tăng cường
kỹ năng địa lý ( nhận xét, phân tích, giải thích, đánh giá, so sánh, tổng
hợp các bản đồ, biểu đồ, số liệu thống kê ). Qua đó, học sinh sẽ tự mình
phát hiện kiến thức và khắc sâu hơn nội dung bài học. Mặt khác nó còn giúp giáo
viên tổ chức việc dạy học theo đặc trưng bộ môn có hiệu quả trong giảng dạy Địa
lý ở trường trung học cơ sở nói chung và đặc biệt ở lớp 7 nói riêng để giúp cho các
em nắm và hiểu bài người giáo viên phải biết sử dụng tốt kênh hình, đặc biệt là bản
đồ treo tường. Đây là một trong những yếu tố gây hứng thú, lôi quấn học sinh, giúp
học sinh hiểu bài dễ dàng, ghi nhớ lôgic, không máy móc, làm cho tư duy trong
các em học sinh sau này tự phân tích, giải thích khi không có giáo viên bên cạnh và
trong thực tế.
Qua thực tế giảng dạy môn địa lý lớp 7 ở trường THCS Ngọc Chiến, tôi nhận
thấy rằng nhiều em còn quan niệm rằng Địa lý là một môn học thuộc lòng. Thực tế
Địa lý là một môn học thuộc lòng, chính vì vậy trong những năm qua khi tiến hành
cải cách giáo dục chúng ta đã có những cố gắng trong việc ( tích cực hoá quá

kinh nghiệm là: Việc sử dụng kênh hình sẽ phát huy tác dụng tích cực chủ động,
sáng tạo của học sinh trong quá trình học môn §ịa lý và việc tìm ra kiến thức khi
dựa vào kênh hình sẽ đạt hiệu quả cao nhất.
Đề tài này có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong giảng dạy địa lý líp 7 nãi riªng
vµ ®Þa lÝ THCS nãi chung. Việc đặt ra câu hỏi và trả lời câu hỏi sử dụng kênh
hình như thế nào trong giảng dạy môn §ịa lý, nhất là §ịa lý lớp 7 để đạt hiệu quả
cao nhất là một vấn đề khó, theo tôi giáo viên phải giúp học sinh nhận biết được
các phương hướng trên bản đồ, biết phân tích các mối quan hệ của các đối tượng
địa lý dựa vào kênh hình và để tìm ra nội dung bài học. Khi đã tìm ra những
phương pháp giảng dạy phải tiếp tục thử nghiệm nhiều lần và tổng kết rút ra những
bài học kinh nghiệm trong việc giảng dạy theo phương pháp đó và học sinh đóng
vai trò chủ đạo để phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh, như thế
mới phát huy được trí lực của các em học sinh và các em mới thành thục kỹ năng
đọc, phân tích, tìm ra các mối quan hệ địa lý và kiến thức mới dựa vào kênh hình
nói chung.
Rèn luyện học sinh biết sử dụng kênh hình thành thạo trong học tập. Từ đó
tạo cho học sinh lòng yêu thích bộ môn để các em đạt được hiệu quả học tập cao
đối với môn Địa lý.
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
3
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
pHẦN 2. NỘI DUNG
1. Cơ sở lý luận
Để đào tạo thế hệ trẻ Việt Nam - những người lao động phục vụ đắc lực cho
sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong hai thập niên đầu của thế
kỷ XXI theo nghị quyết 40 của Quốc hội khoá X thì vấn đề nâng cao chất lượng
dạy và học là mục tiêu phấn đấu liên tục của sự nghiệp giáo dục, công việc đó
không chỉ cần đến sự nhiệt tình và kinh nghệm là công tác giáo dục mà còn đòi hỏi
người làm công tác giáo dục phải biết vận dụng lý luận và phương pháp thích hợp
vào trong quá trình giảng dạy.

chung của mọi giáo viên
Trong thực tiễn giảng dạy và học tập bộ môn Địa lý của giáo viên và học sinh
ở trường THCS Ngọc Chiến việc phát huy tính tích cực, chủ động, của học sinh
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
4
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
trong việc sử dụng kênh hình trong giảng dạy còn chưa đạt hiệu quả cao, vì vậy
tính thụ động của học sinh trong học tập bộ mộn Địa lý còn cao.
Qua việc phát phiếu điều tra học sinh khối lớp 7 trường THCS Ngọc Chiến
gồm 5 lớp với 207 em học sinh mà tôi trực tiếp giảng dạy, khi cho các em quan sát
lược đồ các đới khí hậu khÝ hËu trªn Tr¸i §Êt, có tới 115 em không thể tự xác định
được ( 43%), còn lại các em biết dựa vào hình vẽ để nhận xét, phân tích và rút ra
những kiến thức mới.
Chính vì vậy, bản thân tôi có thể khẳng định rằng trong giảng dạy bộ môn địa
lý việc rèn luyện cho học sinh khả năng tư duy lôgic, tính tích cực, của giáo viên
hiện nay còn gặp rất nhiều khó khăn, một số em rất khó thậm trí không thể làm
việc được với kênh hình nhằm khai thác những kiến thức mới.
Do đó, việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập bộ
môn địa lý trong giai đoạn hiện nay không chỉ là mục đích, nhiệm vụ của việc
giảng dạy và học tập mà còn là điều kiện cần thiết để học sinh có thể sử dụng được
kênh hình trong học tập, như vậy mới có thể học tập một cách tích cực, chủ động
và sáng tạo.
3. Một số biện pháp tiến hành để giải quyết vấn đề .
Ví dụ: Qua bài “§íi nãng. M«i trêng xich ®¹o Èm.”, qua phát phiếu điều tra
lược đồ các m«i trêng ®Þa lÝ trªn Tr¸i §Êt.X¸c ®Þnh vÞ trÝ c¸c m«i trêng ®Þa lÝ
vµ c¸c m«i trêng trong ®íi nãng. Khối lớp 7 mà tôi trực tiếp giảng dạy có tổng số
207 em. Trong đó có 126 em xác định được đạt 60.8% còn 81 em chưa xác định
được chiếm 39.2%.
Hoặc qua bài " Thực hành: Nhận biết đặc môi trường đới nóng", bản thân tôi
trực tiếp kiểm tra việc phân tích kênh hình của học sinh, yêu cầu học sinh làm bài

- Đối với hình vẽ tranh ảnh học sinh cần nắm rõ mục đích làm việc.
Ví dụ: Quan sát hình ảnh về rừng rậm thường xanh kết hợp với kiến thức lớp 7
nêu đặc điểm và giải thích về rừng rậm xanh quanh năm ?
Học sinh cần chú ý nắm tên tranh quan sát tranh sau đó đi phân tích nhận xét
từng yếu tố phục vụ mục đích đề ra. Học sinh phải nhận ra sự đa dạng của thực vật
liên hệ với động vật và đặc điểm khí hậu.
Nêu kết luận về các đối tượng thể hiện trong tranh: Rừng mưa nhiệt đới có
nhiều loại thực vật, cảnh rừng trông rậm rạp, um tùm động vật sẽ phong phú
=> Kết luận thuộc khí hậu nhiệt đới gió mùa.
Ví dụ: Khi sử dụng tranh ảnh địa lí GV phải coi đó là nguồn kiến thức,hạn chế
dung tranh ảnh là phương tiện minh hoạ. Khi dạy bài: ” Ô nhiễm môi trường ở đới
ôn hoà “ở phần 1: Ô nhiễm không khí. GV cho học sinh quan sát các tranh sau:
? Hãy nêu nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường không khí ở đới ôn hoà.
( HS): Do: + Khí thải công nghiệp.
+ Ý thức con người.
+ Nhiên liệu từ phương tiện giao thong.
+ Sự bất cẩn trong sử dụng chất phóng xạ.

Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
6
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7 Nạn kẹt xe vào giờ cao điểm Đốt rừng làm nương rãy

Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
7
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7

Một khu nhà máy lọc dầu Sử lí ô nhiễm phóng xạ

(1) Dựa vào ký hiệu của bảng chú giải:
Quan sát tổng thể châu lục xem có những
dạng địa hình nào chủ yếu.
(2) Tìm chỗ cao nhất, thấp nhất của địa hình.
(3) Quan sát từng dạng địa hình, so sánh nêu đặc điểm từng dạng địa hình.
+ Kỹ năng nhận xét sông ngòi, học sinh tiến hành theo các bước sau:
(1) Quan sát toàn bộ bản đồ nhận xét về mạng lưới, sự phân bố và độ lớn của các
con sông, hướng chảy sông đổ ra những đại dương nào.
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
8
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7

(2) Xác lập mối quan hệđịa hình, khí hậu, chế độ nước ? giải thích ?
Sau một thời gian thực nghiệm qua kiểm tra khả năng sử dụng kênh hình của
học sinh khối 7 vào gần cuối học kì I:
Khối lớp 7 có 207 em học sinh được phát phiếu thông qua làm bài tập bản đồ
mục 1 bài 25 “Thế giới rộng lớn và đa dạng”. Quan sát bản đồ tự nhiên thế giới.
Xác định vị trí 6 châu lục? Nêu tên từng đại dương bao quanh các châu lục? Xác
định và kể tên các đảo bao quanh các châu lục?
Kết quả như sau:

Tæng sè häc
sinh

Chất lượng bộ môn
Giá
i

%
Kh

1
7

8

0

0
Như vậy, qua kiểm tra gần cuối học kỳ I học sinh đã biết sử dụng kênh hình
để tìm ra kiến thức mới. Một số em kỹ năng khá thành thạo.
Sau đây là một giáo án soạn minh hoạ:
Tiết 21- Bài 19. MÔI TRƯỜNG HOANG MẠC.
A. PHẦN CHUẨN BỊ.
I.Mục tiêu bài học.
1.Kiến thức.
- Nắm được đặc điểm cơ bản của hoang mạc(khí hậu cực kì khô hạn
và khắc nghiệt)và phân biệt được sự khác nhau giữa hoang mạc nóng và
hoang mạc lạnh.
- Biết được cách thích nghi của động vật và thực vật với môi trường
hoang mạc.
2.Kỹ năng.
- Xác định nơi phân bố các hoang mạc trên thế giới.
- Đọc và so sánh 2 biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa.
- Đọc và phân tích ảnh địa lí.
3.Thái độ.
- Giáo dục lòng yêu thích môn học và ý thức bảo vệ môi trường.
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
9
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
II. Phương tiện dạy- học.

• Vào bài: Ở các tiết trước các em đã được học về các môi trường khí hậu. Có
một trường khí hậu được coi là khắc nghiệt nhất. Đó là môi trường hoang
mạc. Vậy môi trường này có đặc điểm như thế nào?Phân bố ở đâu? Các em
sẽ tìm thấy câu trả lời trong bài học hôm nay.
Hoạt động của GV và HS t’ Nội dung chính
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
10
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
Gv
Hs
?
Hs
Gv
?
Hs
?
Hs
Gv
Treo lược đồ phân bố hoang mạc trên thế
giới(H.19.1 SGK) yêu cầu HS quan sát.
Quan sat ghi nhớ thông tin
Chỉ và nêu vị trí của hoang mạc trên lược đồ.
Xác định / lược đồ vị trí phân bố các hoang
mạc.
- Nằm dọc 2 bên đường chí tuyến.
- Sâu trong lục địa.
- Nơi có dòng biển lạnh chảy sát ven bờ.
Chuẩn xác: kỹ năng, kiến thức.
Dựa vào những kiến thức đã học giải thích tại
sao hoang mạc lại hình thành ở những nơi đó.

Lên xác định vị trí 2 địa điểm trên bản
-Xa-ha-ra: hoang mạc đới nóng (Châu Phi)
-Gô-bi: hoang mạc đới ôn hoà(Châu Âu)
Tổ chức cho HS hoạt động nhóm: 2 nhóm
phân tích một biểu đồ để rút ra đặc điểm khí
hậu môi trường hoang mạc nhiệt đới và ôn
đới.
- Nhóm: 1,2 phân tích biểu đồ H.19.2.
- Nhóm: 3,4 phân tích biểu đồ H.19.3.
- Thời gian: 3’.
- Phát phiếu học tập cho HS
Phân tích và nhận xét chế độ nhiệt và chế độ
mưa ở hoang mạc Xa-ha-ra và Gô-bi.
Thảo luận theo phiếu học tập.
Gọi đại diện nhóm: 1.3 trả lời, nhóm: 2,4
nhận xét bổ xung theo bảng nhóm.
Phiếu số: 1. Nhóm 1,2
Hoang mạc đới nóng (19
o
B)
Mùa
đông(T1)
Mùa hè
(T7)
Biên độ
nhiệt năm
Nhiệt độ

Mùa
hè
(T7)
Biên độ
nhiệt năm
Nhiệt độ
-23
o
C 20
o
C 43
o
C
Nhận xét
- Biên độ nhiệt năm:Rất cao.
- Mùa hè:Không nóng.
- Mùa đông:Rất lạnh.
Nhận xét, bổ xung.
Chuẩn xác lại trên bảng phụ.
Rút ra nhận xét sự khác nhau giữa chế độ
nhiệt, hoang mạc đới nóng và đới lạnh.

- Khí hậu khô hạn khắc nghiệt lượng mưa rất
ít sự chênh lệch nhiệt độ lớn.
- Hoang mạc đới ôn hoà có biên độ nhiệt rất
lớn mùa đông rất lạnh hơn hoang mạc đới
nóng.
Qua phân tích 2 biểu đồ trên hãy chỉ ra đặc
điểm chung của khí hậu hoang mạc.
……

nghiệt như vậy động, thực vật sinh sống ra
sao?
Yêu cầu HS quan sát tranh ảnh về các sinh
vật ở hoang mạc
2.Sự thích nghi của thực,
động vật với môi trường.
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
14
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
Hs
Quan sát tranh ảnh
Yêu cầu HS thảo luận 4 nhóm hoàn thành nội
dung phiếu học tập
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
15
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
Gv
?
Hs
Gv
Hs
Gv
Thực, động vật thích nghi với môi trường khô
hạn bằng cách nào.
- Nhóm: 1,2 tìm hiểu cách thích nghi của thực
vật.
- Nhóm: 3,4 tìm hiểu cách thích nghi của

- Thân cây phình to, thấp
để dự trữ nước.
- Rễ cây to và dài để hút
được nước dưới sâu.
- Chu kì sinh trưởng: Rút
ngắn lại phù hợp với thời
kỳ có mưa.
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
16
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
?

Hs
Gv

Ở nước ta khu vực nào là hoang mạc và bán
hoang mạc mà em biết.Sinh vật ở đó như thế
nào.
Hoang mạc và bán hoang mạc ở Bình Thuận
và Ninh Thuận là những cồn cát mênh mông,
thực vật nghèo nàn.
Kết luận: Hoang mạc và bán hoanng mạc
ngày càng phát triển trong đó có Việt
Nam.Do nhiều nguyên nhân khác nhau,
nhưng chủ yếu do con người.
Cách thích nghi của
động vật

+ Gi hc sinh dng lụi cun, kớch thớch HS.
+ Phỏt huy tớnh tớch cc, phỏt trin t duy cho HS.
+ HS cú k nng trỡnh by kin cỏ nhõn hay nhúm trc tp th lp.
+ Tng them kh nng on kt, phi hp hp lm vic gia cỏc HS
lp,trong nhúm, trong t.

pHN 3. KT LUN
1. Bi hc kinh nghim.
Qua thi gian nghiờn cu, qua thc t ging dy luụn quan tõm rốn luyn tớnh
tớch cc, ch ng ca hc sinh, giỳp hc sinh khai thỏc kờnh hỡnh tỡm ra kin
thc mi. Thụng qua ú m bn thõn tụi ó rỳt ra c mt s kinh nghim phỏt
huy tớnh tớch cc, ch ng ca hc sinh trong ging dy a lý lp 7 nh sau:
Hng dn hc sinh quan sỏt trờn bn trc quan, phi hiu c hỡnh v
hiu c kớ hiu i vi bn phi xỏc nh c phng hng da vo cỏc
ng kinh tuyn, v tuyn (ng kinh tuyn ch hng Bc- Nam, ng v
tuyn ch hng ụng - Tõy ) hc sinh quan sỏt v t mỡnh tỡm ra cỏc i tng
a lý, khi hc sinh tỡm c kin thc mi giỏo viờn cn hi ti sao, cho hc sinh
lý gii c lp tho lun v nm c cỏch lm
Trong quỏ trỡnh nghiờn cu v thc t giảng dy, bn thõn tụi ó rỳt ra c
mt s kinh nghim rốn luyn cho hc sinh tớnh tớch cc, ch ng trong ging
dy a lý lp 7 thỡ vic hng dn hc sinh nắm vững các bớc s dng kờnh hỡnh
úng vai trũ quan trng, là chìa khoá để các em chủ động trong khai thác và
lĩnh hội kiến thc.
Thc tin chng minh trong gi ging ti lp nu giỏo viờn s dng phng
phỏp phỏt huy trớ lc hc sinh trờn c s s dng kờnh hỡnh thỡ hc sinh phi lm
vic, cỏc em phi va nghe, nhỡn, suy ngh, va ghi chộp Tuy nhiờn hc sinh
tham gia vào bi ging cỏc em cng cn phi cú iu kin cn thit, nu ch cú
tranh nh, hỡnh v, trong sỏch giỏo khoa thì cha ni dung kin thc v hn ch
kh nng t duy lụgic. Nhng ch dựng hỡnh nh, dựng treo trờn tng thỡ mt
b phn hc sinh s khụng cú iu kin tr li cõu hi của thy cụ trờn c s bn

thực tế.
- Phòng GD & ĐT tạo điều kiện cho giáo viên được tiếp cận với CNTT trong
dạy học .
3. Kết luận chung.
Trong giảng dạy địa lý kªnh chữ và kênh hình luôn luôn có quan hệ mật thiêt
với nhau, hỗ trî nhau để thực hiện mục đích dạy và học cao nhất.
Kênh hình không chỉ giúp cho học sinh nhận thức các sự vật hiện tượng địa lý một
cách thuận lợi hơn, sinh động hơn, mà còn là nguồn tri thức địa lý để học sinh khai
thác tìm tòi, phát hiện ra những kiến thức địa lý mới.
Qua một thời gian nghiên cứu đề tài bằng nhiều phương pháp khác nhau, qua
dự giờ của các đồng nghiệp, qua dạy thể nghiệm đối chứng tôi đã tìm ra được một
số kinh nghiêm áp dụng vào trong giảng dạy và thu được những kết quả nhất định,
trong giờ học các em đ· chú ý hơn, tích cực hơn, đã kích thích phát huy khả năng
tư duy tính tích cực của các em, các em nắm bài một cách chủ động không máy
móc. Do vây, kết quả học tập cuối năm số học sinh khá giỏi tăng lên, số học sinh
yếu giảm rõ rệt.
Tóm lại, việc nghiên cứu đề tài này đã góp phần cách tích cực nâng cao chất
lượng học tập bộ môn địa lý của học sinh khèi líp 7 nãi riªng vµ häc sinh trêng
THCS Ngäc ChiÕn nãi chung.
Trần Nghĩa Hải - Trường THCS Ngọc Chiến
19
Sáng kiến kinh nghiệm - Bước đầu rèn luyện kỹ năng sử dụng kênh hình môn Địa Lí 7
Trên đây là nội dung sáng kiến kinh nghiệm mà tôi đã nghiên cứu và hoàn
thành. Với năng lực còn những hạn chế nhất định, tôi rất mong nhận được sự quan
tâm đóng góp của các đồng chí đồng nghiệp để sáng kiến thêm phong phú và đạt
hiệu quả cao hơn trong triển khai thực hiện.
Tôi xin chân thành cảm ơn./.
.
Người viết đề tài.